Халық педагогикасындағы ертегілер
1. Ертегілердің танымдық рөлі. 2. Ертегі халықтық тәрбиенің құралы. 3. Ертегілердегі педагогикалық идеялар. 4. Халық ертегілерін тәрбиелеуде қолдану.
Қазақ ауыз әдебиетіндегі мазмұны терең, тілі бай, тақырыбы әр алуан болып келетін саланың бірі – ертегілер. Ол атабабаларымыздың ұзақ жылдар бойы жинаған асыл қазыналарының ең көне түрі болса да, осы күнге дейін өскелең ұрпақты жан-жақты тәрбиелеуде маңызын жоймаған жанрлардың бірі. Табиғат күштерін қайткенде басқару жайын, әлемде туындап жатқан сансыз құбылыстардың мәнін қалай ұғыну жағдайын адамзат бағзы заманнан бері арман еткен. Еркін еңбекті, әділдікті, бақытты көксеген. Ш. Уәлиханов қазақ ертегілеріндегі басты кейіпкерлердің жағымды-жағымсыз қылықтарын ажырата білуге, әдемілікті бағалап, өмірдегі келеңсіз құбылыстардан жиренуге үндейді. Ертегінің мазмұнға бай екендігін ескертеді. Ондағы Батыр, Жезтырнақ, Алып секілді көптеген кейіпкерлердің өзіндік рөлін ажырата білуге шақырады.
А. Байтұрсынов: «Ертегінің қадірі қанша деп сұрағанда, керектігіне қарай жауап беріледі. Ертегінің керек орындары: Халықтың ұмтылған сөздері ертегіден табылмақ, олай болса, ертегі тіл жағынан керек нәрсе. Балалар әдебиеті жоқ жерде ертегі баланың рухын, қиялын, тәрбиелеуге көп керегі бар нәрсе, баланы қиялдандыруға, сөйлеуге үйретеді. Бұрынғылардың сана-саңылау, қалпы-салты жағынан дерек беруімен керегі бар нәрсе» деп атап көрсетеді. М. Әуезов ертегі жайында былай деп пікір білдірген: «. . . ертегі деп бағзы замандағы елдің дүниеге көзқарасын білдіретін, я сол көзқарастың белгілі ізін көрсететін, онан соң белгілі елдің саясатын білдіретін арнаулы үлгіні, жамандықты жерлеп, жақсылықты көтеріп айтқан, ойдан шығарылған көтерме әңгімені айтады»
Ш. Айтматов: «Біздің өркениетті ғылыми-техникалық ғасырымызда ертегіге мәжбүрлік, зәрулік жоқ тәрізді. Бірақ бұл тұрғын үйден керек емес затты шығарып тастаған секілді, ертегіні де лақтырып тастау керек деген сөз емес. Өткен заман тәжірибесіне менсінбеушілікпен қарауға болмайды. Ертегілер – адамзаттың тәжірибесі. Біз ертегілерді де ескі сәулетшілік ескерткіштерді сақтағанымыздай сақтауымыз керек» Ә. Табылдиев: «Алғашқы қауымнан бастап бала тәрбиесіне ерекше әсер ететін ертегілерді ойлап шығарған адамзат тарихында ертегілердің тәрбиелік мәні зор. Қазақ ертегілері (төрт мыңға жуық) сан алуан. Оларды хайуанаттар туралы ертегілер, қиял-ғажайып ертегілер, тұрмыс-салтқа байланысты ертегілер, батырлық ертегілер, күлдіргі ертегілер деп бірнеше топқа бөлуге болады» Балалардың танымдық рөлін арттыруда З. Әбілова мен Қ. Қалиева ертегілер балалардың өз күшіне сенуіне, тапқырлыққа баулитынына: «Ертегілер бала жанына жақын, тілі жатық, сөз тіркестері бір-бірімен сабақтасып, үйлесіп, тілге орамдылығымен тыңдаушыларын ұйытып, қызықтырып, еріксіз еліктетеді» деп жан-жақты тоқталады.
