Викторинылан вашмут Ямдыленыт Морко район Коркатово лицейын 9

Викторинылан вашмут Ямдыленыт: Морко район Коркатово лицейын 9 б классыштыже тунемше-влак Альбина Лебедева ден Мария Рыбакова Вуйлатен: Коркатово лицейыште марий йылме да ИКН-ым туныктышо Юрий Георгиевич Ямбулатов

Марий толкын 1917 ийыште эн первый эрвелмарий коклаште шочын. Тунам эн виян, палдырныше пашам эрвелне эртареныт. Марий ушемын пашажым виктарен шогышо-влакшат Пÿрö кундем гыч лийыныт. Варажым, пÿтынь марий калыкын погынымашыжым эртараш кÿлмö нерген ой лекмеке, Пÿрö туныктыш семинарийым вуйлатыше В. М. Иванов-Эпатын, В. М. ВасильевЎпымарий тиде пашашке чот пижыныт. Сандене погынымашын вержылан Пÿрö олам палемденыт. Икымше Марий Погын Пÿрö олаште 1917 ий 15 сÿрем тылзын тÿналын. Тудо лу кече шуйнен.

Икымше марий погыныш 200 утла ен (нунын кокла гыч 178 делегат, молыжо уна) толын. Озан ола. 1917 ий. Юл серысе калык-влакын икымше погынышт гыч П. П. Глезденёв да икмыняр ен Икымше Марий Погыныш делегатлан ойыралтыныт. Марий илыме кажне волость гыч 2 -4 делегатым сайлаш темленыт.

Икымше погынын программыжым В. М. Васильев-Ўпымарий ден В. М. Иванов. Эпатын ямдыленыт. Ончышаш йодышлам келгынрак лончылаш да нунын шотышто сайынрак шоналтен-вискален ямдылаш манын, погын ныл секцийлан шелалтын. Тушто политико-экономический да национальный, Российысе кугыжаныш кучем ончыкыжо могай лийшаш, мланде нерген, калык туныктымо паша, книга да газет савыктыме, калык усталык, юмыйÿла йодыш-влакым ончен лекташ палемденыт.

Погынымашым вуйлаташ 144 ше полкын салтакшым – И. Н. Коведяевым сайленыт, а тудын полышкалышыжлан кум еным ойыреныт: Виче губернийысе епархиальный мисссионер П. П. Глезденёвым, Пÿрö туныктышо семинарийым вуйлатыше В. М. Ивановым да 144 полк гычак эше ик салтакым – В. Айгузиным. Секретарьлан икмыняр еным палемденыт, нунын коклаште В. М. Васильеват лийын. 1917 - 2017

Иван Коведяев-Умшар – I Марий Погынын председательже И. Н. Кведяев (1885 -1937) Морко район Чодырасола ялеш шочын. 1902 ийыште Уньжа рÿдö черемис школым тунем пытара, туныкташ правам налеш. Вараныж школышто, Пÿрö , Царевококшайск олалаште туныктен. «Марий ушемым» ыштыше-влак кокла гыч иктыже. 1914 -1918 ийлаште Ўпö олаште верланыше 114 Ўпö ола. 1916 ий. запасной полкышто писарьлан служитлен. Пÿрö олаште эртыше I Марий Погынын председательже. Озан олаште В. Васильев да С. Чавайн дене палыме лиеш. «Марла календареш» Чарламарий псевдоним дене икымше произведенийже сералтын. Умшар лÿм дене статья, очерк-влакым «Ўжара» газытыш возен. Уми лÿм дене «У илыш» журналеш революций деч ончычсо литератур нерген статьяже лектын. В. М. Васильев, 1930 -шо ийлаште Йошкар-Олаште туныктен. И. Н. Коведяев, С. Г. Чавайн 1932 ийыште Пÿрö олаште арестоватленыт, 1937 ийыште «тройкын» пунчалже почеш лÿен пуштыныт.

П. П. Глезденёв (Пагул ача) - I Марий Погын председательын полышкалышыже Павел Глезденёв (1867 -1923) - кумдан палыме марий просветитель. Пошкырт вел Белебей кундемысе Тымбагуш ялеш шочын. Озанысе духовный академийыште тунемын. Первый очеркше 1894 ийыште «Этнографическое обозрение» журналеш савыкталтын. 1907 ийыште Виче епархийын миссионержылан шогалтымеке, школвлакым почмаште чот тыршен, «Марий ушемым» чумырен. В. М. Васильев дене пырля марла календарьым» лукташ туналын. 1914 гыч 1917 ий марте - «Война увер» редактор. Октябрь революций деч вара политике илыш деч коранын да Виче пединститутышто туныктымо да шымлыме пашам нангаен. Наукышто чот тыршымыжлан 1920 ийыште тудлан профессор лумым пуымо. 1919 ийыште «Мужедше» пьесыже посна книга дене лектын. 1923 ий 23 агаште колен.

В. М. Иванов-Эпатын – I Марий Погын председательын полышкалышыже В. М. Иванов 1888 ийыште Морко район Элекэнер ялыште шочын. С. Чавайн дене ик жапыште (1908) Озаҥ семинарийым тунем пытарен. Нуно, С. Григорьев ден В. Ипатов, марий школлан «Кумшо марла книгам» луктыныт. 1924 ий 14 пургыжышто брюшной тиф чер дене колен.

