Жобалық жұмыс Оқыту қызметінде кіші мектеп Оқушыларының темперамент

Жобалық жұмыс «Оқыту қызметінде кіші мектеп Оқушыларының темперамент Ерекшеліктерін ескеру Лесбаева Андыз Ж.

Жобалық жұмыстың өзектілігі. Егеменді еліміздің болашағы жас жеткіншектердің білім дәрежесінің тереңдігімен өлшенеді. Қазіргі заманғы білім беру әлеуметтік құрылымның маңызды элементтерінің біріне айналды. Адамның жеке басын қалыптастыру негізі бастауышта және орта мектепте қаланатыны бәрімізге белгілі. Мектепте оқушыларға білімнің қыры мен сырын жетік таныту, қабілеттерін шыңдау, мінез құлқын жақты етіп тәрбиелеуде олардың темпераменттеріне ерекше көңіл бөліп, Қазақстан Республикасының азаматы деген атаққа лайық болатындай етіп тәрбиелеу – біздің міндетіміз болмақ.

Зерттеу міндеттері. • Бастауыш сынып оқушыларының темпераменті және оқушылар темпераментінің физиологиясын талдау • Темперамент туралы ғылыми теориялық негіз зерттеу • Зерттеу негізінде алынған нәтижелерді сандық сапалық талдау Зерттеу объектісі. Оқу қызметіндегі кіші мектеп оқушыларының темперамент ерекшеліктерін ескеру Зерттеу пәні. Кіші сынып балалаларының жеке психологиялық ерекшеліктері мен білімді қабылдай алуының байланысы Зерттеужұмысымның құрылымы: кіріспеден, екі бөлімнен, тәжірибелік бөлімнен және қорытынды мен қолданылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Тақырыптың толықтай мазмұнымен төменде таныса аласыздар.

Бала мектеп табалдырығын аттағаннан кейін, оның әлеуметтік жағдайы өзгереді, бірақ ішкі әлемі, психологиясы әлі мектепке дейінгі калыпта болады. Баланың ең негізгі іс әрекеті әлі де ойын, сурет салу, ойыншықтарды құрастыру болып қала береді. Оку іс әрекеті әлі де дамуды кажет ететін деңгейде болады. Оқу іс әрекетіндегі, тәртіп сақтаудағы қажетті іс әрекетке еріктілік беру алғашкы кездерде ғана мүмкін болады, бұл кезде балаға жақын арада істелінуі тиіс мақсаттар және оның күш салуын қажет ететін тапсырмалардың мөлшерінің аздығы түсінікті болады. Оқу іс әрекетіне ерікті түрде назар аударту ол балаға жеңіл тиеді.

Бастауыш сынып жасындағы бала үлкендердің сөзін бірте толық және дәл қабылдау, өз бетінше оқып, радио тындау дәрежесіне жететін болады. Ол сөз әлеміне қиындықсыз араласып, онын мазмұнын бағамдай алатын болады, яғни, әңгіменің не хуралы болып жатқанын ұғынып, сөздің негізгі тақырыбының дамуын қадағалап, соған сәйкес сұрақтар беруге және диалог құруға шамасы жететін болады. Бала өзінің сөздік қорын ынталы түрде кенейтуте ұмтылып, өзі үйренген сөздер мен сөз тіркестерін жиі пайдалануға, қарапайым грамматикалық түрлер мен құрылымдарды менгеруте тырысады. Мұның бәрі баланың сөйлеу қабілетінің және ақыл ой қабілетінің дамуындағы

Мектепке барған алғашқы жылдарында балалар әлі де үлкендер тарапынан қамқорлықты қажет етіп тұрса да, бірте ата аналарынан өздерін алшақ ұстайды. Балалардың ата аналарымен қарым қатынасы, отбасының құрылымы және ата аналардын өзара қарым қатынасы балаға қатты ықпал етеді, алайда, сыртқы әлеуметтік ортамен араласының кенеюіне байланысты енді оларға үйден тыс жердегі ықпал етуі күшейе бастайды.