Халық ертегілерін тәрбиелеуде қолданудың маңызы зор. Украин ұлы педагогы В. А. Сухомлинский: «Балалар неліктен ертегіні ынта қойып тыңдайды, неліктен олар жағдайдың өзі бала қиялының шарықтауына мүмкіндік беретін кешкі ымырт түскен кезді жақсы көреді? Неліктен ертегі сөзбен ойлауды, басқа қандай да болсын құралдан күштірек дамытады? Мұғалімдер төмендегідей шарттарды орындау барысында ертегілердің танымдық рөлі жүзеге асады: Біріншіден, ертегідегі әрекеттер арқылы шешімі табылатын сұрақтар қойылғаны дұрыс. Екіншіден, бұл сұрақтарға баланың сүйікті кейіпкерінің жауап бергені дұрыс, өйткені бала онымен бірге қуанады, қайғы-қасіретке ортақтасады, мақсатқа бірге жеткендей сезінеді. Үшіншіден, сұрақтың жауабы жалпылама суреттеу түрінде емес, кейіпкердің белсенді әрекетін, яғни ізденістің, күрестің тағы басқа нәтижесінен туындауы қажет. Сонымен, ертегілер арқылы халықтың болмысын тану және оны бүлдіршіндерге таныту, олардың бойына адамгершілік, имандылық қасиеттерін дарытып, ұлттық қабілеті мен шешендік өнерді қалыптастырады.
Халық педагогтары бала тәрбиесіндегі ертегінің алатын орны жөнінде З. Әбілова мен Қ. Қалиева былай деп түсіндіреді: 1. Халқымның тіл байлығын жоғалтпай тіл ұштауға қажет екенін түсінген. 2. Жазба әдебиеті жоқ жерде ертегі баланың қиялын, рухын тәрбиелеп, қиялдандыруға, жүйелі түрде сөйлей білуге баулытынын түсінген. 3. Халқымның ой-өрісінен, салт-санасынан дерек беретін ұғынған Қазақ ертегілерінің оқу-тәрбие үрдісіндегі мүмкіндіктерін қарастырған педагог ғалымдардың ғылыми зерттеу еңбектері де баршылық. Мысалы, С. А. Ұзақбаеваның қазақтың халық педагогикасындағы эстетикалық тәрбие, Р. К Төлеубекованың халықтық педагогиканың бала тәрбиелеудегі рөлі, Г. А. Мұратбаеваның қазақ халық ертегілері арқылы орыс тілді мектеп оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеуде теориялық тұрғыдан айқындаса, А. Ж. Едігенова қазақ халық ертегілері арқылы танымдық қызығушылықты қалыптастыруды жан-жақты қарастырған
Ертегінің елжандылық идеясы оның мазмұнының тереңдігінде, халық жасаған мыңдаған жылдар бойына өмір сүретін ертегілік бейнелер балалардың жүрегі мен ақылына, еңбекші халықтың қуатты шығармашылық рухын, оның өмірге көзқарасын, мұратын, үміт-тілегін жеткізеді. Ертегі туған жерге деген сүйіспеншілікке тәрбиелейді, өйткені ол халықтың өзі жасаған нәрсе. Бала жанын қоректендіретін рухани қор – айналадағы барлық табиғат болмысын жанды мақұлықтың бәрімен табыстыратын, терең де таңғажайып сырларға толы ертегілер. Бала бойына тамаша қасиеттер мен адалдықты, имандылықты егетін – осы ертегі. Мысалы: «Жақсылық пен Жамандық» ертегісінде адам бойындағы қасиеттерді дәріптейді. Жақсылық Жамандықты жолға тастамай, жететін жеріне екеуінің «Кезектесіп мініп жетейік» дегеніне қарамастан, Жамандық атқа мініп алып, Жақсылықты тастап кетеді. Сонда да болса, қыруар байлыққа қалай жетуге болатынын айтады. Бірақ, Жамандық өзінің тоғышер, шыдамсыздығынан аңдарға жем болады. Ертегіде Жақсылықты дегеніне жеткізеді, бақыт құсын оның бөркіне қондырады. Жаннан асқан сұлу қызды оған жар етіп қосады. Осының бәрі қайырымдылықтың, сабырлы, ақылдылықтың арқасында алған нәтиже. Кімде-кім сабырлылық пен ақылға салса, сол адамның мәртебесі биік болады дегенді аңғартады. Бұдан, халықтық тәрбиенің тұнып тұрғандығын түсінуге болады.
Тұрмыс-салт ертегілерінің бұл түрі – реалистік ертегілер болып келеді. Оларда халықтың өмірі, тұрмысы, тыныс-тіршілігі суреттеледі. Ертегі кейіпкерлері көбінесе адал, ақылды болып суреттеледі. Сонымен қатар, ертегілердің негізгі идеясы – адам баласына қастық жасаушы күштерге қарсы күрес, әділеттікке шақыру, зұлым күштерді қарапайым адамның жеңгенін көрсету. Бала жанының зергері Ыбырай Алтынсариннің «Хрестоматиясында» балалардың жан-дүниесін, ақыл-ойын қалыптастыруға ұдайы көңіл бөлу мектеп пен ата-ананың ортақ міндеті деп есептеледі. Ертегі желісі жұмбақ түрінде құрылған десе артық емес. Өйткені, айтайын деген ой бірден айтылмай, «Соңы немен бітеді? » деген сұрақ туындатып, тыңдаушысын елітіп, қызықтыра түседі.
