Тыныс алу жүйесіне жалпы сипаттама Таулы жерлерде

Тыныс алу жүйесіне жалпы сипаттама Таулы жерлерде тыныс алудың ерекшеліктері Су астында тыныс алудың ерекшеліктері Салқын ауада тыныс алудың ерекшеліктері Ыстық ауада тыныс алудың ерекшеліктері

Тыныс алу – бұл ағза мен сыртқы ортаның үзіксіз газ алмасу процесі. Ол – энергия беретін тотығу процесі үшін, қажетті оттектің ағзаға үздіксіз келуін қамтамасыз етеді. Демек тыныс алудың организм торшаларын оттегімен қамтамасыз ету арқылы қоректік заттар құрамындағы энергияны биологиялық құнды түрге айналдырып, денеде пайда болған көмір қышқыл газды бөліп шығаруда. Оттексіз өмір бірнеше минутқа ғана созыла алады. Тыныс алу келесі процесстерден тұрады: сыртқы тыныс алу – сыртқы орта мен өкпенің арасындағы газ алмасу немесе өкпенің желденуі; өкпедегі альвеолярлы ауа мен қан капиллярлары арасындағы газ алмасу; газдың қанмен тасымалдануы: оттектің - өкпеден тканьға өтуі және көмірқышқыл газының - тканьнен өкпеге өтуі; ұлпадағы газ алмасу; митохондрияларда болатын ішкі немесе тканьдық тыныс алу (тотығу процесстері), нәтижесінде тотығу энергиясы бөлінеді.

Тыныс алу жүйесіне жататындар: ауа тасымалдау жолы, мұрын қуысы, жұтқыншақ, кеңірдек, трахея, бронхтар. Мұрын қуысында ауа жартылай жылынып, дымқылданып, тазаланады. Мұрын қуысының көлемі жас ұлғайған сайын 2 -2, 5 есе өседі. Балалар жиі, ауыз арқылы тыныс алады, бұл суыққа шалдықтырады. Мұрын арқылы тыныс алуды аденоидтар қиындатады. Мұндай уақытта ауа шаңнан толық тазаланбай, керегінше дымқылданбайды, соның салдарынан жиі суық тиюге әкеледі. Ауыз арқылы тыныс алу оттектің жетіспеушілігін туындатады, кеуде клеткасында іркілу құбылыстарына әкеледі, есту төмендеп, жиі отит, бронхит болады да, ал мұрын қуысының шұқырларында гайморит және фронтит дамиды. Жұтқыншақ пен кеңірдек арқылы ауа трахеяға өтеді, оның максималды өсуі 14 -16 жаста байқалады. Ауа трахеядан оң және сол бронхтарға барады, олар өмірдің алғашқы жылдары және жыныстық жетілу кезеңінде өте тез дамиды. Алғашқы бронхтар ұсақ бронхтарға және бронхиоллаларға бөлінеді, олар өз кезегінде альвеолярлы қапшықтарға тарамдалады. Әр альвеола сырт жағынан қалың капиллярлы тормен қапталған. Өкпеде 350 млн. Альвеола саналады, ал оның сыртқы бетінің жиынтығы 150 квадрат метрге деін жетеді. Альвеолалар мен капиллярлар қабырғалары өте жұқа, бұл газдың өкпеден қанға және керісінше өтуін қамтамасыз етеді. 3 жастан 7 жасқа дейінгі балаларда өкпенің өсуі баяулайды да, кейін жылдамдайды. 8 жаста альвеолдар саны ересектердің альвеолдарының санына жетеді. Альвеолдардың қарқынды өсуі 12 жаста байқалады. Жаңа туған нәрестемен салыстыранда 12 жастағылардың өкпесінің көлемі 10 есеге өседі. Ал жыныстық жетілу кезеңінің аяғына қарай, негізі альвеолдар есебінен, 20 есеге артады. Балаларда өкпенің өсуі, негізінен альвеолдар көлемінің артуы есебінен болады; жаңа туған сәбилердің альвеоласының диаметрі 0, 06 мм құраса, ересектерде 3 есеге артып, ол 0, 2 мм жетеді.

Сыртқы тыныс алу. Жаңа туған сәбидің тыныс алуы жиі және үстіртін болады (1 минутта 48 -63, ересектерде 1520), кейін ол біртіндеп минутына 50 -60 (1 жас), 35 -40 (2 жаста), 25 -35 (2 -4 жаста), 23 -26 (4 -6 жаста) және оқушыларда 18 -20 дейін сирейді. Тыныштықта демді ішке алғандағы ауаның көлемі (тыныс алу көлемі) 1 -айда 30 мл, 1 жаста – 70 мл, 6 жаста – 156 мл, 1 жаста – 240 мл, 14 жаста - 35 мл құрайды. Демді ішке алғанда қабырғааралық бұлшық ет пен көкет (диафрагма) жиырылады. Бұл кезде кеуде клеткасының көлемі артады, ал атмосфералық ауа қысымы с. б. б. 9 -12 мм-ге төмендейді, соның салдарынан ауа өкпеге қарай ығысады. 7 жасқа дейінгі балаларда, иық белдеуінің дамуына байланысты, тыныс алудың кеуделік типі басым болады. 7 -8 жастағы ұл балаларда біртіндеп тыныс алудың құрсақтық типі, ал қыздарда – кеуделік типі дамиды. Тыныс алудың типі спорт және еңбек әрекетіне байланысты өзгеріп отырады.

