Жалпы тіл білімі Жалпы тіл білімі пәніне

Зарегистрируйтесь, чтобы просмотреть полный документ!

РЕГИСТРАЦИЯ

Жалпы тіл білімі

Жалпы тіл білімі пәніне кіріспе Тіл білімі Жеке тіл білімі Жалпы ті л білімі – тіл ғылымының бір бөлімі.

Жалпы тіл білімінің нысаны мен пәні Нысаны: қоғамда қарым қатынас құралы ретінде қызмет ететін тіл және оның барлық сипаттары Пәні: зерттеу нысаны болып отырған тілді қарастырудағы бағыттар мен аспектілер. Зерттеу пәні үнемі өзгерісте болып отыруы заңды.

Тілдің құрылысы, құрылымдық, жүйелік сипаттары; жүйе элементтерінің өзара қатынасы Тілдің таңбалық сипаттары дыбыс тілінің шығуы және ол туралы ғылыми концепциялар тілдің өзіндік табиғаты мен мәні ЖТБ зерттеу пәні аясында қарастырылат ын мәселелер тілдер дамуында болатын дифференциациял ық және интеграциялық процестер

Жалпы тіл білімінің 3 бөлімі ЖАЛПЫ ТІЛ БІЛІМІ Тіл білімінің тарихы Тіл теориясы Көне заманнан қазіргі кезге дейінгі лингвистикалық көзқарастар, мектептер, әдістәсілдер тарихы Тілдің табиғаты, дыбыс тілінің шығуы, тілдің ішкі құрылымы мен жүйесі, қызметі, тілдің дамуы (глоттогоника), таңбалық сипаты, тіл және қоғам, ойсана т. б. қатынасы Тіл білімі ғылымының зерттеу әдістәсілдері Философи ялық; жалпы ж/е жеке

Тіл білімі ғылымының тарихы қай кезеңнен басталады? 1) көзқ арас Жазудың пайда болуымен Жазу ілімі сол тілдің жеткізу өресіне байланысты ілімді дамытады Египет, Таяу Шығыс, Местопатами я ғылым мен жазудың алғаш дамыған елдері Түркі тіл білімінің даму кезеңдері түркітану ғылымында Алтай дәуірінен болжанылады, келесі кезеңі б. з. б. І – ІІІ ғасырды қамтитын ғұн дәуірі, сондай ақ көне түркі дәуірі деп б. з. Ү ҮІІІ ғасырлары көрсетіледі. Түркі тілдерінің жазба ескерткіштері б. з. Ү ғ. болған. Алайда тюрколог ғалым А. С. Аманжоловтың зерттеуі бойынша, түркі жазуы осы көрсетілген уақыттан мың жарым жыл бұрын пайда болған және көне шумер және алтай тілдері өзара туыс деген пікірді айтады

2 кө зқа ра Тіл білімінің дербес ғылым ретінде қалыптасуы ХІХ ғ. І ширегі с Тілдің түрлі мәселелері адамзат қоғамы құрылғалы бері қойылып келген, Алайда ХІХ ғ. І ж. -на дейін философия, логика, психология, жалпы филологияның бір саласы болып келді. Және тілдің грамматикалық құрылымы ғана қарастырылды. Лингвистиканың дербес ғылым ретіндегі тарихына негіз болған – ХҮІІІ ғ. кейінгі жартысынан бастау алған салыстырмалы-тарихи әдіс. Нақ осы ХІХ ғ. І ширегінде тарихи зерттеулердің принципі анықталды: “жекелеген құбылыстарды эволюциялық перспективада қарастыру”. Тілді зерттеудің ғылыми әдісі нақтыланды.

Тіл білімі тарихын кезеңдерге бөлу 2 принципі Тарихи жыл санау дәуірлері бойынша 1) Ежелгі заман лингвистикасы, б. з. -дың Ү ғасырына дейін; 2) Орта ғасыр лингвистикасы, б. з. Ү – ХҮ ғ. ; 3) Қайта өрлеу дәуірінің Лингвистикасы, ХҮ – ХҮІІІ ғ. ; 4) ХІХ ғ. лингвистикасы; 5) ХХ ғ. лингвистикасы. Лингвистикалық мектептер мен әдіс тәсілдер, бағыттарға негіздеп бөлу 1) Көне философиялық кезеңнен – ХҮІІІ ғ. тіл біліміне дейін; 2) Салыстырмалы тарихи т. б. – тіл философиясы, ХҮІІІ соңы– ХІХ басы ғғ. ; 3) Логикалық ж/е психологиялық бағыттар ХІХ ғ. ортасы; 4) Неограмматизм ж/е т. б. гі әлеуметтік бағыт, ХІХ соңы –ХХ ғ. басы; 5) Құрылымдық лингвистика, ХХғ. ; 6) Функционализм, ХХ ғ. ІІІ ширегі; 7) Когнитивтік лингвистика, ХХ ғ. соңы

Көне Үнді тіл білім і б. з. д. Үғ Ежелгі дәуір тіл білімі б. з. дың Ү ғ. -на дейін Көне түркі тілі Көне Қытай тіл білімі Қасиетті кітаптары «Веда» ның тіліндегі белгісіз сөйлемдер мен сөздерді анықтаудан басталған зерттеу 4 бағытта жүргізілген: дыбыстық жүйесі мен айтылу мәнері; жеке сөздер мен сөздердің тіркесі; грамматикасы; жыр құрылысы мен өлең өлшемдері. Мұны зерттегендер: үнді лингвистері Яска мен Панини. Грек тіл білімі Гомердің “Илиадасы” мен Көне “Одиссея” тілін зерттеуден басталған. Греция Грек тіл білімі екі кезеңге бөлінеді: І – Рим философиялық, ІІ филологиялық дәуір. тіл 3 мәселе: 1. Зат пен оның атауы арасында білімі қандай байланыс бар? 2. Тіл қалай және қайдан б. з. д. пайда болды? 3. Грамматика жөніндегі Ү ғ. мәселелер. Түркі тіл білімінің даму кезеңдері: Алтай д. ; ғұн д. (б. з. б. І –ІІІғ. ); көне түркі (б. з. Ү ҮІІІғ. ); Жазба ескерткіштері б. з. Ү ғ. болған. Алайда тюрколог ғалым А. С. Аманжоловтың зерттеуі бойынша түркі жазуы көрсетілген уақыттан мың жарым жыл бұрын пайда болған. Жазба ескерткіштері б. з. д. ХІ ғ. пайда болған. Қытай иероглифі б. з. І ғ. нормаға түскен: уставтық, жартылай уставтық, жылдам жазу деген 3 стильге бөлінген.

