Yönetmeliklerin ve Rehber Yönergelerin Geliştirilmesi Prof Dr Celal

Yönetmeliklerin ve Rehber Yönergelerin Geliştirilmesi Prof. Dr. Celal F Gokcay ODTÜ Çevre Mühendisliği Bölümü Ankara e-mail: cfgokcay@metu. edu. tr

Türkiye’de Tarım İstatistikleri • • 2001 Genel Tarım Sayımından Alınmıştır (GTİ) Toplam alan 66. 88 milyon hektar (ha) Toplam tarım yapılan alan 22. 16 milyon ha (%33) % 22. 78 Alan halen sulanmıyor 4. 9 milyon ha Alan sulanıyor 1. 7 milyon ha GAP ile eklenecek Her yıl % 5. 6 alan nadasa bırakılıyor. 8. Beş yıllık plan hedefi 4. 2 milyon ha • 37472 Tarımsal birimin sadece % 13. 24’ü yeterli sulama imkanlarına sahip olduğunu ifade etmiş

Türkiye Su İstatistikleri • • • Toplam yıllık su potansiyeli 187 milyar m 3 30 -35 Milyar m 3 doğrudan sulamada kullanılmakta Yaklaşık 5 milyon m 3 ‘ün evsel amaçla kullanıldığı var sayılıyor • Her ne kadar ülkemizde önemli su potansiyeli olduğu düşünülse de potansiyelin yer ve zaman içinde homojen dağılmaması nedeniyle yerel su sıkıntılarından ve krizlerden korunmak için atıksuların arıtıldıktan sonra yeniden kullanılmaları düşünülmelidir

Dünya Su İstatistikleri Kaynak: Beyond Limits, Club of Rome, 1990

Türkiye Atıksu İstatistikleri -1 Kaynak: DIE & the MEDAWARE Projesi • Toplam 3215 belediye • 1327 Belediyenin kanalizasyon sistemi mevcut • Toplam nüfusun % 60’ı kanalizasyon sisteminden yararlanmakta • Toplam nüfusun % 45’i bir tür arıtma tesisine bağlı • Yılda toplam 2. 08 milyar m 3 atıksu arıtılmaktadır • 3000 ve Üstü nüfusa hizmet veren toplam 138 arıtma tesisi bulunuyor • 78 Arıtma tesisinde ikincil (biyolojik) arıtım mevcut • Yaklaşık 1 milyar m 3 atıksu ikincil (biyolojik) arıtımdan geçirilmekte.

Türkiye Atıksu İstatistikleri -2 • 9 Adet ileri arıtım yapan -nutrient arıtan- (BNR) tesis halen işletimde • BNR tesisleri 91 -EU Directifine uygun atıksu üretmekte • Toplam 0. 208 milyar m 3 atıksu ileri derecede arıtılmakta • 14 Tesis uzatmalı havalandırmalı çamur prosesini aktif uyguluyor. Bu tesislerde bakteri arıtımının yüksek olması beklenmeli • Toplam 0. 103 milyar m 3/yıl atıksu uzatmalı havalandırma tesislerinde arıtılmaktadır • 3 Tesis damlatmalı filtre türüdür. Yılda 0. 089 milyar m 3 atıksu bu tesislerde arıtılmaktadır. Bu tesislerde de bakteri arıtımının yüksek olması beklenmelidir • Geriye kalan 52 tesisin çoğu konvasiyonel aktif çamur tesisi olup bir kaçı havalandırmalı lagündür.

