Жасушаішілік органелалардың құрылысы Жасуша тіршіліктің функциональді

Жасушаішілік органелалардың құрылысы • Жасуша – тіршіліктің функциональді, құрылымды элементарлыбірлігі. • Жасуша – біржасушалы және көпжасушалық ағзалар құрылысының негізі.

Жасушаның зерттеу тарихы • Роберт Гук – 1665 – өсімдік және жануарлар ұлпасын зерттеген кезде жоғырланған түзіліс көрді, оны жасуша деп атады. • Антон Ван Левенгук алғаш рет ағынсыз суда (кірпікшелі кебісшені), тіс сыртынан бактерияны, спермиядан сперматозоидтарды көрді.

Жасуша теориясының құрылуы • Жасуша дегеніміз – тірі ағзаның құрылымды және функциональды бірлігі. • Бұл процесті жасуша теориясы түрінде 1838 -1839 жылдары Шлейден мен Шванн ұсынған болатын. Қазіргі кезде жасуша теориясының келесі қағидалары белгілі: Табиғатта жасуша біртұтас құрылым. Тіршіліктің қарапайым және күрделі түрлері, құрылымы, қызметі және генетикалық қатынастары жасушамен іске асады.

Жасушада биологиялық ақпарат сақталады. • 2. Аналық жасушаның бөлінуі нәтижесінде жаңа жасуша түзіледі. Жасушадан көпжасушалы ағзалар түзіледі, оларға жүйелі құрылым және біртұтастық принциптер жатады. • 3. Жасушалық теорияның үшінші қағидасы бөлек және біртұтастық қарым-қатынас мәселесін анықтайды. • 1858 жылы Вирхов «клетка патологиясын» дәлелдеді, мұнда адам ағзасындағы аурулар, жасушаның бұзылуымен байланыстырды.

Жасуша ұйымы типтері • 1. Прокариотты • 2. Эукариотты 1. Прокариот үшін тән: • Жасуша көлемі кішкентай (0, 5 -3 мкм) • Қалыптасқан ядро болмайды. • Генетикалық аппарат бір ғана сақиналы хромосомадан тұрады.

4. Гистондар жоқ (ядролық ақуыздар). 5. Дамыған мембрана жүйесі жоқ. 6. Цитоплазма, мембрана, рибосомалар, қосындылар, гликоген және липидтер болады. 7. Цитоплазма қозғалысқа бейімді емес

Жасуша типтері Прокариотты – Ядросыз жасушалар Эукариотты – ядролы жасушалар

2. Эукариотты тип екі тип астынан тұрады: - 1. Қарапайымдылар -2. Көпжасушалылар • Қарапайымдылардың клеткалық құрылымының ерекшелігі, олардың құрылымы: бір клеткадан тұрады және функциональды жағынан біртұтас ағза қызметін атқарады. Мысалы: инфузорияда цитостом, цитофарингс және порощица – асқорыту жүйесінің аналогы болса, ал жиырылғыш вакуольдер – зәр шығару жүйесінің аналогы болып саналады.

• Эукариот жасушасы – көпжасушалы құрылыммен ерекшеленеді. Өсімдік және жануарлар жасушасының құрылысы бірбіріне ұқсас, тек қана өсімдіктер жасушасында хлоропластар, үлкен орталық вакуол, жасуша қабықшасы болады. Жасушаның көлемі ағзалар түріне тәуелді болмайды. Табиғатта жасушака диаметрі орташа 10– 100 мкм, ал көлемі 200– 15000 мкм- квадратқа тең.

• Жасуша – бұл мембранадан, ядродан және цитоплазмадан тұрады. Ішкі кеңістігі бөліктерге немесе компартменттерге бөлінеді. • Жасуша 7 компартменттерден тұрады: • 1. Цитоплазма • 2. Ядро • 3. ЭПТ • 4. Гольджи аппараты

• • 5. Митохондрия 6. Лизосомалар 7. Хлоропласттар Жасушада мембранасыз компоненттер де бар: рибосомалар, жасуша орталығы, ядрошық.

