Waterconflicten en oplossingen daarvoor in de geschiedenis L

Waterconflicten en oplossingen daarvoor in de geschiedenis L. Reijnders

Wereldwaterbalans

De zee (1) Romeins recht: zee gemeenschappelijk erfgoed Grotius, Elisabeth Tudor: mare librum Stuart koningen: mare clausum Ø Nazaat daarvan: territoriale wateren/continentaal plat Ø Deels gewapend conflict UK - IJsland over kabeljauwvisserij (jaren 50 en 70) & lopende geopolitieke conflicten over ijsvrij wordende Arctische wateren Pacificatie: internationale verdragen

De zee (2)

De zee (3) Wie regeert de golven? Ø Grotius: Nederlandse kaapvaart gerechtvaardigd Ø ‘Brittania rules de waves’ Ø Recent: Israël en brekers blokkade Gaza (2010) Ø Komend: mangaanknollen? Pacificatie: internationale verdragen

Te land. Zeer lang bron van conflicten: waterkrapte (1) Bijvoorbeeld: Bijbel Ø Abraham versus koning Abimelech over bronnen tussen Gaza & Beer-Sheva

Te land. Zeer lang bron van conflicten: waterkrapte (2) Belangrijkste slachtoffer waterkrapte: landbouw In oude Midden Oosten, na ontstaan landbouw. Bij waterkrapte: Ø Vaak: roof oogst + gewapende verhuizingen om tekorten aan voedsel aan te vullen Migratie nog altijd belangrijk effect waterkrapte Ø recent: Darfoer, Ethiopië, ontvolking dorpen India

Oude vormen van waterkraptebestrijding Roep om bovennatuurlijke interventie Aanpassen: Ø teelt droogteresistente gewassen Ø verbeteren waterproductiviteit Ø aanleggen voedselvoorraden vgl. Jozef in Egypte: zeven vette & magere jaren Waterwerken & irrigatie Goede arrangementen verdeling krap water belangrijk voor vreedzame oplossing

Relatief recente veranderingen in waterkrapte bestrijding Nu: Ø Import ‘virtueel water’ Ø Afgezien van China: vanaf 19 e eeuw: vooral vertrouwen op aanvulling voedseltekorten door aankoop op wereldmarkt

Irrigatie en karakter staat Wittfogel: grootschalige irrigatiesystemen leiden tot zeer hiërarchische staatsvormen + hydraulische bureaucratie Ø Oude Egypte al zeer hiërarchisch voor opkomst farao’s Ø Gilgamesj-epos Ø Bali Ø Coöperaties van irrigeerders

Balinese watertemnpel

Waterkrapte als wapen Onklaar maken putten Bombarderen waterleiding (oorlogsvoering met Israel, Kossovo-oorlog, Irakoorlog)

Conflicten over omgang met teveel water Ø Ø Rijk vertegenwoordigd in Nederlandse geschiedenis; bijv. zestiende & zeventiende eeuw Edam versus andere Zuiderzeesteden over waterkering (opgelost door Philips II) Amsterdam tegen Rijnland over het Haarlemmermeer (onopgelost tot ver in 19 e eeuw) Bestuurders waterschap Delfland tegen ‘ambachtsbewaarders’ Maasland (opgelost door ‘polderen’) Mijzenpolder versus Beemster (rechterlijke interventie) Schiller (1759 -1805): ‘Nederland is waterstaat’

Teveel water als wapen Nebuchadnezar: waterlinie rond Babylon Lage Landen Ø Sinds 1383, doorsteken dijken om opmars legers tegen te gaan Ø Later: ‘vaste’ waterlinies

Rivieren en rivaliteit (1) Westerschelde: Antwerpen versus Noord Nederlandse steden sinds 1321

Rivieren en rivaliteit (2) Middeleeuwen: wildgroei activiteiten op ‘gemeenschappelijk erfgoed’ Vijftiende eeuw: zalm oorlog in de Rijn/ Maas Delta Strategische functie rivieren Negentiende eeuw: Mark Twain over ‘Wilde Westen’: whisky is om te drinken, water om over te vechten & Egypte ten oorlog om de Nijl in handen te krijgen

Door mens gemaakte wateren ook belangrijk 4500 jaar geleden: oorlog tussen Lagish & Umma over irrigatiekanaal Eerste kanaal (kanaal van Corbulo) in Nederland diende militair doel Meer recent: Ø Albertkanaal mede tegen Duitse inval Ø Oorlogen over Suez kanaal

Pacificatie conflicten langs waterwegen Interventies ‘van bovenaf’ om conflicten tussen gebruikers te beslechten (effect op staatsvorming) Verdragen Ø Eerste verdrag over rivier: Weser (1212) Effectiviteit verdragen Ø Rijnverdrag tegen lozing chemicaliën (1870) Ø Zalmverdrag Rijn 1885 Ø Nijlverdrag 1929 (Egypte 87% Nijlwater en veto t. a. v. bovenstroomse projecten)

Grondwater (1): hydroschizofrenie Verbazend weinig conflicten Ø Lang: gebrekkig begrip grondwaterdynamiek & beperkte technische mogelijkheden Meer recent van groter belang vanwege: Ø Sterke toename pompmogelijkheden Ø Privaat eigendom grond versus publiek karakter oppervlakte water Ø ‘Uit het oog uit het hart’

Grondwater (2): 20 ste eeuw Opkomst grondwater conflicten 20 ste eeuw: boer versus boer, beschermers natte natuur versus boeren Oplossingen Ø Technische verbeteringen efficiency gebruik Ø Heffingen op verbruik, gebruiksbeperkingen Ø ‘Polderen’ Ø Internationaal: verdragen