Вольфрам және молибден Орындаған Амангелді А Ғазизова Сабина

Вольфрам және молибден Орындаған: Амангелді А Ғазизова Сабина Мақаева Нұрсая

Молибденнің ашылу тарихы n «молибден» атауы грек тіліндегі «молибдос» сөзінен шығады, аудармасы қорғасын дегенді білдіреді. . 1778 г. К. В. Шееле ашқан жаңа элемент – молибден. Молибденитті азот қышқылысмен әрекеттестіре отырып, молибден қышқылын, үштотықты және молибден тұзын алды. Р 1782 г. П. Гельем көмірмен үштотықты молибденді тотықсыздандыра отырып, молибден ұнтағын алды. Таза металлды үштотықты молибденді сутекпен тотықсыздандырып 1817 г. И. Берцелиус алды.

Вольфрамның ашылу тарихы 1781 ж. Шееле, шеелит минералын зерттей отырып, кальций мен белгісіз қышқылмен қосылысын анықтады. (қазір ол вольфраматты деп аталады). 1783 жылы осы қышқылды ағайынды д'Элуяр вольфрамның басқа минералынан анықтады. Вольфрамиттен осы қышқылды ала отырып, ағайындылар оттек көмегімен жаңа элементті таза металл күйінде бөліп алды. Аналог ретінде вольфрам деп аталынды.

Негізгі қасиеттері Вольфрам (W) Молибден (Mo) Атомдық номері 74 42 Жай заттың түрі Қиын балқитын сұр, болат түстес металл Қиын балқитын төзімді ашық сұр түсті металл Атом радиусы 141 пм 139 пм Атомдық массасы 183, 84 а. е. м. (г/моль) 95, 94 а. е. м. (г/моль) Атом қасиеті Химиялық қасиеті Полинг көрсеткіші бойынша электртерістілігі 1, 7 Тотығу дәрежесі 6, 5, 4, 3, 2, 0 2, 16 6, 5, 4, 3, 2 Жай заттың термодинамикалық қасиеті тыыздығы 19, 3 г/см³ 10, 22 г/см³ Жылуөткізгіштігі 173 Вт/(м·K) 138 Вт/(м·K) Балқу температурасы 3422° С 2617° С Кжай заттыңң криталдық торы Құрылымдық торы Көлемді центрленген кубтық Тор параметрі 3, 160 Å Көлемдіцентрленген кубтық 3, 147 Å

Молибденнің негізгі қасиеттері n Ауада қалыпты температура кезінде молибден тұрақты. 400 °С температурада тотығады. 600 °С бастап, молибден Mo. O 3 түзе тотығады. . n 700 °С сулы буы Mo. O 2 дейін тотығады. n Температура жоарылатқан кезде молибден селенмен, күкіртпен, азотпен, оттекпен, сынаппен, сондай-ақ металл емес элементтермен әрекеттеседі. n 80— 100 °С молибден тұз және күкірт қышқылында ериді. Азот қышқылында, патша сұйығында және сутектің асқын тотыында қыздыран кезде ериді. Ең жақсы еріткіш ретінде азот пен күкірт қышқылының қоспасы болып табылады.

Вольфрамның негізгі қасиеттері n Қалыпты кезде вольфрам химиялық тұрақты. n 400— 500°С WO 3 -ке дейін тотығады. . n 600°С су буы WO 2 дейін тотығады. . n Галогендер, күкірт, оттек, кремний, бор жоғары температурада әрекеттеседі. n Қалыпты жадайда вольфрам тұз, күкірт, азот және ерітһген (HF) қышқылдарынды, және патша сұйығында ериді. n Азот қышқылында тез ериді. n Вольфрам қосылыстары 2 және 6 валенттіліті көрсетеді, жоғары валенттілік көрсететін қосылыстары тұрақты.

Вольфрам химиялық қасиеті 2 және 6 валентті болады. Соның ішіндегі ең тұрақтысы 6 валенттілігі. 3 және 2 валентті вольфрам валенттігі тұрақсыз және де теориялық түрде маңызды емес. Сұйылтылған азот қышқылында оңай ериді. Вольфраматтар оңай әрі тез полимерлі анион түзеді. Ең қатты маңыздылары: үшоксидті вольфрам және вольфрам ангидриді, вольфраматтар.

