Журналистикаға кіріспе 1 лекция Журналистика дегеніміз не

Журналистикаға кіріспе

1 лекция Журналистика дегеніміз не? • Журналистика – Бұқаралық коммуникация құралы – Бұқаралық ақпарат құралы • Journal – француз тілінен аударғанда күнделік деген мағынаны береді. • Журналистика - бүгінгі заманның ең маңызды әлеуметтік құбылыстарының бірі, бұқаралық ақпарат қызметінің түрі. Журналистика - жекелеген тұлғалардың, адамдар тобының, қоғаммен байланысы. Журналистік қызмет ақпаратты жинаудан, өңдеуден, сақтау, мерзімінде қоғамдық маңызды ақпараттарды таратудан тұрады. • Журналистикаға өте жақын ұғымдар - «Бұқаралық коммуникация құралы» , Бұқаралық ақпарат құралы.

Журналистік қызметті қарапайым ғана былай түсіндіруге болады: Журналистік қызметтің үш сатысы Ақпараттың қайнар көзі Тарату амалдары Ақпаратты тұтынушы

• Ақпарат құралдарының мәнін түсіну үшін төмендегі сауалдарға жауап іздеу керек: кім? Кімге? Қандай амалмен? Не таратады? Журналист: • Ақпаратты жинайды, өңдейді, таратады Қандай ақпаратты? • Маңызды, өзекті, қоғамдық маңызға ие ақпарат

• Журналистік ақпараттың өзіндік ерекшеліктері: • Жаңалық Біріншіден, оның қандай да бір жаңалығы болуы керек. Саясатта, экономикада, ғылымда, мәдениет пен спортта – жаңалықты іздеу журналистің міндеті. • Маңызды Екіншіден, журналистік ақпарат ерекше болуы тиіс. Ақпарат біртекті және бір мәселені төңіректей беруге болмайды. Ақпараттың қоғамдық маңыздылығы оны қызықты етеді әрі аудиторияның назарын өзіне аударады

• Пайдалы Үшіншіден, журналистік ақпарат пайдалы болуы керек. Қазір сенсация қуған заманда ол жайында біздің әріптестеріміз көп нәрсені ұмытып кетеді. Қазір «Арқанкерген» оқиғасы жайлы барлық ақпарат құралдары жазып жатыр. Бірақ мәселе одан сенсация жасау емес, қоғамды жайлаған дертті емдеу, жұмбағы мол мәселенің мәніне үңілу басты мақсат

• Демек, журналистік қызметтің негізі оның әртүрлілігінде. Журналист субьект, бұқаралық аудитория – журналистің қызметі бағытталған обьект болып табылады. Аудиторияға қандай ақпарат керек? Сіздің аудиторияңыз нені қалайды? Мұны журналист өзі шешуі тиіс.

• Журналистика – ашық мамандық. Журналистік қызметпен айналысу үшін посткеңестік мемлекеттерде АҚШ, Англия, Германия елдеріндегі секілді арнайы журналисттік білімі туралы куәлікті көрсетудің қажеті жоқ. Яғни, журналистика осы арқылы сот, прокурор, дәрігер, пилот, адвокат секілді мамандықтардан өзгешеленеді.

Журналистика – мамандық па, ғылым ба? Жоқ әлеуметтік құбылыс па? • Қазір Қазақстанда ғана емес, бүкіл әлем ғалымдары осы төңірегінде дауласу үстінде Журналист кім? • Идеолог? • Талант? • Робот? • Маман?

• Кеңес одағы кезінде журналистика идеологияның таптырмас құралы болды? Ол тек коммунизмге қызмет етті. Партиялық идеологияның құралы болды. • Ал қазір ше? • Қазіргі журналистиканың рөлін қоғамдық пікірді қалыптастырушы құрал ретінде қарастырамыз. Заң бойынша қазіргі журналистика ешкімге тәуелді болмауы тиіс.