Türkiye’de Su Kaynaklı Bulaşıcı Hastalıkların Dağılımı

Orta, Doğu, G. Doğu Anadolu ve B. Karadenizde Arıtılmış Atıksuların Sulamada Kullanılmaları İL Yer Tesisin adı Aksaray (ön arıtım) Merkez Aksaray belediye AAT m 3/yıl 9 125 000 Alıcı Ortam Karasu Irmağı Sulama DOLAYLI * Ankara - ASKI, Ankara belediye AAT 192 695 545 Ankara Çayı DOLAYLI * Eskisehir ** # - ESKI, belediye AAT 24 820 000 Porsuk ırmağı Gaziantep ** # - GASKI , belediye AAT 73 000 S. Çayı Igdır (aer. Stabilizasyon) Merkez Igdır belediye AAT Kayseri # - Kayseri belediye AAT 32 850 000 Adana Kozan belediye AAT 2 780 000 Adana Yumurtalık belediye AAT Konya Ilgın belediye AAT Nevsehir Ürgüp belediye AAT DOĞRUDAN DOLAYLI * 551 880 Aras Irmağı DOLAYLI * Karasu Irmağı DOLAYLI * Kozan Çayı DOLAYLI * 48 000 Ayas Çayı DOLAYLI * 2 838 240 Bulasan Irmağı DOLAYLI * Damsa Çayı DOĞRUDAN/ İzmir # Merkez IZSU belediye AAT 182 500 000 Izmir Körfezi Gediz Ovası AAT: Atıksu Arıtma Tes. ; * DOLAYLI: Arıtılmış atıksular akarsuya verilir buradan çekilererk sulamada kullanılır; ** GASKI ATT 8 000 ha sulanmasında kullanılır ; ESKI ATT 5 000 ha sulanmasında kullanılır. # Sulama projeleri tamamlanacak. Daha küçük tesisler, Konya-Kadınhanı ve Niğde-Bor AAT’ler doğrudan sulamada kullanılmakta

Su Kirliliği Kontrolu Yönetmeliği, Teknik Usuller Tebliği – 1991. Tarımsal Sulamada Atık Suların Geri Kullanım Standardı- 1

Su Kirliliği Kontrolu Yönetmeliği, Teknik Usuller Tebliği – 1991. Tarımsal Sulamada Atık Suların Geri Kullanım Standardı- 2 Sulama Suyu Sınıfı Sınıf IV (ihtiystla kullanılabilir) Sınıf V (zararlı kullanılmaz) Sınıf I (çok iyi) Sınıf II (iyi) Sınıf III (kullanılabilir) 0– 250– 750– 2000 -3000 >3000 % Na <20 20– 40 40– 60 60– 80 >80 Sodium Adsorption Ratio (SAR) <10 10– 18 18– 26 >1. 25– 2. 5 >2. 5 <66 66– 133 >133 Cl-, meq/l mg/l 0– 4 0– 142 4– 7 142– 249 7– 12 249– 426 12– 20 426– 710 >20 >710 SO 4 -2, meq/l mg/l 0– 4 0– 192 4– 7 192– 336 7– 12 336– 575 12– 20 575– 960 >20 >960 Toplam Tuz, mg/l 0– 175– 525– 1400 -2100 >2100 Kalite Kriteri İLETKENLİK 25 umhos Sodium karbonat bakiyesi), meq/l Aynısı, mg/l

Su Kirliliği Kontrolu Yönetmeliği, Teknik Usuller Tebliği – 1991. Tarımsal Sulamada Atık Suların Geri Kullanım Standardı- 3 Sulama Suyu Sınıfı Kalite Kriteri Bor, mg/l Sınıf I (çok iyi) Sınıf II (iyi) Sınıf III (kullanılabilir) 0– 0. 5– 1. 12– 2 C 1 Sulama Suyu Sınıfı C 1 S 2. C 2 S 2. C 1 S 3. C 2 S 1 C 3 S 3. C 3 S 2. C 3 S 1 Sınıf IV (ihtiyatla kullanılabilir) Sınıf V (zararlı kullanılmaz) >2 C 1 S 4. C 2 S 4. C 3 S 4. C 4 S 3. C 4 S 2. C 4 S 1 NO 3 - or NH 4+, mg/l 0– 5 5– 10 10– 30 30– 50 >50 Fekal Koliformlar, /100 ml 0– 2 2– 20 20– 100– 1000 >1000 BOİ 5, mg/l 0– 25 25– 50 50– 100– 200 >200 AKM, mg/l 20 30 45 60 >100 6. 6– 8. 5 6. 5– 9 <6 or >9 30 30 35 40 >40 p. H Sıcaklık