Ежелгі Үнді тіл туралы ілімі дамуының алғышарттары «Веда» тілін сөйлеу тілі әсерінен қорғау және оның алғашқы айтылу мәнерін сақтау көне аңыздар мен гимндерден, діни жырлардан тұратын үнділердегі қасиетті «Веда» (б. з. д. ҮІ ғ. ) жазба ескерткішіндегі түсініксіз сөздер мен сөйлемшелер мағыналарын айқындау бірден бір әдеби тіл болып табылатын санскритті нормаға түсіру Ежелгі Үнді тіл ілімі, б. з. д. Ү ғ.

веданг «шишка» фонетика және дыбыстарды ң, сөздердің айтылуы веданг «вьякарана» грамматика тіл мәселелері Веда әдебиетінде, ведангтар түріндегі көне ескерткіштерде қарастырылған (Ф. Березие) веданг «чханда» поэзия теориясы веданг «нирукта» этимология мен лексикология

Ежелгі Үнді тіл білімі ғалымдары және олардың еңбектері Яска, б. з. д. Ү ғ. Панини, б. з. д. ҮІ ғ. Вараруч и Катьяян б. з. д. ІІІ ғ. Бхартхари І ғ. • “Веда” тілінің бес томдық сөздігін жасап, оған түсінік жазған • «Үнді тілінің алғашқы нормативтік грамматикасын құрастырушы» ; Аштадхьян» (грамматикалық ережелердің сегіз бөлімі) еңбегі «тіл білімі тарихындағы біздің дәуірге жеткен тұңғыш сипаттама грамматика» • “Веда” қасиетті жыры тілінің дыбыстық жүйесін, сөз туғызу, сөз өзгерту жолдары, екпін, жұп (комбинациялық) дыбыстардың өзгерістері; • морфология бойынша етістік түбірлерін әр түрлі кластарға бөледі, атау септіктегі жалғаулардың типтерін ажыратады, түбір мен жұрнақ ұғымдары сөз парадигмасын негізінде талдайды • Ортаүнді тілі – пракритті зерттеуші, тіл біліміне тілдің тарихи дамуы идеясын әкелуші, «ортаүнді тіліндегі деректердің бастауы – санскрит» деген ойды ұсынушы • фонетикалық өзгерістерді, ассимиляцияны талдады • «Вакьяпадийя» еңбегі, сөйлемді бөлшектенбейтін біртұтас мән мағынаны білдіретін айтылыс ретінде анықтап, сөйлем мен ойдың арақатынасын философиялық тұрғыдан талдайды. Ол сөйлемнің ойды жеткізудегі қабілеттілігіне орай оны тілдің негізгі бірлігі есебінде қарастырады; сөздің 3 аспектісін жіктеді: жазбаша түрі,

Ежелгі Үнді ғалымдарының морфология бойынша тұжырымдары 3 бөлімді көрсетті: а) сөз таптары және олардың жіктелуі; ә) сөздердің жасалуы я сөзжасам; б) сөздердің түрленуі. Сөздерді морфоло гиялық талдауда негіз (түбір), жұрнақ және жалғауға жіктеді Предлогтар тілдің сілтеу элементтер і ретінде, ал шылау (частица) байланыст ырушы, салыстыру шы және мәнсіз деп бөлінеді. Заттарды білдіреті н сөздер – есім, ісәрекетті білдіреті н сөздер – етістік, предлог (көмекші сөз) және шылау деп сөз таптары н 4 -ке бөледі. Есімдердің атау, табыс, көмектес, барыс, ілік, жатыс және заттың кеңістікте ішкі, сыртқы жағынан қашықтауы, орналасуы мен қозғалысын білдіретін аблатив түрінде 7 септікті көрсетеді

Ежелгі Үнді тіл білімі ғалымдарының жетістіктері дыбысқа қарама-қарсы қойылатын фонема ұғымымен таныс бола отырып, дыбыс пен фонема арасындағы айырмашылы қтарды ажыратты дыбыстард ы дауысты, дауыссыз, фрикативті деп гректерден көп бұрын жіктеді дыбыс артикуляци ясының орны мен амалдарын тыңғылықт ы сипаттады дыбыстард ы жасалу орны мен амалдарына қарай дұрыс жіктеді

Ежелгі Үнді ғалым грамматистері туралы бағалар А. П. Баранник ов Томсен “Үнді тіл білімі жеткен биіктік мүлдем жоқ, үндістерден көп нәрсені үйренсе де, Еуропаның өзі ХІХ ғасырға дейін ондай дәрежеге жеткен жоқ” “Панини көне үнді тіл білімінде тұңғыш рет санскрит және веда тілін фонетика, морфология, сөзжасам және синтаксистің кей бөліктері бойынша салыстыра келіп, салыстырмалы әдістің алғашқы үлгісін көрсетеді”

Ежелгі Грек-Рим лингвистикасы ІІ КЕЗЕҢ Философиялық кезеңі, б. з. д. Ү-ІІІ ғ. Тілдің шығуы тегі туралы мәселелер Тілдің шығуын құдаймен байланыстыруға қарсы, Т. Л. Кар, б. з. д. І ғ. “О природе вещей” Дыбысқа еліктеу теориясы Сөз табиғи ма әлде шартты ма? Зат және оның атауы Адамның шығу тегімен байланыстырды, философматериалист Демокрит, Диодор Сицилийский Александрия лық кезеңі, б. з. д. ІІІ – б. з. ІҮ ғ. Таза практикалық мақсатты көздеді, әдеби грек дәстүрін сақтау, жалпы әдеби тіл қалыптастыр у