• Алайда бұл қазіргі Қазақстан жағдайында мүмкін болмай тұр. Қазір медиа нарығында бірнеше ойыншы бар. Олардың ең бастысы – мемлекет. Шын мәнісінде Қазақстандағы БАҚ-тың 80 пайызы тәуелсіз деп есептеледі. Алайда, олардың басым көпшілігі қаржылықматериалдық жағынан мемлекетке тәуелді. Оған Медиа. Нет халықаралық журналистика мектебі 2009 жылы жүргізген “Қазақстан масс-медиасы: негізгі ойыншылар мүмкіндіктер, қажеттіліктер мен қауіп-қатерлер” атты зерттеуінде:

• «Қазақстанда басылымдардың негізгі бөлігі (8590%-дан астамы) мемлекеттік емес болып табылады. Мемлекеттік басылымдар жергілікті әкімшіліктердің қолдауымен (билік органдарының өкілдері) елдің барлық аймақтарында жұмыс істеуде. Астана мен Алматыда бірнеше мемлекеттік республикалық газет-журналдар шығарылады, республикалық мемлекеттік телевизия мен радиостанциялар хабар таратады. • Ресми статистиканың Қазақстандағы басылымдардың көпшілігін тәуелсіз етіп көрсеткеніне қарамастан, БАҚ-ның негізгі бөлігі билікке адал, оған масс-медиа иелерінің билікке жақындығы, басылымдардың мемлекеттік қаражатты алып отыруы және басқадай жағдайлар себепші болып отыр» делінген.

• 2009 жылы Қазақстанның мәдениет және ақпарат министрлігі бойынша БАҚ-ы мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс шеңберінде 1, 1 млрд. теңге (7, 3 млн. АҚШ доллары) алған. Әрі жыл өткен сайын бұл тапсырыстың аясы кеңіп, алатын қаржысы артып отырған.

• Қазақстандағы бұқаралық ақпарат құралдарының меншік иелері– көбінесе коммерциялық корпорациялар, қаржылық-өндірістік топтар, ал аймақтарда ірі және орта деңгейдегі бизнесмендер. Әдетте, меншік иелері өздерінің БАҚ-ның иесі екенін жария қылмайды: басылымдардың ресми меншік иелері жекеменшік компаниялар немесе делдалдар болып табылады. • Республикада бірнеше ірі медиа-холдинг бар, олардың иелері не қаржылық-өндірістік топтар, не ірі бизнесмендер. Сонымен қатар, холдингтерге мемлекеттік бұқаралық ақпарат құралдары да біріккен ( «Арна медиа» холдингі – «Хабар» , «Ел арна» , «Қазақстан» , Caspio. Net телеарналары, «Қазақ радиосы» , «Хабар» , «Шалқар» радиостансалары, «Егемен Қазақстан» , «Казахстанская правда» газеттері, «Қазинформ» ақпараттық агенттігі және басқалар) және «Нұр Отан» партиясы иелік ететін БАҚ бар ( «Астана» телеарнасы, NS және РДВ радиостансалары, «Айқын» , «Литер» , «Түркістан» және басқалар). Басқа холдингтер формалды құрылымдарға жатпайды.

• Қазақстанда биліктік және оппозициялық бұқаралық ақпарат құралдары деп бөлу кең таралған. Оппозициялық басылымдарға оппозициялық партиялар мен белсенділердің қолдауымен шығатын ұзын саны 10 -нан аспайтын газеттер ғана жатады. Елде бейтарап БАҚ із жүзінде жоқтың қасы, олардың белгілі бір саяси немесе қаржылық топты қолдауы жарияланымдардан, басылым сыңайынан байқалады. Немесе БАҚ бейсаяси ұстанымды таңдап, қауіпті тақырыптардан аулақ болуға тырысады.

• Демек, қазіргі БАҚ нарығында негізгі ірі ойыншы – мемлекет болып табылады. Әрі қала береді. Ірі корпорациялар мен компаниялар, ұлттық компаниялардың да бұл істе үлесі айтарлықтай көзге түспейді. Оппозициялық лидерлердің оппозициялық басылымдарды қаржыландыруы соңғы жылдары байқалады. Мәселен Әблязов қаржыландыратын К+, Стан. ТВ, Janaozen. org т. б.

• Сонымен, журналистика әзірге қоғамдық санаға әсер етуші құрал ретінде рөл ойнауда. Әрі әлі күнге дейін мемлекеттің ірі идеологиялық құралы.

2 лекция БАҚ-тың қызметі • Журналистика не үшін жұмыс істейді? Ол жекелеген адамдарға жалпы қоғамға не үшін қажет? Басқаша айтқанда БАҚ-тың әлеуметтік қызметі қалай? Журналистің міндетіне не кіреді? Және оның қазіргі қоғамда орындалу сипаты қалай болмақ?

• “Газет ұжымдық үгітші, үжымдық насихатшы және ұжымдық ұйымдастырушы» В. И. Ленин • Бұл Кеңес заманындағы қызметі болды. Ал қазір ше?