Гиппократ Иван Петрович Павлов

Темперамент – 25 ғасырдан бері ғылыми ойды қызықтырған мәселелердің бірі. Оған деген қызығушылықтың төркіні – адамдар бойында болатын дара өзгешеліктер. Әр адамның, баланың жан дүниесі өз алдына бір болмыс. Оның қайталанбастығы, бір жағынан, адам тәнінің биологиялық және физиологиялық құрылымы мен дамуына байланысты болса, екіншіден әлеуметтік ерекше байланыстар мен қатынастарға негіз бола алуында. Темперамент адамның биологиялық сипатынан көрінеді. Адамдар арасындағы көптеген психикалық айырмашылықтар: эмоция тереңдігі, қарқындылығы, тұрақтылығы, ауыспалы – қозғалғыштығы – бәрі осы темперамент табиғатымен түсіндіріледі.

Сангвиник. Бұл тип өкілі еті тірі, қабілетті, қозғалғыш оқушы. Ондай оқушы ақкөңіл және қызу, жеңіл мінезді, ренжігенде тез қайтып кетеді, сәтсіздігін жеңіл өткізеді. Коллектив арасында жүргенді ұнатады, басқа оқушылармен тез тіл табысады. Қысылып қымтырылмайды, кісіге қайырымды. Сангвиниктерді оқу үрдісінде бақылаған жақсы, яғни оқу үстінде олар қасиеттерін айқын көрсетеді. Егер оқу материалы қызықты және жас ерекшелініне сай болса, онда кіші оқушы жаңа берілген материалды тез қабылдайды, жеңіл есте сақтайды. Ал егер материал қызықсыз және оны оқу үшін көп уақыт қажет болса, онда оқушы оны есте ұзақ уақытқа сақтай алмайды.

Флегматик. Бұл типтің өкілі баяу, байсалды, асықпайды. Істі ойланып, төзімділікпен істейді. Жинақылықты, қалыпты жағдайды ұнатады. Өзгерістерді ұнатпайды. Бастаған ісін аяғына дейін жеткізеді. Психикалық процесстер флегматикте баяу жүреді. Бұл баяулық оған оқу жолында кедергі келтіреді, ең кедергі келтіретін жері: тез есте сақтау, тез ойланып жауап беру. Кейде флегматиктер жамандықты есте сақтап қалады және ұзақ мерзімге. Адамдармен қарым қатынаста флегматик бірқалыпты, байыпты, керек жерде тіл табысады, ал орынсыз сөйлемейді. Көңіл күйі тұрақты.

Холерик. Бұл темперамент өкілі тездігімен, шапшаңдылығымен, ұстамсыздығымен, тым қозғалғыштығымен ерекшеленеді. Оларда психикалық процестер шапшаң өтеді. Күйгелектік сондай акдамдарға тән. Ол жұмыс істеуге жақсы қарқынмен кірісіп, күші таусылғанда оны тастап кете береді. Адамдармен қарым қатынаста тынымсыз, агрессивті, шамданғыш болып келеді. Сондықтан, холерик болған жерде ұрыстар жиі болады, Холерик темпераментінің жағымды жағы – энергия, белсенділік, құштарлық, инициативтік. Жағымсыз жағы – ұстамсыздығы, қаталдық, қатаңдық, шамдану, ыза.

Меланхолик. Бұл темперамент өкілінде психикалық процесстер өте баяу жүреді. Қатты тітіркендіргіштерге жауап бере алмайды, ұзақ және қатты күш түсірсе, олар жұмыс істей алмайды. Олар өте тез шаршайды. Бірақ қалыпты қоршаған ортада, мысалы, үйде ондай балалар өздерін жақсы ұстап, іс әрекеттерді жақсы орындайды. Эмоциялары баяу туады, бірақ тереңдігімен және күштілігімен ерекшеленеді. Олар өте сезімтал, реніштерін іште сақтап, оларды көп ойлай береді, бірақ сондай қиыншылықтар бар екенін ешкімге көрсетпейді.