Аристотель (384 322 б. з. д. ) Материалист, табиғи атау жоқ, атау шартты, дыбыстар символ ретінде бір нәрсені білдірген Гераклит (544 -540 б. з. д. ), заттарға атау табиғаттан берілген, алғ. дыбыстар еліктеуден туған, этимология құрастырды Стоиктер (Грек. , философиялық бағыт, б. з. д. ІІІғ. – ҮІ б. з. ), Августин осы Гераклит көзқарасын жақтады Демокрит, материалист, заттың табиғиттан белгіленуін жоққа шығарды көп сөз-ң бірнеше мағ-ры бар; көп ұғым-түсінік-ң бірнеше атау-ры бар; бір сөз басқа сөзді алмастыра алады; көп ұғымдар сөзбен белгіленбеген Зат және оның атауы туралы дау Платон (427 347 б. з. д. ), идеалист Екі көзқарасты да жақтамады, тіл тек идеяда өмір сүреді,

Тілдегі үйлесім және тілдегі қалыптан тыс құбылыстар туралы дау Марк Теренция Варронның “Латын тілі” трактатында айтылады Аналогистер (Аристарх Самофракийский), тіл ішкі заңдылық, б. б. ережелерге бағынады Аномалистер (Кратес Малосский) тілдегі қалыптан тыс құбылыстар: Афины – көпше түрде, бірақ бір ғана қаланы білдіреді, сирота –ж. р. , бірақ ұлға да қатысты т. с. с.

Аналогистер / аномалситер дауының оң әсерлері Тілшілердің назарын грамматикалық талдаулар жасауға аударды Кейінгі грамм қ теориялар аналогизм тұрғысынан дамыды Стоиктердің (Хрисипп & К. Малосский ) үлестері Тіл –адамның табиғи қабілеті; ой сезімді білдіретін құрал; Өзара байланысты үш нәрсені белгіледі: таңбаланушы, таңбалаушы және объект (сыртқы субстрат)

Философиялық кезеңде тілдің жекелеген грамматикалық мәселелерінің қарастырылуы Платон “Кратил” диалогы Дауысты; дауыссыз дыбыссыз; дауыссыз дыбысты Кейін: дауысты; жартылай дауысты; дауыссыз дыбыстар, кейін соңғы екеуі дауыссыз дыбыс Аристотель “Поэтика” еңбегінде: Сөз таптарының классификациясы; есім – дербес мағ ға ие (адам, ақ), уақыттық реңкі жоқ; етістік – уақыттық реңкі бар, дербес мағ ға ие (келе жатыр, келеді) “Риторика” еңбегі. 3 сөз табы: есім (муж. , жен. , ср. род; құрылымы б/ша жай /күрделі), етістік, жалғаулар. Формальды-логикалық ілімді жасады: “логикалық субъект және логикалық предикат. Сөйлем - формальдылогикалық пайымды жеткізу формасы. Бірақ сөйлемдердің кейбір типтері ғана логикалық тұрғыдан қарастырыла алады” деп есесптеді

Грамматикалық мәселелердің СТОИКТЕР тарапынан қарастырылуы 5 түрлі сөз табы: есім (жалпы, жалқы), етістік, жалғаулық, мүше, септік (тура, жанама) Сөз бен сөйлемді ажыратады, сөз барлық кезде мәнді емес, ал сөйлем үнемі мән мағынаға ие. Этимология саласын қалыптастырды, бірақ зерттеу принциптері нақтыланбады, еріктілікке жол берді

Александриялық грамматика мектебі, эллинизм кезеңі, грек мәдениетінің орталықтары – отарланған қалалар: Александрия (Ніл сағасы, Египет); Пергам (Кіші Азия) Александрия кітапханасы (негізін салған перғауын Птолемей, б. з. д. ІІІ ІІ ғ. ), 800 000 қолжазба – грек ғылыми ж/е әдеби шығармалары, шығыс халқы әдебиеттерінің аудармалары Таза практикалық мақсаттардан туды, әдеби грек дәстүрін сақтау, Гомер, Софокл, Эсхил еңбектеріне филологиялық талдау, жалпы әдеби тіл қалыптастыру Дыбыстарды акустикалық принцип негізінде сипаттады; дыбыс пен әріпті ұқсатты; 24 дыбыс, оның 7 дауысты, 17 дауыссыз Екпін, оның типтері; дыбыс өзгерістерінің түрлері; сөз – ең кіші мағ қ бірлік; сөз таптары тур. ілім Грамматикалық ілім жүйесі: Аристарх Самофракийский; Дионисий Фракийский, Аполлоний Дискол 8 сөз табы: есім, етістік, есімше, мүше, есімдік, үстеу, жалғаулық, предлог

Грек Рим ғалымдар ы • Есім – септелетін сөз табы; қасиеттері – тек, түр, сан, образ, септік категориялары; 5 септік: прямой, родительный, дат. , винит, звательный (грек), ал рим 6 септік – аблатив. • Етістік – септіксіз, уақыт, жақ, сан мәндерін қабылдайтын сөз табы. Рим грамматистері грек грамматикасы үлгілерін латын тіліне қолданды • М. Т. Варрон (б. з. д. 116 117) “Латын тілі”; • Э. Доната (ІҮғ. б. з. ), Присциана (ҮІғ. б. з. ) “Грамматикалық ілім” еңбегі.

Ежелгі Грек-Рим тіл туралы іліміндегі кемшіліктер Дыбыс пен әріпті ажыратпад ы Сөйлеудің физиология лық негіздерін білсе де, дыбыстард ы акустика лық жағынан Көне үнділер сияқты сөздің морфологи ялық құрылымы на талдау жасай алмады

Орта ғасырдағы Түркі тіл білімі Махмұд Қашқари (ХІ ғ. ), “Диуани лұғат ат-түрік” Лексик аны тайпал арға тиесілі гі бойын ша сипатт ады Тарих, Түркі географи я, тілдер этнограф інің ия, класс поэзия, ифик фольклор ацияс туралы ы мәліметт ер Түркі тарихи фонетик асы мен граммат икасы бойынша мәліметт ер Әлем нің ең ескі түркі картас ы Түркі тайпал арыны ң қоныст ары тұрғыс ындағ ы мәліме ттер