• Қазіргі БАҚ-тың басты қызметі, ақпараттық. • Жекелеген адамдар және қоғам оларды ынтықтыратын ақпаратты ешқандай бөгетсіз алуға құқылы (бұған адамдардың жекелеген өміріне қатысты ақпарат жатпайды). Бұл құқық Ада құқығы жөніндегі декларацияда және барлық демократиялық мемлекеттердің конституциясында жазылған. Ал Қазақстанда 2010 жылдан бастап “Жеке бас құпиясы” атты заң қабылданды. Қандай ақпаратты? •

• Біріншіден, обьективті, • Екіншіден, нақты (шынайы) • Үшіншіден, қандай да бір саяси топтың мүддесіне орай бұрмаланбаған • Төртіншіден, халыққа нақты деректер қажет, ал журналистер сол деректерді таратуға міндетті • Бесіншіден, деректерге олар өз пікірін таңбағаны абзал •

• Журналистикада оқушы, тыңдаушы, көрермен барлық оқиғаны журналистің көзімен көреді қабылдайды, тыңдайды, оқиды. Ақпаратты тұтынушы елдегі және әлемдегі болып жатқан оқиғаны журналистің пайымы арқылы көреді, біледі. Тұтынушыға қандай ақпарат қажеттігін БАҚ иесі немесе журналисті таңдайды. Демек, қоғамдық сананы қалыптастыру сіздің қолыңызда. • Алайда БАҚ аудтиорияға өз пікірін таңбағаны абзал. Тұтынушыны ешкім ақпараттың қайнар көзін таңдауына бөгет болмауы тиіс. Алайда осы қайнар көзін журналистердің кәсіби біліктілігі деңгейінде таңдауға мәжбүр болады. •

• Пайым: • Дәлелдерді пікірлерден бөлу – журналистің кәсіби біліктілігіне сын. БАҚ-тың ақпараттық қызметін атқаруға әртүрлі саяси топтардың пікірлері мен мүдделелерінен аулақ дәлелдер мен фактілерді мәлімдеу жатады.

• Үгіт-насихат • Батыста «үгіт-насихат» деген ұғым мен сөзді журналистік қызметке танбайды. Өздерін еркін, демократиялы мемлекетпіз деп есептейтін елдер үгіт-насихатты обьективтілік жоқ, саяси плюрализмнен аулақ деп қабылдайды. Сөйтіп оны журналистік қызметтің міндеті ретінде қабылдаудан бас тартады. Қазақстан тәуелсіз мемлекет болғаннан бері бір ғана саяси жүйенің немесе партияның үгіт насихатымен шектелу міндетінен отандық БАҚ бас тартты. Қазір өз деңгейінде болмаса да, жеткілікті деңгейде ақпараттық плюрализм бар. Ақпарат, мемлекеттік және оппозициялық деген екі лагерьге бөлініп отыр. БАҚтың қазіргі үгіт-насихаттық қызметі аудиторияға өмір сүру салтын анықтау мақсатында, рухани құндылықтар мен саяси көзқарасын айқындау үшін қалып отыр.

• Бұл журналистік қызметтің барлық қызметін анықтайды. Кейбір зерттеушілер бұған байланысты әлеуметтік-педагогикалық қызмет деп басқаша атауды ұсынады. Саяси, экономикалық және басқа да қоғамдық қажеттіліктер, адамның өмір сүру ортасы өзгеріп жатыр. Бұл өзгерістерге қоғамның бейімделуі үшін көмектесу – журналистиканың маңызды әлеуметтікпедагогикалық міндеті.

• Журналистика қоғамға ақпарат бере отырып, адамдарға білім беруді де өзінің міндетін санайды. Бибиси телеарнасының ұраны - “Ақпараттандыру. Оқыту. Көңіліңді көтеру» . Әлемдік журналистиканың хрестоматикалық ақиқаты – дәлел өзгеріссіз, комментарий еркін. Бұл дәлелдерді пікірлерден бөліп қарастырудың бір тәсілі. Сонымен бірге үгіт-насихат міндетінен ақпараттық міндетін де осылай бөліп қарастыруға болады.

• Үшінші, ұйымдастырушылық қызметі. • Соңғы кездері зерттеушілердің көбі БАҚтың интеграциялық рөлін маңызды деп санап жүр. . • Журналистиканың негізгі міндеті – ақпараттандыру, үгіт-насихат, әлеуметтік басқаруға қатысу, ағарту, көңіл көтеру, нақты ұйымдастырушылық. Әрбір қалам иесі күнделікті жұмысында осы міндеттерді ескеруі тиіс.