Лизосома Қабықша Жасуша орталығы Ядро Цитоплазма Митохондрия ЭПТ Рибосома Гольджи аппараты

Цитоплазма Қызметі: Ядро мен басқа органоидтарды біріктіріп, олардағы қарым-қатынасты қамтамасыз етеді. цитоскелетом Цитоплазма Митохондрия Ядрышко

Цитоплазма • Негізгі зат-цитозольден, органелладан және қосындылардан тұрады. • Цитозоль - 90% судан тұрады, онда биомолекулалар (қант, аминқышқылдар, ақуыздар, минеральді заттар) болады. • Цитоплазманың сыртқы қабаты қоймалжың (гель) эктоплазма деп аталады (кортикальді қабат).

• Ортаңғы бөлігі эндоплазма деп аталады. • Цитозольдің қызметі: 1. Биомолекуланы сақтау. 2. Әртүрлі метаболизмдік процесстердің өтетін орны (гликолиз). • Цитоплазма қоймалжың ағысқа циклозға қабылетті.

Қабықша Ядро шырыны Ядрошық Хромосомалар

Ядро қабықшасы Қабықшада көптеген саңлаулар бар, олар арқылы ақуыздар, майлар, көмірсулар, нуклеин қышқылдары, су, иондар және т. б. енеді және шығады. - Ядро қабықшасы

Ядро • Пішіні – көбінесе домалақ. • Өлшемі – жасуша өлшеміне байланысты ( от 2 – 100 мкм) • Ядра эритроциттер мен тромбоциттерден басқа, барлық эукариоттарда бар. • Жасушада 1 ядро, бірақ екі ядролы жасушалар да кездеседі ( макронуклеус және микронуклеус)

• • Ядро қызметі: Ақпаратты сақтау, яғни ядрода хромосомалар орналасады. Ұрпаққа ақпаратты беру. Гендердің дифференциальді белсенділігінің реттелуі жолымен жасушаның әртүрлілігін анықтау. Жасушаның трофикалық орталығы.

ЯДРОНЫҢ ҚЫЗМЕТІ • Ядро цитоплазмадан ядро қабықшасы арқылы бөлінеді, ядро екі мембраналы. Ядроның екі мембранасының арасындағы кеңістік перинуклеарлы аймақ деп аталады. • Ядроның ішкі құрамы нуклеоплазма немесе ядро шырыны деп аталады.

• Ядро мембранасының сыртқы жағында рибосомалар орналасады. Ядро мембранасының ішкі мембранасы ақуыз құрылымынан, тор тәріздес қылшықты болып келгендіктен, ламина деп аталады. • Ламина қызметі: 1. Ядроның пішінін ұстап тұрады. 2. Ядро мембранасының ыдырауына, ресинтезіне қатысады.

Ядролы-түтікті комплекс • Ядро қабықшасы 3000 -4000 ядролытүтікті комплекстен тұрады. Диаметрі 9 нм. Олар арқылы ядро мен цитоплазма арасында зат алмасу жүреді. • Ядродан м–РНҚ және рибосомалар шығады, ядроға ақуыздар, макроэргтар енеді. • Нуклеоплазмада ядрошық орналасады, оның құрылымы күрделі және мембранасы жоқ. • 3 зонадан (аймақ) тұрады:

Ядрошық Ядро жасушасының органоиды, өлшемі 1 -ден 10 мкм-ге дейін. Пішіні домалақ. Ядрошық құрамы РНҚ және ақуыздардан тұрады. Қызметі: Ядрошықта РНҚ синтезделеді және рибосомалар қалыптасады Ядрышко *

1 -ші зона – р-РНҚ гендер жинағынан тұрады, ядрошық ұйымы деп аталады. 2 -ші зона – жетілген рибосомалар суббірлігінен тұрады. 3 -ші зонада рибосомальді РНҚ гендерінің транскрипциясы өтеді. Ядрошықтың негізгі қызметі р-РНҚ және рибосоманы жинақтау