М. Қашқаридің тіл біліміне қосқан үлесі Түркі тілдерінің дыбыстық сәйкестігін көрсетті, дауысты дыбыстар үндестігі, түркі тілдері морфемаларын зерттеді Жалпы тіл білімі бойынша: тіл – қарым-қатынас құралы, тілге экстралингвистикалық факторлардың әсері; тілдердің тең дәрежелілігі; тілдер құрылымы мен жүйесінің әртүрлілігі; агглютинативті түркі тілдері және флективті араб тілінің өзара ықпалдастығы; тілдердің бірі-бірінің есебінен баюы; тілдердің араласуы Салғастырмалы тіл білімінің негізін салушы, салыстырмалы әдісті М. Қашқари сияқты ғылыми негізделген түрде оған дейін ешкім қарастырмады

ОРТА ҒАСЫРДАҒЫ АРАБ ТІЛ БІЛІМІ (Ү – ХҮ ғғ. ) Араб лингвистикасы (б. з. ҮІІ – ҮІІІ ғ. ) факторлары жалпы мұсылман халықтары на қасиетті Құран кітабының тілін түсінікті ету классикалы қ араб тілін диалектіле р ықпалынан сақтау Араб Халифаты (Бергі Азия мен Солтүстік Африка, Пиреней түбегінде) – көпұлтты, көп тілді мәдениеттен тұратын әлемдік ірі мемлекет қасиетті Құран тілі мен сол кездегі тірі тілдер арасындағы айырмашылы қтар

Араб тіл білімінің орталықтары Басра грамматикалық мектебі - аналогистер Қасиетті Құран тілі нормаларымен жүруді қолдайды Куфа грамматикалық мектебі аналитиктер Классикалық тіл нормаларынан бірқатар ауытқушлықтарға жол береді Эклектикалық бағыт

Орта ғасыр Араб тіл білімі ғалымдары Халиль аль Фарахиди (ҮІІ ғ. ) • араб тіл білімінің негізін қалаушылардың бірі, алғашқы араб сөздігі – «Айна кітабын» құрастырушы Халиль аль Фарахидидің шәкірті – Сибавейх (ҮІІІ ғ. ) • «Кітап» еңбегінде әдеби араб тілі грамматикасының құрылымдық жүйесіне талдау жасайды, алдыңғы ізашар ғалымдардың еңбектерін жан-жақты сипаттайды, дыбыстардың жасалуының 16 түрлі орнын анықтап, артикуляциясын сипаттады Басра мектебінің өкілі, лексиколог Ибн Дурейд • «Аль-Джамхара» атты этимологиялық сөздігі Лексикография • әл-Фирузабади “Камус” сөздігі (60 том), Саганы “Толқынның жайылуы”; • Сөздерді орналастырудың әліпбилік тәсілі: Әл. Джаухари “Сыхах”, әл-Герави “Лексикологиядағы оң өзгерістер”

Араб тіл біліміндегі тіл философиясы Тілдің шығуы туралы көзқарастар Араб тілі – адамзаттың алғашқы тілі, Ұлы Алланың жасампаздығының жемісі Тіл келісім нәтижесі, даналардың шығармашылығының жемісі Тіл қызметі туралы ілімдер Коммуникативтік және экспрессивтік; мән мағына шексіз, ал сөздер шектеулі; мән мағына мен сөздердің саны өзара сәйкес келмейді

дыбыс пен әріпті қатаң түрде ажырата білді; акустика лық принцип ті қолдана отырып, физиоло гиялық негізде дыбыста рдың сипаттам Араб тіл білімінің жетістіктері дыбысты ң дыбыста лу сәті мен дыбысты ң мәнділігі арасын ажыратт ы, көп кейін Б. де Куртенэ қарастыр ды тілінің құрылымы на сәйкес үш дауыссызда н тұратын түбір; ішкі флексия және аффикс маңызын анықтады. Бұл ХҮІІІ – ХІХ ғғ. Еуропа лингвисти касына, Ф. Боппқа ерекше әсер етті Лексик ографи я барын ша көп қараст ырылд ы Әдеби тіл мен диалект арақатын асы терең зерттелді, хиджаз диалекті сіне таңдау түсті, ол араб орфоэпи ясына негіз болды

Араб тіл білімінің кемшіліктері Синтаксис аз зерттелді Сөздіктер құрастыруда арнаулы принциптері болмады Сөздіктерге диалектілерді, тұрпайы сөз, әдеби тіл, тұрмыстық лексика аралас енгізілді

Орта ғасырдағы Еуропа лингвистикасы Жазуы жоқ елдердің жазуларының пайда болуы және дамуы; латын тілі логикалық ойлау мектебі және әмбебап философиялық грамматика негізі ретінде мойындалды латын тілі әрі ғылым, әрі католик шіркеуінің тілі болды Латын тілін оқып үйренуде ежелгі дәуірдегі Грек Рим грамматистері Доната мен Присциананың оқу құралдары басшылыққа алынды Христиан дінінің таралуымен де байланысты көптеген елдердің жазулары пайда болды Латын тілінен діни шығармалар аударылып, глоссарийлер дайындалды

Батыс Еуропадағы тіл туралы ілім, ХІ – ХІІ ғғ. философиялингвистикалық дау Номиналистер, Росцеллин (1050 – 1112 жж. ) тек өздеріне тән қасиеттерге ие нақты жекелеген нәрселердің болады, ал жалпы ұғымдар адамның ойсанасы жұмысы барысында шығарылады, сондай-ақ жалпы ұғымдар сол нәрселерден тыс өмір сүре алмайды, тіпті осы нәрселер мен құбылыстардың қасиеттерін бейнелей алмайды Пьер Абеляр: жалпы ұғымдарға тек нақты өмір сүретін жекелеген нәрселердің негіз болады, ал жалпы ұғымдар өз бетімен жеке өмір сүре алмайды, адам санасы арқылы нақты өмірде бар нәрселерден шығарылады және олардың қасиеттерін бейнелейді деді Реалистер, Ансельм (1033 – 1109 жж. ) жалпы ұғымдардың ғана нақты өмір сүретінін, ал оларға сәйкес нәрселер мен құбылыстар олардың әлсіз көшірмесі

Қайта өрлеу дәуіріндегі тіл білімі, ХҮ – ХҮІІІ ғ. (феодализмнен капитализмге өту кезеңі) Халықаралық жасанды тіл жасау туралы жобалар және логикалық әмбебап грамматика Басқа да халықтар филологиясының дамуы, ұлттық әдеби тілдердің қалыптасуы мен дамытылуы Классикалық және семит филологиясының пайда болуы Әлем тілдері туралы мәліметтер мен материалдард ың жинақталуы Грек, латын т-гі әдеби классикалық ескерт-ң зерттелуі Көнееврей тілінің діни ілім тұрғысынан қарастырылуы