2. 1 Зерттелуші және бақыланушы топтар туралы мәлімет Зерттелуші және бақыланушы топтар Алматы қаласы, Алатау ауданының № 26 жалпы білім беретін мектебінің 2 «ә» сынып оқушыларынан алынды. Сыныпта барлығы 30 оқушы. Сынып жетекшісі Сырбек Айнур Нұркенқызы. Сынып білім деңгейі және тәртіптілігі жағынан бастауыш сыныптардың арасынан алдынғы қатардан көрініп жүрген сынып. Сынып құрамы, ата – аналар құрамы барлығы өз деңгейінде жақсы. Сынып оқушыларын жұрнал тізімі бойынша алдыңғы қатардағы тұрған 15 оқушыны зерттелуші топқа және жұрналдың жартысынан ары қарайғы 15 –ін бақыланушы топ ретінде бөліп алып, зерттеу жұмысын жүргіздім.

Сабақ жоспары Сабақтың тақырыбы: Буын және тасымалды қайталау. Сабақтың мақсаты: Білімділік мақсаты: буын, тасымал туралы бірінші сыныпта алған білімдерін еске түсір, қайталау Дамытушылық мақсаты: дауысты дыбыстың буын құрайтыны, буынға бөлінген сөздердің барлығы бірдей тасымалдана бермейтіні туралы түсініктерін тереңдету Тәрбиелік мақсаты: буынға дұрыс бөлу, тасымалдай білу дағдыларын дамыту Сабақтың түрі: аралас Көрнекілігі: сөз, буын карточкалары, заттық суреттер Қолданылатын әдіс: қайталау, сұрақ – жауап

1 -жаттығу. Буын, буындардың дыбыстардан құралатыны туралы оқушылар бірінші сыныпта алған білімдерін қайталауға арналған. Әр буынның неше дыбыстан тұратынын санайды. 2 -жаттығу. Берілген өлеңді іштей оқып, мазмұнымен танысқаннан кейін, бірнеше оқушы өлеңді дауыстап, буынға бөліп оқиды. Буын құамымен жұмыс жүргізіледі. Бір дауысты дыбыстан ғана тұратын буындарды тауып, оның дауысты дыбыс екенін өздері анықтап айтулары тиіс. 3 -жаттығу. Алдымен буындар жазылған баған мен сөздер жазылған бағанды салыстырады. Берілген буындардан сөз құрауға, берілген сөздерден сөйлем құрастыруға болатынын айтады. Буындардан сөз құрауды жарыс түрінде ұйымдастыруға болады. 4 -жаттығу. Үш, төрт буынды сөздерді әртүрлі тәсілмен тасымалдап үйренуге дағдыландырады. Тасымалдауға болмайтын сөздердің неге тасымалданбайтынын дәлелдейді. 5 -жаттығу. Оқушылардың өз беттерінше орындауларына болады.

2. 3 Зерттеу нәтижесінің талдануы Оқыту қызметінде баланың темпераментіне ерекше көңіл бөлудің маңызы аса зор. Темперамент тәрбиесінде әрбір мұғалім И. П. Павловтың жүйке жүйесінің типтері туралы іліміне сүйенуі тиіс. Зерттеу жұмысын жүргізу барысында 2 «а» сыныбын екі топқа бөліп, топты 15 адамнан біріктіре отырып, сыныпты зерттелуші және бақыланушы топ деп екіге бөліп алдым. Зерттелуші топта балалар темперамент ерекшеліктеріне байланысты оқытылса, екінші топта, яғни бақыланушы топта білім беру оқушылардың білім деңгейлеріне байланысты жүргізілді.