Сутекпен әрекеттесуі ØБалқу температурасына дейін әрекеттеспейді Азотпен әрекеттесуі Øt > 2000 0 С вольфрама нитридін WN 2 түзеді 8

Оттекпен және оттекті қосылыстармен әрекеттесуі Øt =1000 -1200 о. С әрекеттеседі WC және W 2 C түзеді 9

Галогенидтермен ØФтормен бөлме температурасында ØХлормен t = 800 0 С ØКүкіртпен t > 400 0 С Химические свойства вольфрама 10

Қышқылдармен әрекеттесуі ØНF мен HNO 3 қоспасында жақсы ериді Ø азот қышқылы мен патша сұйығында тез ериді 11

Сілтілермен ØСілті ерітіндісінде ерімейді ØБалқытылған сілтілерде әрекеттеседі 12

Молибденді бөліп алу әдістері n 1. Экстракция n 2. храмотография n 3. сорбция n 4. тұндыру

Элементтердің таралуы Среднее Содержание вольфрама, вольфрама n·10 -4% мас. Среднее Содержание молибдена, молибдена n·10 -4% мас. Кларк 1, 3 1, 2 Ультраосновные породы 0, 1 0, 3 Основные породы 0, 7 1, 4 Средние породы 1, 2 1 Кислые породы 1, 9 1 В водах океана 0, 0007 0, 01 В живом веществе 0, 01 0, 2 В почве 2, 89 1, 65

Молибденнің минералдары n Молибденнің 20 -дан астам минералы белгілі. Ең көп кездесетіндері: - молибденит Мо. S 2; - молибденит - повеллит Са. Мо. O 4; - повеллит - молибдит (ферримолибдит) Fе 2(Мо. O 4)3· n. Н 2 O; - молибдит - вульфенит Pb. Мо 04; - вульфенит - молибдо-шеелит Са(W, Мо)O 4; - молибдо-шеелит - чиллагит Рb(Мо, W)04; - чиллагит - кёхлинит Вi 2(Мо 04)02; - линдгренит Сu 3(Мо. O 4)2(ОН)2; - линдгренит - ильземанит Мо. O 3·SO 3·5 Н 2 O; - ильземанит - ураномолибдат UO 2·UO 3·2 Мо. O 3 и др. - ураномолибдат n Бастапқы төрт минерал өндірісте орасан зор рөл алады.

1 1) Вульфенит Pb. Мо 04 2) Молибденит Мо. S 2 3) Повеллит Са. Мо 04 3 2

Вольфрама минералдары ольфрама n 20 түрлы минералы бар. Ең көп кездесетін минералы вольфрамитті топтары Mn. WO 4 – Fe. WO 4 және шеелит топтары Ca. WO 4, өндірістік мағынасы бар. n Көп кездесетін вольфрам сульфиді - тунгстенит WS 2, тунгстенит және қышқылды қосылысының бірі- тунгстит, ферро- тунгстит феррожәне купротунгстит, гидротунгстит. . купротунгстит гидротунгстит n Экзогенді ортада вульфенит топтары : штольцит - штольцит βРb. WO 4 түзсе, изоструктуралық шеелитпен және оның моноклинді түрі - распит - αРb. WO 4. распит

1 2 1) Вольфрамит Mn. WO 4 – Fe. WO 4 2) Шеелит Ca. WO 4

молибденнің әлемдік қоры, %

Вольфрамның әлемдік қоры, %

Молибденнің қолдану аясы Автомобиль Авиация Инструменттер және бөлшектер Өндірісте Металлдық молибден электрлік лампа Радиоламп Рентгендік түтікше Электрлік пеште қолданылатын проволка. Молибден қосылыстары — сульфидтер, оксидтер, молибдаттар — катализатор ретінде , бояғышар пигменттері ретінде. n Тез еритін молибден қосылыстары жер өңдеуге қолданылады. n n n n n

Вольфрамның қолдану аясы n Металдық вольфрам электролампаларда қолданылатын электрлік жіпше, сваркада электрод ретінде, электрпештерінде қыздырыш ретінде 3000 ° С, термопар, ротор ретінде , рентгендік түтікше , электровакуумды аппаратурада, радиоприборда, шаш түзегіш және гальвонометрде. n Бояғыш ретінде, электротхникада.

Қоланылан әдебиеттер тізімі n Иванов В. В. Экологическая геохимия элементов: Справочник: В n n n 6 кн. / Под ред. Э. К. Буренкова. – М. : Экология, 1997. - Кн. 5: Редкие d-элементы. - 576 с. : илл. Зеликман А. Н. Молибден – М. : Металлургия, 1970, 440 с. Чернов Б. С. , Белов С. В. , Бронницкая Л. С. и др. Минеральное сырье. Вольфрам// Справочник. – М. : ЗАО "Геоинформмарк", 1998. - 37 с. Перельман А. И. Геохимия – М. : Высш. шк. , 1989. - 528 с. : илл. Покалов В. Т. Минеральное сырье. Молибден// Справочник. – М. : ЗАО Теоинформмарк", 1997. - 44 с. Douglas G. Brookins Eh-p. H Diagrams for Geochemistry – Springer. Verlag, 1998. http: //www. mineral. ru