Қайта өрлеу дәуірі; Алғашқы капиталистік ел – Италия. Данте Алигьери (1265 1321) “Халық тілі” туралы трактаты (1304 1307 жж. ) 1) Тілдің шығуы туралы мәселе: ым, дене қимылдары мүмкіндігінің төмендігі; таңбаның қажеттілігі 2) Тілдің 2 жағы: сезімдік (дыбысталуы барысында анықталады); парасаттылық жағы (бір нәрсені білдіретін, белгілейтін) 3) Тілдің коммуникативтік қызметі туралы Халық тілі және әдеби тіл туралы мәселені, ұлттық әдеби тілді қорғау Халық тілінің табиғилығы, латын тілінің жасанды сипаты туралы “Божественная комедия” шығармасын латын тілінде емес, итальян тілінде жазды

ХІІІ – ХІҮ ғғ. ұлт тілдерінің және ұлттық әдеби тілдердің қалыптасуы туралы К. Маркс, Ф. Энгельс “Неміс идеологиясы” еңбегі Ағылшын тілдеріндегідей ұлттардың араласуы, қосылуы арқасында Сол кездегі дамыған ұлттық тіл деңгейіне роман, грек сияқты тілдердің дайын материалдардан тарихи дамуы арқасында Диалектілердің шоғырлана отырып, ұлттық тілге бірігуі

П. Раме (Рамус), 1515 -1572 жж. грек, латын, француз т-ң грамматика сы Оның мектебіндегі Я. Аарус “Екі кітаптың әріптері” еңбегі , дыбыстар және олардың жасалу жолдары; Я. Аарус – жаңа уақыттың І фонетисті Грек, латын тілдері грамматикалары бойынша басты еңбектер Р. Стефанус “Об основах латинского языка”(1540 ) И. Рейхлин, Ф. Меланхтон Г. Стефанус "Сокровищни ца языка греческого»

П. де Алкала – араб тілінің грамматикасы (1505) Шығыс тілдері, оның ішінде, семит тілдері грамматикалары Ресейде Максим Грек грамматикалық “Славян мәселелер - ХҮІ ғ. грамматикасы ” (1586) Лаврентий Зизаний “Грамматика словянская совершенного искусства восми частей слова” (1596), грек үлгісін қолданып, 10 септелу, 2 жіктелуді көрсетті И. Рейхлин – еврей тілінің грамматикасы (1506) М. Г. Смотрицкий (1578 -1633) “Грамматики словенския правильное синтагма” (1619)

М. В. Ломоносов (1711 1765) орыс тіл білімінің негізін салушы, классикалық орыс филологиясы көшбасшыларының бірі ретінде бағаланады 2) фонетика, орфография, мәскеулік аканье 1) 8 сөз табы: есім, есімдік, етістік, есімше, үстеу, предлог, жалғаулық, одағай 3) Сөзжасам ж/е сөзтүрленуі; 4) етістік туралы “Российская грамматика” еңбегі, 1755, 6 бөлім тәлім 5) Көмекші сөз таптары; 6) синтаксис

М. В. Ломоносовтың лингвистикалық тұжырымдары мен көзқарастары “Российская грамматика” – нормативтік, стилистикалық сипатқа ие еңбек (құлаққа тұрпайы сөздер мен әдеби тіл туралы); • Орыс тілі ғылыми терминологиясына үлес қосты "Предисловие о пользе книг церковных в российском языке" (1758) 3 мәселе: • Шіркеулік славян т гі көнерген сөздер мен орыс халықтық тіл элемент ң әдеби т гі үйлесімі; әдеби стиль ң аражігін бөлу; әдеби жанр ң жіктемесі “Российская грамматика” еңб де орыс, неміс, грек, латын т ң туыстығы (1 10 сан этимологиясы арқ. ); славян т рі семьясы және славян т нен тараған т р: ресейлік, поляк, серб, чех, болгар, словак, веннд. Шығысславян ж/е солт. славян т н жіктеді. Салыс тар. ТБ б/ша пікірлері "О сходстве и пере менах языков", "О сродных языках российскому, о нынешних диа лектах» хат нда көрініс тапқан. Ата тілден уақыт өте келе тілдер семясы ң бөлінетінін айтқан

ХІҮ – ХҮІІ ғғ. Грамматикаларына тән сипаттар Ұлттық грамматика негізіне латын грамматикасының схемасы алынды б і р а қ Ұлттық тілдердің грамматикалық ерекшеліктері бұл схема ауқымынан шығып кетіп жатты Бұл әр түрлі тілдер ерекшеліктерінің анықталуына, грамматикалық теориялардың дамуына оң ықпал етті

Географиял ық ашылулар, елдерді отарлау, христиан дінінің насихатталу ы т. б. Д. ж. көптеге н тілдер тур. мәлімет тер ж/е олар сөздікте р мен каталогт арда көрініс тапты П. Паллас"Сравнительны е словари всех языков и наречий» (Петербург, 1786 87) орыс сөздерінің Азия ж/е Еуропадағы 200 тілдегі аудармасы; 1791 ж. 4 том 272 тіл Африка, Америка Аделунг ж/е Фатердің “Митридат” н/се “Жалпы тіл білімі” (Берлин, 1806 17), 500 тіл туралы библиографиялық нұсқауларды қамтиды Л. Гервас "Каталог языков известных народов, их исчисление, раз деление и классификация по различиям их наречий и диалектов» (Мадрид, 1800 04), 307 тілдің лексикасы, америка үндістері, малай полинезий тілдері Тілдерді салысты рмалы салғасты ра зерттеуге бастау болды