В. М. Васильев (Упымарий) – I Марий Погынын секретарьже В. Васильев (1883 -1961) Упо губернийысе Пуро уезд Тумна ялысе улан чимарийкресаньык ешеш шочын. Йочаж годым Вастаев Темьян Гайсинович лийын. 1902 ийыште тынеш пурен. Пÿрö инородец учитель школым (1902), Озан духовный семинарийым (1906), Озанысе университетым (1918) пытарен. П. П. Глезденёв дене пырля «Марла календарьым» луктын. Этнографий да калык ойпого нерген ятыр шымлыме пашан, тунемме книган авторжо. Ўпымарий псевдоним дене марий сылнымутлан негызым пыштыше семын палыме. 1917 ийыште мер толкынын ончыленже лийын. 1918 ийыште мер-политике илыш деч коранын. Марий педагогический институтын доцентшылан, Мар. НИИ-н шымлызыжлан тыршен. 1957 ийыште шымлызе-влак кокла гыч икымше филологий науко доктор лийын. 1961 ий 2 ага тылзын колен.

Съездыш толшо делегат-влак пунчалыныт: - марий илыме кундемлаште посна волостной, земский, уездный да губернский управым ышташ, - нине учрежденийласе чыла должностной ен пашам палыше марий лийшаш, - вес калык гыч лекше ен марий йылмым сайын пала гын веле тиде пашашке пурталт кертеш, - тыгак должностной ен-влакым сайлыме годымат, погынымашлаштат шочмо йылме дене гына кутыраш, - тÿрлö калык илыман земствылаште паша кагаз кугыжаныш йылме дене возалтшаш, а калыклан тÿрлö увертарымаш марла пуалтшаш, - марий-влак коклаште шаркалышаш чыла кагаз (кÿшыл правительственный учрежденийлашке да мало калыкын самоуправлений органлашкышт колтымо кагаз деч молыжо) шочмо йылме дене возалтшаш, - марий йылмылан ончыкыжо утларак кумда корным почаш. Тылеч посна лишыл жапыште шочмо йылме дене туныктымо школым, марий университетым, национальный музейым, театрым почаш кÿлмö нерген ойленыт.

Погын марий йылмылан ончыкыжо утларак кумда корным почаш кÿлмö нерген раш каласен. Делегат-влак шочмо йылме дене туныктымо школым ыштыме да калык культурым нöлтал колтышаш йодыш-влакым лончыленыт. Тÿрлö калык илыман земствылаште паша кагаз-влакым кугыжаныш йылме дене возаш, а калыклан тÿрлö увертарымашым марла пуаш да марий-влак коклаште шаркалышаш чыла кагазым (кÿшыл правительственный учрежденийлашке колтымо кагаз деч молыжым) шочмо йылме дене возаш темленыт.

Марий йылмынам, республикынан историйжым, калыкнан культурыжым аралымаште да вияндымаште Кокласола лицейыштына ятыр паша ышталтеш. Йоча-влак дене шуко конкурс, пайрем, научно-практический конференций – влак эртаралтыт. Лицейыштына Марий Кугыжаныш университет, Мар. НИИЯЛИ, Шкетан лÿмеш театр гыч шанче пашаен, артист-влак дене вашлиймаш чÿчкыдын лиеда. Йÿлашке пурышо «Марий тиште кече» , «Марий талешке кече» кажне ийын пайремлалтыт. Икшыве -шамыч кумдан палыме марий поэт, писатель-влаклан пöлеклалтше касым эртарымаште, Чавайн, Казаков лудмашлаште шке мастарлыкыштым ончыктат. Калык йÿлам модын ончыктымаш конкурс да тулеч молат эртаралтеш. Икымше Марий Погынлан пöлеклалтше районысо викториныште туныктышо, тунемше-влак шке вийыштым тергеныт. Тыгай мероприятий-влакым эртарен колтымаште лицейыште марий йылмым туныктышо-влакын надырышт кугу.

Чавайн лудмаш Лицейын музейыштыже Кугече пайрем тÿрлö йылмыла дене «Пампалче» конкурсисторийже Марий тÿрын С. Н. Николаевым шарнымаш Сценкым модын ончыктымаш Фестивальын унаже-влакым вашлиймаш Викториныште участвоватлыше. Мар. НИИЯЛИ-н викториныште сенышым влакым саламлымаш А. А. Титов у директоржо дене вашлиймаш палемда Марий талешке кечым палемдымаш.

«Марла календарьын» тÿналме пашажым миссионер П. П. Глезденев (Пагул ача) умбакыже шуен. Тудо Виче губернаторлан Инородец-влакын йылмышт дене газетым савыктыме нерген йодмашым возен. Тыге марла «Война увер лекташ тÿналын. Ончыч газетыште сарысе увер-влак гына савыкталтыныт. Но редактор тидын дене гына серлаген огыл. Эркын-эркын салтак-влакын илышышт, фронтысо вашталтыш, кресаньык-влакын культурышт, тазалыкышт, икшывым куштымышт, арулыкым кучымышт да моло нергенат возаш тÿналын. Газет калык ойпогым, сылнымутым савыктен.

Февраль революций деч вара тыште мер-политике йодышат, «Марий ушемын» , Икымше марий погынын пашашт кумдан ончыкталтын. Калык газетым йöратен. 1915 ийыште 212 ен налын гын, 1917 ийыште 1680 лудшо лийын. Пурö погынын пунчалже почеш 25 сорлаште Озаныште «Ўжара газет лекташ тÿналын. Идалык да ныл тылзе жапыште газетын 72 номерже лектын. Тудын пашажым «Йошкар кече» шуен. Озан ола. 1918 ийыште тиде полатыште «Ўжара» газет редакций верланен.

Тау! Чеверын!