Жалпы органоидтар 1. Каналді және вакуольді жүйе эндоплазмалық тор (ЭПТ) 2. Митохондрия 3. Рибосомалар 4. Лизосомалар 5. Пероксисомалар 6. Жасушалық орталық және цитоқаңқа элементтері 7. Пластидтер (өсімдік жасушасында)

ЭПТ түтікшелі цистерна түрінде мембраналық құрылымнан тұрады. ЭПТ екі түрі бар: 1. Түйіршікті – мембраналар рибосомалардан тұрады 2. Тегіс Түйіршікті ЭПТ-дың қызметі: 1) Ақуыз синтезіне қатысу 2) Плазмалық мембранадағы липидтер мен ақуыздардың пайда болуына. 3) Ақуыздарды жинақтау, тасымалдау және сақтау.

Эндоплазмалық тор

Тегіс ЭПТ-дың қызметі: 1. Гольджи комплексіне тасымалданатын липидтер мен стероидтарды синтездеу. 2. Са-иондарын депонирлеу 3. Көмірсу синтезі. 4. Бауыр жасушасындағы детоксикация процесіне қатысу.

Жасуша орталығы 2 -і центрольден және центросомалардан тұрады. Центросомалар – бұл қуысты цилиндрлік құрылым, РНҚ, ақуыздар мен полисахаридтерден тұрады. Центриольдер 9 триплетті түтікшелерден тұрады. Микротүтікшенің жиналу орыны центросома деп аталады.

Жасуша орталығы

Жасуша орталығының негізгі қызметі. 1. Жасушаның бөлінуіне қатысады 2. Цитоқаңқаның тұрақтылығын ұстап тұрады

Митохондрия Қызметі: Митохондрияларда АТФ синтезделінеді. ішкі мембрана қатпарланған құрылымнан, сыртқы тегіс және тығыз. *

Митохондрия • Барлық аэробты эукариоттық жасушаларда болады, саны 50 -ден 5000 -ға дейін. • Пішіні – цилиндрлі. Митохондрия цитозольде микротүтікшелер көмегімен жылжуға бейімді. Энергия қажет жердің барлығында орналасады (сперматозоидтар).

• Митохондрия екі мембраналы органоид. Сыртқы мембрана канальдар немесе тетіктерді құрып– порин-ақуызынан тұрады. Мембраналар арасында химиялық құрамы бойынша цитозольге ұқсас мембранааралық кеңістігі бар

• Митохондрияның жұмыс беткейі – ол ішкі мембранасы, пішіні жапырақ тәрізді-кристалардан, немесе түтікшелі тубула өсінділерінен тұрады. • Митохондрияның ішкі кеңістігі – матрикс, онда ДНҚ, РНҚ, рибосомалар, ферменттер орналасады.

• Митохондрия ДНҚ-сы сақина тәрізді онда митохондриялдық р-РНҚ, • т-РНҚ, ақуыздардың синтезін кодтайтын гендер бар. • Қосымша қызметі: – стероидтық гормондарды және глутамин қышқылын синтездейді.

Рибосомалар • Прокариот және эукариот жасушаларында болады. Ұсақ органеллалар, пішіні 20 нм-ге дейін. 2 -і суббірліктен тұрады, бірінен р-РНҚ және ақуыз молекулаларының санымен айырмашылығы болады. • Негізгі қызметі – ақуыз синтезі.

Рибосома *

• Рибосоманың екі популяциясы кездеседі: 1. Бос – өз жасушасы үшін ақуызды синтездейді. 2. ЭПТ-мен байланысты – жасушадан секреттелетін ақуызды сиинтездейді.

Гольджи комплексі

Гольджи комплексі • 1898 ж Камилло Гольджи ашты. Барлық эукариот жасушаларында болады, үсті-үстіне жинақталған мембраналық цистернадан және олармен байланысқан көпіршіктер жүйесінен – Гольджи көпіршіктерінен тұрады. Гольджи комплексі ядроның жанында орналасады.