Д. ж. тілдерімен танысу; лингв. танымның кеңеюі; тілдер арасындағы ұқсастықтар тілдер туыстығын анықтаудағы алғашқы қадамдарға бастады Санскрит тілі тур. алғ. Мәліметтер, Ф. Сассети, ХҮІ ғ. 80 ж. Француз Ж. Скалигер (1540 1609), “Еуропа тілдері туралы пайымдаулар” (1599) еңбегі, 11 топ: 4 ірі, 7 кіші топ; сөздердің ұқсастығы деп, туыстығын болжамады ХҮІІІғғ. Еуропа тіл і ұқсастығын көптеген ғалымдар аңғарды. Литовец Михало Литуанс (латын, литва); Педер Сюв “Новые соображения о кимрском языке” – скандинавия тіл ң ұқсастығы Голланд лингвисі Л. тен Кате герман тілдерін салыстырды (Я. Гриммнен 100 жыл бұрын): гот, неміс, голланд, ағылшын саксон, исланд. Неіміс ғалымы Ф. Рухиг “Неміс литван” сөздігінде литва, латыш, пурс тілдерінің туыстығы туралы М. В. Ломоносов “Ресей грамматикасы” (1757) туыс тілдер – орыс, неміс, грек, латын – 1 ден 10 ға дейінгі сандардың этимологиясы б/ша 1786 ж. ағылшын шығыстанушысы әрі заңгер У. Джонс санскриттің көптеген тілдермен туыстығы ж/е олардың бір тектен шыққаны туралы ой

Ренессанс. Философиялық бағыт – рационализм (ақыл парасаттылық) ХҮІІ ғ. грамматиканың философиялық негізін қалаушы француз рационалисі Р. Декарт Аристотельдің формальды логикасы негізге алынды Тілдің тұтас құрылымын логикалық заңдылықтарға бағындырды ой санада ақиқаттың критерийлері бейнеленеді 1660 ж. А. Арно, К. Лансло “Әмбебап жалпы рационалды грамматика” (Пор Рояль грамматикасы)

Ақыл-ой заңдылықтары барлығына ортақ, ойлау бүкіл халықта біркелкі, сондықтан барлығына ортақ әмбебап граммматика жасау Логикалық және тілдік категориялардың сәйкестілігіне бағытталды Француз, латын, көне грек, көне еврей тілдері материалдары Пор-Рояль әмбебап грамматикасы Барлық тілдерге ортақ қағидаларды және тілдердегі айырмашылықтардың себептерін Барлық тілдерде қолданылатын синтаксистік ережелерді, грамматикалық мәселелерді қарастырды

“Пор Рояль грамматикасы” авторлары Лингвис тикалық тұжыры мдары Грамматикан сөз өнері ретінде анықтады; Сөйлеу – бұл таңба арқылы ойды білдіру. Сөздерді кластарға бөлді: 1) Ойлау пәнін білдіретін сөздер – зат е. есімше, есімдік, предлог, үстеу, артикль; 2) ойды дамыту тәсілдері (етістік, жалғаулық, еліктеуіш сөз) Дыбыстардың 2 жағы: 1) сыртқы, яғни дыбыс н/се әріп; 2) ішкі, яғни таңбалану, адамның өз ойын білдіру тәсілдері Кемшілі к тері Логикалық категориялар барлық халықтар үшін біреу болғанымен, оның тілде көрінуі әр тілде әр түрлі. Сондықтан түрлі тілдердің грамматикала рының әр түрлі болуы заңды

Тілдің шығуы туралы теориялар: ХҮІІІ ғ. философтары Ж. Ж. Руссо (1712 1778), “Адамдар арасындағы теңсіздіктің басталуы ж/е негіздемесітуралы ойлар” (1761), “Тілдің шығу тегі туралы тәжірибе” (1755) Француз энциклопедисі Дидро (1713 1784) “Энциклопедия н/се ғылым, өнер, қолөнерінің түсіндірме сөздігі” еңбегі, 9 том Г. Лейбниц “Новые опыты о человеческом разуме” И. Гердер (1744 1803), “Тілдің шығуы туралы зерттеулер” • әлеуметтік келісім ж/е эмоционалды шығу тегі н/се еліктеуіш теориялары • Руссо теорияларын сынға ұшыратты; • Тіл – ойды дауыс арқылы білдіруге арналған, анықталған ұлтқа тән дағдылар бірлігі. • Тілдің пайда болуына қоғамның негіз болатыны туралы материалистік көзқарас; • “Қоғам қажеттілігі тілдің дамуына ықпал етті, бірақ адам тілі үшін құдайға міндетті” • , деді. • Табиғи дыбыстарға еліктеу теориясын ұсынды; Тілдерді дыбысқа еліктеуден пайда болған “алғашқы тілдерге” ж/е солардың негізінде пайда болған қазіргі “туынды” тілдерге бөлді • Тілдің табиғи шығу тегі туралы теұжырым жасады, : • Тілдің шығу тегі ж/е тарихы ойлаумен тығыз байланысты; адам объективті дүниеге назар тігіп, оның сипаттарын аңғарады, осы сипат белгілері арқылы заттарды ажратады, адам ойында сақталған алғашқы белгісі сөзбен беріледі, сөйтіп, тіл пайда болған. Тілді құдай жаратқан жоқ, кездейсоқ та пайда болған жоқ. Тіл – адам ойы мен сезімінің дамуы барысындағы заңды құбылыс. • Тілдің тарихи теориясын жасаушы

Салыстырмалы-тарихи әдістің қайнар көздері В. Джонс сказал: "Санскритский язык при всей своей древности обладает изумительным строем. Он совершеннее греческого, бога че латинского и утонченнее обоих, в то же время он обнаруживает столь близкое родство с греческим и латинским языками как в гла гольных корнях, так и в грамматических формах, что оно не могло сложиться случайно; родство это так поразительно, что ни один фи лолог, который желал бы эти языки исследовать, не сможет не по верить, что все они возникли из одного общего источника, которо го, быть может, уже не существует. Имеется сходное, хотя и не столь убедительное основание полагать, что готский и кельтский языки, хотя они и смешаны с совсем другими диалектами, произошли из того же источника; к этой же семье языков можно было бы причис лить и древнеперсидский язык".