Зерттеу сабағының нәтижесінде, оқушылардың білім деңгейіне қарап оқытуға қарағанда, баланы темперамент ерекшелігіне байланысты ерекшелігін ескерген жөн екені айқын көрінді. Жаттығулар мен тапсырмаларды орындау барысы мен оқулықпен жасалған жұмыс негізінде, зерттелуші топтың ілгері басқаны анық. Бақыланушы топта айтарлықтай ерекшелік кездеспейді. А, В, С деңгейлі оқушлар өз орындарын сақтап қалды. Үй тапсырмаларын тексеру мен жаттығулар орындау барысында мұғалім оқушыларды темперамент ерекшеліктеріне қарай, топтастырып отырғыза алуы керек.

III. Қорытынды Адамның мінез құлқы оның туыстан пайда болған тип өзгешелігіне ғана тәуелді болмай, жүйке қызметінің тікелей өмір барысында қалыптасатын түрімен де байланысты екенін еске ұстау қажет. Кейде тыныш бір қалыпты флегматик холерикше эмоциясы бұрқанып, күйіп пісіп, әлек болады, ал холериктің кейбір жағдайларда өз күшіне сенбейтін, енжар меланхоликтің қалпына түсіп кететін кездері де болады. Осындай көріністер кейбір психологтарды аралас темперамент те болады деген пікірге алып келеді. Мұндай түсінікті дұрыс деуге болмайды. Аралық темпераменттер болады деген дұрысырақ.

Өмір жағдайлары темпераменттердің материалдық негізі болып табылатын жүйке жүйесі қызметінің өзгешеліктеріне ықпал жасайды. Сонымен, адамның қай мазмұнда болмасын өз іс әрекетін жүзеге келтіруі тікелей темпераментке байланысты. Темперамент психикалық процестердің желісінде көріне отырып, еске түсіру, қабылдағанды бекіту жылдамдығына ықпалын тигізеді, ой жүйріктігі мен зейін тұрақтылығын және оның ауыспалығын айқындап береді. Темперементтерді тәрбиелеуде баланың ерік – жігерін, мінез бітістерін, сезім эмоцияларын тәрбиелеумен ұштастыруға жүргізілген дұрыс. Адамның өзін өзі ұстай алу қабілетінің дамуы темперамент тәрбиесіне жақсы жәрдем береді.

Қолданылған әдебиеттер 1. Сатиева Ш. Даму психологиясы (теориялық және практикалық курс). Оқу құралы. – Астана: Фолиант, 2012. 2. Жұбаназарова Н. С. Жас ерекшелік психологиясы: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2012. 3. Ишанов П. З. , Бейсенбекова Г. Б. Психологиялық педагогикалық диагностика негіздері. Оқу құралы. – Қарағанды, ЖК «Ақ Нұр баспасы» , 2012. 4. Даму психологиясы: Оқулық / М. К. Бапаева. – Алматы: 2014. 5. Сәбет Бап Баба (Бабаев). Психология негіздері: Оқу анықтмалық қолданба. Алматы: Нұр пресс, 2007. 6. Мұқанов Ы. Б. Жас және педагогикалық психология. Алматы, 1991. 7. Жұмабаев М. Педагогика. Алматы, 1999. 8. Бейсенбекова Г. Б. , Молдабаева Р. А. , Нұрғалиева С. М. , Жас ерекшелік психологиясы. Оқу құралы. – Қарағанды. ЖК «Ақ Нұр баспасы» , 2012. 9. Қ. Жарықбаев. Психология. Оқулық. Алматы, «Білім» , 1994 ж. 10. Жақыпов С. М. , Бердібаева С. Қ. Психология: Адамзат ақыл ойының қазынасы. Таймас Баспа Үйі: Алматы 2015 ж. 11. К. С. Жұмасова. Психология. Оқулық. «Фолиант» баспасы Астана – 2006 12. Ғаламтор желісі.