Вокатив сөйлемдер
Вокатив сдөйлемдерді қаратпа сөзден ажырататын негізгі белгілер: 1) қаратпа сөздер толық аяқталған сөзді білдірмей, қарсыластың назарын аудартып қана қояды; 2) қаратпа сөз сөйлем мүшелерімен грамматикалық байланысқа түсе алмайды, ал вокатив сөйлемдер бір құрамды сөйлемдермен қатарласып, арнайы өз орны бар модальды реңк береді; 3) вокатив сөйлемдер қаратпа сөздерден контекст пен ситуацияға байланысты ерекшеленеді.
Академик Шахматовтың пікірінше, Вокатив сөйлемдердің жалғаз және негізгі мүшесі қаратпа сөз, ерекше интонациямен айтылған ойдың кімге арналғанын білдіру үшін айтылатын, кісінің есімі
Вокатив сөйлемдердің түрлері: 1) кінә, сөгіс, өкіну, наразылық сияқты адамның сезімдері де білінуі мүмкін; 2) Кездесу кезінде таңғалу, қуаныш сезімін білдіретін; 3) Белгілі бір кісінің ойындағысын айтып қалуға тыйым салуды, сөйлеушіні тоқтату үшін жұмсалатын;
Вокатив сөйлемдердің мазмұны қаратпа сөздерге қарағанда кеңірек • Жай бір сөздің өзінен ақ, оның интонациясынан ақ айтушының нені білдіргісі келіп тұрғаны анық байқалады; Вокатив сөйлемдердің кең лексика грамматикалық базасы бар • Заттың, құбылыстың бар екендігі туралы пікірді мәнерлі және үнемді түрде көрсету үшін қызмет етеді; Вокативті мүшеленбейтін сөйлемдер қаратпа сөздерге қарағанда сөйлемде бөлінбейтін біртұтас ойды білдіреді; Субъектіні шақыруда жұмсалатын қаратпа сөздер вокативті сөйлемдер құрайды;
Вокативті мұшеленбейтін сөйлемдердің нақты семантикасы көбінесе жағдаятты –контекстік жағдайларға байланысты a) үн қату, шақырғанға келу ниетін білдіреді; b) белгілі бір нәрсені істеу ниетін білдіреді; c) бір нәрсені істеуге тыйым салу ниетін білдіреді; d) келіспеу , тілек, ақыл - кеңес, кінә - сөгіс, реңктері бар ниетін білдіреді; e) бір нәрсенің алдын - алу ниетін білдіреді.
• Шанадан қара тонды, қоңыр пималы, ұзын бойлы жігіт шапшаң түсіп, жаңағы үйдің есігін қақпай ашып кіріп барды да: - Шайбай! - деп дауыстады (Д. Ә. ) • Қолтықтап қатар жүріп келе жатып, тоқтай қап, Мәлике жүзіне тойымсыз қарайды. - Бақытым - дейді Сұлтанмахмұт. (Д. Ә. ) • Халайық!Масқара болдық, Сәлім қашып кетті! деді, кәрі даусы қарлыға қалшылдайды(Д. Ә. ) • “Асыл!” - деп еркелей басып, нұрлана жымиып күйеуіне жақындай берді(Д. Ә. )
Төмендегі берілген әріптерден сөз құрап, бос орынды толтырыңыз - ______, құлағым сізде, - деді Ораз Мұхамед Патшайымның тізе бүккені осы, бірақ соншама ұзақ уақыт өткендей. - ___, ___. . . - деді Марина аузынан демі көрінгендей жеңіл күрсініп, бас изеп (М. М) анх мунха Һа хна
- _______! - деп Ботпай күйіп кетір жерге бір түкірді (Д. Исабеков) нбаағңо сыыамсзн
- ____, _____, ____- деді үй иесі әйел (Ә. Нұршайықов) ықо мрғшаыы лоебр қстаұр
- ______, _____ ___, осының бәрін де әкеме айтамын (М. Әуезов) мәелб ұрт ұарт
- ______! - деді Ораз Мұхамед. Даусыз көтермегенімен, үні ызбарлы шыққан (М. Мағауин) иб нмтао
Сөйлем құрастырыңыз • Жағы, жұрт, түскенше, сұрасын! , деді, емеурінінен, түсініп, Әз ханым, Ораз Мұхамедті. • Арқар! қос қылышты, жонып, деді, біріне бірін, қайта алған, қолына. • Мен, Муагара, мұндамын, деді, анасының, кете алмай, жанынан, тұрған, дауыстап.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі • Ж. Ж. Ибраимова. Вокативті сөйлемдер. ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы. № 3(102). 2007 • Г. Темірбекова. Бір құрамды сөйлемдердің қалыптасуында сөйлеу тілінің маңызы. Қазақстан мектебі. № 4. 2002
Назар аударғандарыңызға рахмет!!! Дана Сүлеймен KZ-3
Скачать презентацию Вокатив сөйлемдер Вокатив сдөйлемдерді қаратпа сөзден ажырататын
Vokativ soilemder .Dana Suleimen.KZ-3.pptx