Тыныс алу процесін қамтамасыз ететін еттердің табиғатына байланысты тыныс үш түрге бөлінеді: 1 -көкіректік (костальдық) тыныс, тыныс алу механизмде көкірек қуысы еттерінің – қабарға аралық еттердің, басымырақ қатысуымен сипатталады. 2 -құрсақтық (абдоминалдық) тыныс, тыныс алу механизмдерінде құрсақ еттерінің- көкетің, басымырақ қатысуымен сипатталады. 3 -аралас (косто-абдоминалдық) тыныста, тыныс алу процесінде аталған еттердің екі түріде қатысады.

Тыныстың минуттық көлемі (ТМК): жаңа туған сәбилерде – 650 мл, 1 жаста – 2600 мл, 6 жаста – 3500 мл, 14 жаста – 4900 мл және ересектерде - 5000 мл құрайды. Өкпенің тіршілік сиымдылығы (ӨТС) – бұл адамның терең дем алып, іле-шала терең дем шығарған кезде сыртқа шығатын ауаның көлемі. Ересек адамның ӨТСы - резервтік тыныс алу ауасы (1500 мл), резервтік дем шығару ауасы (1500 мл) және қалыпты тыныс ауасынан (600 -800 мл) тұрады. ӨТС – 4 жаста – 1200 мл, 7 жаста – 1400 мл, 10 жаста – 1600 мл, 12 жаста - 1970 мл, 15 жаста - 2600 мл , 17 жаста - 3500 мл болады. Жаттықпағандарға қарағанда, спортшыларда ӨТС анағұрлым жоғары. Мысалы, квалификациясы жоғары жүйріктер мен жүзушілерде ол 5500 – 6500 мл құрайды. ӨТС дене дамуының негізгі көрсеткіші болып табылады. Тыныс алу орталығы. Тыныс алуды реттеуде, сопақша мида орналасқан тыныс алу орталығы маңызды орын алады. Оның қозуы, тыныс алудың жиілеуімен және тереңдеуімен, ТМК ұзаруымен, ал тежелуі – керісінше тыныс алудың сиреуімен бірге жүреді. Тыныс алу орталығының қызметі, әр түрлі рецепторлардан келген импульстармен бақыланады. Сонымен қатар оның реакция туғызу қабілеті қанның құрамындағы көмірқышқыл газына байланысты: СО 2 -нің жоғарғы деңгейі орталықтың қозуын туындатады, соның нәтижесінде СО 2 –нің артық мөлшері ағзадан шығарылады, ал қандағы газдың төмен деңгейі тыныс алудың сиреуімен бірге жүреді.

1 2 3 4 5 • Сыртқы тыныс алу • Альвеолалардағы газдар мен қандағы газдардың алмасуы • Қан арқылы газдарды тасымалдау • Газдың ұлпаларға диффузиясы • Ішкі тыныс алу

СО 2 тасымалдануы Физикалық еріген 45 мл/л Карбогемоглобин 15 мл/л Na, K бикарбонаты 340 мл/л Ағзадан шығарылуы Өкпемен 98 % Бүйрекпен 0. 5% Терімен 1. 5%

Биіктіктердің үш түрі бар: Ø Жоғары (1500 -3000 м) Ø Өте жоғары (3500 -5500 м) Ø Экстримальді (5500 -нан жоғары)

1. Гипервентиляция 2. Ентігу 3. Түнде тыныс алудың өзгеруі

Гипервентиляция – тыныс алу жиілігінің артуы. Қандағы көмірқышқыл газының төмендеуі тыныс алу жиілігін жиілетеді. Биік деңгейде оттегінің жетіспеушілігінен адам жиі және терең тыныс алуға тырысады. Осының салдарынан гипервентиляция жүреді. Ал гипервентеляция ентігуге асқынады. Ентігу дегеніміз тыныс алу жиілігі мен тереңдігінің бұзылуы.

Перифериялық хеморецепторлардың сезімталдығының төмендеуінен қандағы СО 2 нің жоғарылап, О 2 -нің төмендеуі. v Капиллярлар тығыздығының жоғарылап, ұлпалардың О 2 пайдалануының төмендеуі. v Гемоглобин концентрациясының жоғарылауынан өкпенің диффузиялық қабілеті мен қанның оттегілік сыйымдылығы жоғарылайды. v Глюкозаның метаболиты - 2, 3 дифосфоглицераттың жоғарылауы. Ол гемоглобиннің О 2 -мен байланысуын төмендетеді. v

§ § § Тыныс алу жиілігінің төмендеуі Дем алғандағы ауа қысым жоғарылаған сайын тығыздала түседі. Судың қысымынан кеуде қуысының кеңеюі қиындайды. Өкпеде қанның іркілуі мен айналымдағы қан көлемінің ұлғаюынан өкпе сәл “қатаяды”. Өкпедегі ауа мөлшері азаяды.

Салқын ауаның әсерінен адамда гипотермия дамиды, яғни жылудың организмде қалыпты мөлшерде өндірілуіне қарамай оның сыртқа артық шығарылуы. Сондықтан суық ауа әсер еткенде терінің қан тамырларының жиырылуы болады, тер бөліну тоқтайды, тыныс алу сирейді.

Температураның жоғарылауы өкпедегі газдардың диффузиясына әсер етеді, яғни температура жоғарылаған сайын молекулалардың орташа қозғалысы жоғарылайды да, газдардың сол сұйықтық құрамындағы еруі төмендейді. Оттегі жеткіліксіздігінен тыныс алу жиілейді.