Arıtılmış Sular için Mikrobiyolojik Sulama Suyu Kriterleri- 1 • Title 22: ABD, Teknoloji tabanlı standart. , Sıfır F. coli/100 m. L • WHO Önerisi Pragmatik yaklaşım. FC<1000 /100 : m. L ve < 2 NTU. Yüzme suyu kriterlerinden geliştirilmiş • En yeni. Australya standardı, Japonya ve G. Afrika tarafından da kullanılmakta. her türlü tarımsal kullanıma açık sular için 100 -200 FC/ 100 m. L

Arıtılmış Sular için Mikrobiyolojik Sulama Suyu Kriterleri- 2 • Blumenthal ark. 2000 Risk hesaplamaları ve ve. . modelleme çalışmaları sonucunda Akdeniz ülkeleri için rehber (guideline) sulama suyu yönergesi geliştirdiler. • Akdeniz ülkelerinin sosyolojik, kültürel ve ekonomik durumları göz önünde bulundurulduğunda optimum gibi görünüyor.

Kalite Kriteri Kate gori Kullanım şekli Mikrobiyolo jik Fizik sel Bağır. kurdu egg/L Kriteri sağlayacak arıtma gereksinimi E. coli, AKM cfu/ (mg/ 100 L) m. L I Yerleşim yeri geri kullanım Rekrasyonel (vücut temaslı) < 0. 1 < 200 < 10 İkincil arıtma +filtrasyon + dezenfeksiyon II Sebze sulama Rekrasyonel (vücut temassız) Endüstriyel kullanım (gıda hariç) < 0. 1 < 1000 < 20 İkincil arıtma (veya dengi) +filtrasyon + dezenfeksiyon veya İkincil arıtma (veya dengi) Maturasyon havuzları Tahıl, tohumlu ekin, hayvan yemi, meyve ağaçları sulama <1 - İkincil arıtma (veya dengi) + bekletme veya oksidas. Havuzları III - < 35

Kalite Kriteri Kate gori IV V Kullanım şekli Fizik Mikrobiyolojik sel Bağır. E. coli kurdu cfu/ egg/L 100 m. L) Sebze sulama (yenen kısım ile temas etmeden) Damlatmalı, püskürtmeli ekin sulama Park bahçe, golf sahası sulama AKM mg/L Kriteri sağlayacak arıtma gereksinimi Sulama tipine göre değişken ama ön çökeltmeden az değil Yeraltısuyu beslenmesi İçilebilir akifer İçilemez akifer < 35 - < 1000 < 20 İkincil arıtma (veya denki) +filtrasyon + ileri dezenfeksiyon

Akdeniz Ülkeleri için Geliştirilen Rehber Sulama Suyu Standartları Blumenthal et. al. (2000) - 1

Akdeniz Ülkeleri için Geliştirilen Rehber Sulama Suyu Standartları Blumenthal et. al. (2000) - 2 Kaynak: Blumenthal, U. J. , Mara, D. D. , Peasey, A. , Ruiz-Palacios, G. and Scott, R. , 2000. Guidelines for the microbiological quality of treated wastewater used in agriculture: recommendations for revising WHO guidelines. Bulletin of the WHO Vol. 78 (