ХІХ ғасыр лингвистикасы 4 кезеңі 1) Салыс. тарихи әдіс (тіл б. ж/е ЖТБ туу) – жас грамматист ер мектебі қалыптасуы (1816 70) 2) Жас гр. р дамыған кезеңі (1870 90) 3) Жас гр. ден ХХғ. 20 ж. дейінгі түрлі мектептер мен бағыттар 4) Ф. де Соссюр идеяларын ың таралуынан кейінгі кезеңге дейін 1) Салыс. т. әдіс пайда болып, ЖТБ негізделе бастады, Ф. Бопп (Германия), Я. Гримм (Германия), Р. Раск (Дания), А. Востоков (Россия; ЖТБ н негіздеуші – В. фон Гумбольдт; Осы І дәуірді кейде Бопп Гумбольдт дәуірі д. а. 2) ХІХ ғ. 50 70 жж. Салыс. т. әдіс бірнеше еуропа т. нде қолданылады, ЖТБ ң зерттеу объектісі кеңейді. Нег. өкілдері: А. Шлейхер, Август Потт, Теодор Бенфей, Адалберт Кун; ЖТБ ң ірі өкілдері: Гейман Штейнталь, Иоганн Мадвиг, Макс Мюллер. 2 дәуір – Шлейхер Штейнталь дәуірі д. а.

Салыс. тар. ТБ Ф. Бопп (1791 -1867) “Санскрит т-гі етістік-ң жіктелу жүйесін грек, латын, парсы, герман т-гі жіктелу жүйесімен салыстыру”, 1816 ж. ; етістік флексиясын зерттейді. ЖТБ-не қосқан үлесі: - үндіеуропа т -рі деген атауды енгізді; -туыс т-гі етістік қосымша-ғы сәйкестікті ғана емес, гр-қ жүйе-ң бірлігін дәлелдеп, теориясын жасады; - сөз -р әуелде 1 буынды болған деген көрегендік пікір. А. Мейе: “Тіл-ң ата тілін іздеймін деп, салыс. -тар. әдісті ашуы”. Ф. Бопп-ң кемшіліктері: - Үндіеуропа т-рімен индонезия, ка вказ т-н туыстырамын деп қателесті; - нег. зерттеу нысаны етіп морфологияны алып, фонетиканы соған тәуелді жағдайда қалдырды. Синтаксис тіпті сөз болмады Р. Раск (1787 -1832), 1)“Руководство по исландскому языку” (1811) – логикалық гр-ға қарсы шығып, “грң міндеті сөзді қалай жасау керек екенін үйрету емес, сөздің қалай жасалып, өзгеретінін сипаттау” деген пікір; 2) “Происхождение исландского языка” е-де герман т-ң латын, грек т-імен ұқсастығын алғаш айқындады. Тұжырымы: “Халықтардың пайда б/уы ж/у олар-ң туыстық б/сын тануда тілден артық құрал жоқ. Тілді салыстыра зерттеуде тіл-ң ең сенімді саласы грамматика б/таб. , өйткені т-гі сөз-р бір-бірімен ауысқанымен, жіктік, септік жалғау -ң ауысуы мүмкін емес. Тіл-р туыстығы-ң 2 белгісі – тіл дыбыс-ң жүйелі түрде сәйкес келуі”. “Об этимологии вообще” еңбегі, сөз этимологиясы, сөз төркіні, тарихын

Салыс. тар. ТБ Я. Гримм (1785 1863) – салыс. тар. әдісті герман т не, неміс тіліне қатысты қолд. “Немецкая грамматика” е гі неміс т ң тарихи гр сы, әрі герман т ң көне жазба ескерткіш н қазіргі герман т н салыстыру б/т. “Неміс тілінің тарихы”, 4 том; ағасы Вильгельммен бірге “Неміс сөздігі” – тұңғыш тарихи сөздік, ХҮІғ. бергі неміс т ң лек қ құрамындағы сөз ң мағ н түсіндіреді. Я. Гримм герман т гі гр қ форма ң өзгеріс ң тілдік дерек р арқ. дәлел. Басты жетістігі: грамматика мен туыс т ң фонетикасын тарихи тұрғыдан қарастыруы – тарихи өзг р нәтижесінде шұғыл дауыссыздан ызыңға ауысуы (герман т нде) – бұл “Гримм Раск” заңы д. а. А. Х. Востоков (1781 1864), “Рассуждение о славянском языке” (1820), “Русская грамматика” (1831), “Опыт словаря областного великорусского языка” (1852), “Словарь церковнославянского языка” (1858 1861). Тірі славян т рі түбір і мен гр қ форма рын көне славян т гімен салғастырады; ата тілден тараған диалект т ң уақыт өте келе аражіктері ашылып, жеке т р ретінде қалыптасады; туыс т гі дыбыс р сәйкестігін олардың кейінгі уақыт ғы дыбыстық тіркес н салыстырып, реконструкция әдісін қолд. “Слово о полку Игореве” жазылған ескі славян т не ж/е шіркеулік славян т не көңіл бөліп, олардың орыс әдеби т

В. фон Гумбольдт (1767 1835) – салыс тар. ТБ н дамытушы, ЖТБ ң теориялық негізін салушы 1) В. Гумбольдт лингв. тұжырымдарының қайнар көздері. Үндіеуропа т нен бөлек, баск, копт, көне еврей, қытай, жапон, малай полинез ж/е Америка үндіс ң т н білген. Испания, Франция т. б. Саяхаттары; 2) И. Канттың "Критика чистого разума", "Кри тика практического разума" и "Критика способности суждения» философиялық трактаттарының әсері 3) “Халық рухы” туралы ойлары Гегельдің “Феноменология духа” еңбегінің өзіндік санадағы сараптамалары Типол. кл я б/ша: А. Шлегель жіктеме н (аморфты, аффикст. , флект. ) қабылдай отырып, аморфты т ді даралаушы д. а. , 4 тип – инкорпаративті (Солт. Америка үндіс т. , Солт. шығыс чукот т рі) қосты.