• Цистерналар жинақталған тарелкаға ұқсас Гольджи жинағы немесе диктиосома деп аталады (жинақ бөлігінде 6 цистерна). • Гольджи жинағы секреторлық жасушаларда көп. Жинақтың бір соңында көпіршіктердің қосылуы нәтижесінде жаңа цистерналар пайда болады, Бұл дөң жағы немесе цис - беті.

• Содан соң цистернаның пісіп жетілуі және көпіршіктердің ыдырауы жүреді. Бұл ішкі ойық жағында өтеді (транс-беті). • Гольджи аппаратаның қызметі: 1. Сұрыптау, биомолекулалардың химиялық модификациясы. 2. Заттарды тасымалдау, экзоцитозға қатысу. 3. Лизосомалардың пайда болуы.

Лизосомалар

ЛИЗОСОМАЛАР • 1949 жылы ашылды, іші гидролитикалық ферменттерге толы, домалақ мембраналық қапшықтардан тұрады. • Лизосоманың 2 класы белгілі: 1. Алғашқы, тек ферменттерден тұрады 2. Екінші лизосома – субстраттан және липид жинағынан тұрады.

• Алғашқы лизосома, мембранамен қапталған субстраттың қосылу нәтижесінде пайда болады. • Алғашқы лизосомалар Гольджи комплексінен бөлініп шығады. Гидролазалар ЭПТ-дан синтезделінеді, олар Гольджи комплексінде процессингке немесе модификацияға ұшырайды. • Лизосомалар эндоцитоз, экзоцитоз, автофагка, автолизге қатысады.

• Лизосоманың қызметі: – молекуланы жасушаішілік ыдырату. • Автофагия – бұл қажет емес ескі жасуша құрылымын жою, олар лизосомалармен бірігеді және бұл құрылым ыдырайды. • Автолиз – лизосома құрамының босау нәтижесінде жасуша өзін-өзі жою.

• Кейде автолиз – қалыпты құбылыс (метаморфоз ит балықтардың – құйрықтарынң жоғалуы). • Пероксисомалар немесе микроденешік. Майда дөңгелек органелла, диаметрі 0, 3 -1, 5 мкм олар ЭПТ-дан түзіледі.

• Пероксисомалар жасушаішілік метаболизмде өте үлкен роль атқарады: а) каталаза көмегімен күшті сутек пероксид тотығын залалсыздандырады; б) оттегінің жою орталығы болып табылады (10%-ке дейін); в) ацетальдегидке дейін этанолды тотықтырады; г) май қышқылының ыдырауын катализдейді.

• Жасушалық қосындылар: май тамшылары, гликоген, ұйқы безі жасушасындағы – зимоген. • Жасушада қатынастар бір-бірімен арнайы құрылым – жасушааралық байланыс арқылы жүзеге асады.

• Қатынастар 3 түрге бөлінеді: 1) Жабындық немесе тығыз қосылыстар 2) Бекіну қатынастары 3) Коммуникалды қатынастар (ұлпада).

• Жабындық қосылыстар эпителиальді ұлпа жасушалары үшін тән. Олардың қызметі – барьерлік. • Бекіну қатынастары көптеген ұлпаларда, әсіресе жоғары механикалық салмақ түсетін ұлпаларда кездеседі, мысалы: жүрек бұлшық-еті, жатыр мойны және т. б.

• Бекіну қатынастары көрші жасушалардың бір-бірімен цитоқаңқа элементтері арқылу бекіну арқылы пайда болады. Коммуникалды қатынастар немесе қуыстық қатынастар көптеген ұлпаларда кездеседі. Қуыстық қатынастар, цитозольді көрші жасушалармен байланыстыратын, бір канал түзетін трансмембраналық ақуыздар көмегімен пайда болады.