Батырлық жайындағы ертегілер ел қорғау жолындағы ерлік істерді дәріптей отырып, ел бірлігі мен жұрт тыныштығын сақтап қорғау азаматтық парыз екенін нықтап, жас ұрпақты елжандылыққа, Отансүйгіштікке тәрбиелейді. Мұндай ертегілердің басты кейіпкері – ғажайып күш иесі, батырлар. Ертегідегі оқиға желісі бас кейіпкердің іс-әрекетіне байланысты өрбіп отырады. Ерлікбатырлық жайындағы барлық дерлік ертегілерде батырдың дүниеге келу сәті адам баласына тән емес таңғажайып құбылыстар арқылы суреттеледі. Ертегідегі батырға тән сипаттар – олар елі үшін қызмет етеді, елін жаудан қорғайды, үнемі жорықта жүреді, көпшілік тартыс, қақтығыстарда жеңіспен оралады. Мәселен, «Керқұла атты Кендебай» ертегісін алайық. Ертегі екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімде Кендебайдың дүниеге келуі, халқына деген аяулы көзқарасының қалыптасуы мазмұндалса, екіншісінде – оның ерлік істері суреттеледі. Мысалы, «Кендебай ай сайын емес, күн сайын өсіпті; алты күнде күліпті; алты күнде жүріпті; алты жылда алып жігіт болыпты; сондай күшті болыпты, алысқанын алып ұра беріпті; күрескенін жыға беріпті; шыңырау құдыққа құлаған атты жалғыз тартып шығара беріпті; аң аулап, әкесіне жәрдемдесіпті; бара-бара құлан атыпты, құралайдың көзінен тигізген мерген болыпты; арқар мен киікті, құлан мен маралды мая-мая қып үйіп тастапты. Қара судың бойындағы қара үйлі кедейлер қарық болыпты да қалыпты» деген суретеулер оның ерен ерлігін, жас та болса қиялының зеректігін, ойының ұшқырлығын танытады.
Тәрбиенің мұрагері, қоғамды байытушы күштің қайнар көзі – халық. Осыны сезініп, бала қадірін жете бағалай білген қазақ халқы көптеген ертегілер қалдырған. Өз ұрпағының тәрбиесі ерлі-зайыптыларға, атаәжелерге ортақ іс, жауапты міндет болған. Көбінесе ата-әжелер есте жоқ ерте заманғы ауыздан-ауызға тарап келген ертегілер арқылы бала тәрбиесіне көп көңіл бөлген. Әр заманғы, ғасырдан-ғасырға жалғасын тауып келе жатқан ертегілерді мәнерлеп айту үрдісінің өзінің балаларға берері көп, адамгершілік толы үлгі-өнегелер. Балаға адамдық қасиеттердің нәрі – ертегі арқылы ана сүтімен қоса сіңіріледі. Өйткені оның жаны күнәдан пәк, таза көңілде күдік жоқ. Кезінде халқымыздың қаһарманы Бауыржан Момышұлы оқ пен оттың ортасында қорықпағандығын, бірақ мына бейбіт өмірде үш нәрседен қорқатындығын журналистер сұрақ қойғанда былай деп ескерткен еді: «Бесігі жоқ үйден қорқамын, бесік жырын айтатын әжелер азайып барады, бесік жырымен сусындамаған сәбиден ертең Отанын оңай бере салар ұрпақ пайда бола ма? – деп қорқамын» - деген екен.
1. 1. Ертегі – деген не ? 2. Алдыңғы қатарлы орыс педагогтары халық ертегілерінің мәні туралы не айтты? 3. В. А. Сухомлинскийдің қандай еңбектерінде ертегіге деген көзқарасы қарастырылған? 4. Қазақ ойшылдары ертегілердің тәрбиелік үлгісіне қандай баға берді? 5. Ертегілер, олардың түрлері, тәрбиелік мәні 6. Әлем халықтары ертегілерінің маңызы. 7. Ертегілердегі жағымсыз кейіпкерлердің рөлі. 8. Ертегілердегі жағымды кейіпкерлер. 9. Ы. Алтынсариннің қазақ ертегілеріне деген көзқарасы
Скачать презентацию Халық педагогикасындағы ертегілер 1 Ертегілердің танымдық рөлі
Lecture - 6.ppt