В. фон Гумбольдттың тіл философиясы Тіл философиясы ң негізгі объектілерін зерттеу нысаны етіп қойды 1. Тіл даму үстіндегі құбылыс. Тіл – іс әрекет ң нәтижесі емес, оның нақ өзі. Т ң іс әрекеті оның өзгергіштігі – ұжым, қоғам ң әлеум. өмірі ң белсенділігінде. Тіл адам ой өрісі ң кеңеюіне әсер етеді. 2. “О сравнительном изучении языков применительно к различным эпохам их развития” еңб. : Тіл – жүйелі құбылыс, іштей жарасымдағы организм. 3. Тіл ң таңбалық сипаты тур. Тіл – заттар мен құбылыс ң бейнесі ж/е таңбасы. Сөз зат ң таңбасына айналады. Зат пен ұғымның бірлігінде сөз танылады. 4. Тіл жекелеген сөйлеу әрекеті ң жиынтығы ғана емес. 5. “Тіл – халық рухы, халық рухы тіл арқылы көрінеді”. 6. Тіл және ұлт, тіл және қоғам, тіл және сана, тіл және ойлау ара қатынастарын қарастырды. “О языке акви на острове Ява” еңбегінде қарастырылды

4) Тілдің тұрақтылық ж/е тұрақсыздық сипаты 5) Тілдің бүтіндік ж/е бөлшектік сипаты 3) Тілдегі объективтілік ж/е субъективтілік 7) Тіл ж/е сөйлеу 2) Тіл таңба ң уәжділігі ж/е жасандылығы 1) Тіл ж/е ойлау 6) Тілдің ұжым қ ж/е индивидуалдық сипаты 8) Тіл – әрекет ж/е әрекеттің нәтижесі В. Гумбольдт. Тіл антиномиясы – т ң қайшылықты қасиет ң бірлігі, тіл диалектикасы, 9 антиномия 9) Тілді түсіну ж/е түсінбеу

В. Гумбольдт идея ы негізінде пайда б/н мектеп р 1. Т ң индив. сипаты тур. ой Соссюр, А. Мейе “Әлеуметтік ТБ”; 2. “Тіл – жүйелі құбылыс” Шлейхер, Б. де 3. “Тіл жүйесінің Куртенэ, Соссюр ойлау жүйесіне тілдегі структурализмі әсері” тур. Г. Штейнталь, А. Потебня “Лингвистикадағы психология қ бағыт”; 4. “Тіл – халық рухы” этнопсихологизм; 5. “Тіл мәдениетке қатысты алғанда индивидтің творчестволық әрекеті” эстетикалық ТБ В. фон Гумбольдт қателіктері 1) Тілдер типі ң даму деңгейі тур. шовинистік көзқарасы: даралаушы т. – дамудың соңғы деңгейі, агглют. т р – ортаңғы деңгейі, флективті т. – ең жоғары сатысында 2) Тілдерді жасаушы оның иесі – халық емес, ол – тағдырдың берген сыйы

ХІХ ғ. ІІ ж. Тіл біліміндегі натуралистік бағыт. Август Шлейхер (1821 1868), биология қ бағытта болуының 2 себебі: лингвистикамен қатар ботаника ж/е философиямен айналысуы; сол дәуірдегі тіл мен ойлауға б/ты идеалистік субъективтік көзқарас А) Тіл дамуы ң 2 кезеңі: 1) классика қ дәуірі тарихқа Метфизикалық механизм дейінгі кезең; 2) құлдырау тұрғысынан тіл ң дамуын тірі дәуірі – тарихтан кейінгі организм р мен өсімдік р (Гегель “Тарих дүниесі ң өсіп өнуімен философиясы”, “Рух салыстырды; т ң қоғ тарихи феноменологиясы” еңб ң рөлін ескермеді ықпалы: “абсолюттік идея мен абсолют к рухтың табиғатта б/уы дамуға кепіл, түрткі Гегель ң философ. триадасы: тезис, болады, ол жоғалғанда даму антитезия, синтез деген үштік тоқтайды” деген ой). Ә) қатарын тілге әкеліп таңды: 1) Ч. Дарвин ң тіршілік үшін инкорпаративті типті жоққа шығарды; күрес, күшті түр ң әлсіз түр ді 2) сөз үш құрамдас бөліктен түрады: жойып өмір сүретіндігі дыбыс, форма, функция; 3) тур. идеясынан үндігерман (үндіеуропа орнына) т ң тіл ң дамуы/жоғалуы, ата тілінде 3 дауысты ғана болған: үндігерман т ң басқа т ді а, е, й.

А. Шлейхер еңбек і: А. Шлейхердің үлесі: А. Шлейхер кемшілік і: • “Компендиум сравнительной грамматики индогерманских языков”; • “Сравнительно лингвистические исследовании”; • “Теория Дарвина и языкознание”; • “О значении языка для естественной истории человека”. • Үндіеуропа тіл і семьясы ң туыстығын, генетика қ кл н жасауды алғ. ұсынған ғалым, бұл орайда фонетика қ заңдылық ды жеке тілге, сондай ақ жалпы т ге тән фонет қ заң р тур. • В. Гумбольдт сияқты шовинистік көзқарас – тіл ді типі б/ша дамудың төменгі, ортаңғы, жоғары саты да деп бөлуі; • Күшті түр ң әлсіз түр і жоюы • үндігерман т ң басқа тіл ді ығыстыруы; • Үндіеур. т рі ата тілін ең алғ. қалыпна келтіру тур. ұсынысы

ХІХ ғ. ІІ ж. Тіл біліміндегі психологиялық бағыт – тілге, сөйлеуге қатысты процестерді психологиялық тұрғыдан талдау. Көрнекті өкілдері: Г. Штейнталь, М. Лацарус, В. Вундт, А. Потебня. 2 бағыт Индивидуалдық п зм ∙Г. Штейнталь, М. Лацарус екеуі “Тіл білімі ж/е халықтар психологиясы” журналы; ∙логика қ гр ға, шлейхерлік б змге қарсы шықты; халық п ясын зерттеуде жеке адам п сы, адам рухы ж/е оның қоғамға, табиғатқа, тарихқа қатынасын қарас. к/к; Г. Штейнталь еңб і: “Грамматика, логика ж/е психология”, “Психология ж/е ТБ не кіріспе”, “Тіл ді классиф у – тіл тур. идея ң дамуы“, “Логикаға негізделген грек ж/е римдіктерден басталған ТБ ң тарихы”, “Тіл философиясы”. Әлеум к (ұжым, халық, ұлт қ) п зм В. Вундт тілді әлеум к п зм тұрғысынан қарастырды. 1888 ж. “Халық психологиясы ң мақсат ры мен жолдары” 10 том еңбек, оның алғ. 2 томында тіл дыбыс ы, олар ң өзгеруі, сөз тіркесі, сөз форма ры, сөйлем, мағ ң өзгеруі, тіл ң пайда б/уы

Скачать презентацию Жалпы тіл білімі Жалпы тіл білімі пәніне

Zhalpy_til_bilimi (1).pptx

Количество слайдов: 60