Geri Kullanılan Sular için İsrail Sulama Suyu Standartları

Orta, Doğu, G. Doğu Anadolu ve B. Karadeniz Bölgelerinde Yer Alan Tesis Atıksularının Deşarj Standartlarına Uygunluğu • Arıtılmış sular ile ilgili bakteriyolojik ve parazitolojik veri bulunmadığı için değerlendirme eldeki veriler üzerinden geçici olarak yapılmıştır. • Tesislerin çoğunda ikincil arıtımı takiben filtrasyon ve dezenfeksiyon birimi yoktur. • Gösterilen uyumluluk tablolarında parantez içinde uyum dışı kalan yanlızparametreler gösterilmektedir. • Proses akım şemasını ifade etmek için aşağıdaki kısaltmalar kllanılmıştır: 1= kaba ızgara 2=ince ızgara 3=parçalayıcı 4=kum tutucu 5=ön çöktürme 6=damlatmalı filtre 7=havalandırma tankı 8=son çöktürme 9=havalandırmalı lagün 10=oksidasyon hendeği 11=dezenfeksiyon 12=odiğer** (nutrient arıtımı için anaerobik + anoksik tankslar)

Seçilmiş Atıksu Arıtma Tesislerinin Türk ve Israil Standardları ile ve Akdeniz Ülkeleri için Önerilen Rehber Standarda Uyumlulukları - 1 ATT İsmi ASKI, Ankara Merkezi ATT Alanya Merkezi ATT Antalya Hurma ATT Elazig Belediye ATT Proses * AKM mg/L Sulama S. Sınıfı Sınıflandırma Akdeniz Rehber Yönergesi Israel Std. Türk Std**** 1+2+4+5+7+8 15 2 A, B I-III(N) 1+2+4+7+8+11+ 12** 8 1 A, B I 1+2+4+7+8+9+ 11+12** 10 1 A, B I-II(N) A, B III(BOI 5) A I-III (BOI 5) 1+2+4+5+7+8+ 12 16 2 Erzincan Belediye ATT 2+4+7+8 15 2

Seçilmiş Atıksu Arıtma Tesislerinin Türk ve Israel Standardları ile Ve Akdeniz Ülkeleri için Önerilen Rehber Standarda Uyumlulukları-2 ATT İsmi Proses * AKM mg/L Sulama Sınıfı Sınıflandırma Akdeniz Rehber Yönergesi Israel Std. Türk Std**** ESKI ATT 1+2+4+5+7+8 12 2 A, B I-III (N) GASKİ ATT 1+2+4+5+7+8 15 2 A, B I Nizip Belediye ATT *** 1+2+4+5+7+8 174 YOK IV-V Iskenderun Belediye ATT 1+2+4+5+7+8+12* * 15 2 A, B I Isparta Belediye ATT 1+2+4+5+7+8 25 3 A, B I Kayseri ATT 1+2+4+5+7+8+12* * 10 1 A, B I-III (EC) Kadınhanı Belediye ATT 5+12 48 YOK A I-III (SS) Tarsus ATT 1+2+4+7+8 3 1 A, B I-III (EC) Sarıköprü ATT 1+2+4+5+7+8+12 20 2 A, B I Bor ATT 1+10 39, 5 YOK A, B I-III (SS)

SONUÇLAR • Ülkemizde toplumun önemli bir kısmı (45 %) arıtma sistemine bağlıdır. Bu kesim şehirlerde oturan nüfustur • Kırsal alan ele alındığında nüfusun sadece ufak bir kesmi arıtma tesislerine bağlıdır. Bu ise küçük, merkezi olmayan (decentralized) arıtma ve geri kullanım tesislerine olan ihtiyacı işaret etmektedir. • SKKY- Atıksuların Geri Kullanımı ile ilgili Teknik Usuller Tebliği’nde verilen mikrobiyolojik standartlar ülke gerçekleri göz önünde bulundurulduğunda aşırı sıkıdır. • Bu nedenle yeniden gözden geçirilmeli, bilimsel ve teknik verilere dayandırılmış gerçekci verilerle güncellenmelidir. • Örneğin, Akdeniz Ülkeleri için önerilen rehber standart (Blumenthall. . ) kabul edilebilir. Bu şekilde bölge ülkeleri ile bir bütünlük de sağlanabilir.

İLGİNİZ İÇİN TEŞEKKÜRLER cfgokcay@metu. edu. tr