Топ: БТ-211 -1, 3, 5, 7, 9 Аға оқытушы: Қуандықова Г. Т.
Кім жылдам 1909 жылы В. Иогансен тұқым қуатын ген бастаманы қалай атады 1926 жылы Морган өзінің Ген классикалық теориясы еңбегін қалай Атады? ДНҚ молекуласының мутация пайда болатын ең ұсақ бөлігін қалай атайды? Бірін-бірі толықтыратын, бөліктерге бөлінбейтін цистрон ұсақ бірлікті Бензер қалай атады? 7 1885 жылы Г. Мендель Дискретті тұқымқууды фактор қалай атады? Фенотип пен генотип Гендер арасындағы қызметінің айырмашылық реттелуіне клеткадағы неге байланысты? 1961 ж. Ф. Жакоб пен Ж. Моно гендердің Оперон моделі құрылымдық жүйесін қалай атады? Құрылымдық гендер мен оператордан, оперон промотордан тұратын ДНҚ тізбегін қалай атайды? 1 мутон 6 11 2 12 Мутация мен рекомбинацияның К. Оливердің Өзгеруі аллелизм генге ашқан жаңалығы хромосомадағы неге байланысты? 3 8 13 4 Кроссинговер кезінде рекомбинациялануға Псевдоқабілетті мутацияаллельділік лардың түзілуі 5 қалай аталады? 1969 жылы американ оқымыстысы ДЖ. Бэквит хромосомадан нені бөліп алды 1970 жылы геннің химиялық жолмен Г. Корана синтезделуін қай ғалым ашты Оперон қызметін Эффекторреттеуге қандай 14 заттар қатысады лар Индукцияланатын оперондарда эффектор қандай репрессор белокты затқа қосылады? ДНҚ 9 10 15
Лекция № 9 Сабақтың тақырыбы Өзгергіштік және оның заңдылықтары
Дәрістің жоспары: • • Өзгергіштікті жіктеу. Мутациялық өзгергіштік және типтері. Полиплоидия және анеуплоидия Табиғи, жасанды және радиациялық мутагенез. • Химиялық және биологиялық мутагендер. Модификациялық өзгергіштік
Генотиптік өзгергіштік Комбинативтік өзгергіштік Өзгергіштік түрлері Фенотиптік өзгергіштік Модификациялық өзгергіштік
Мутациялық теория қағидалары: 1. Мутациялар организмде кенеттен пайда болады. 2. Пайда болған жаңа формалар тұрақты. 3. Мутациялар тұқым қуаламайтын өзгерістер сияқты үздіксіз қатар түземейді. 4. Мутациялар әртүрлі байқалады және олар пайдалы немесе зиянды болуы мүмкін. 5. Мутацияның жиілігі организм санына байланысты.
хромосомалық Мутация типтері геномдық гендік
пайдалы зиянды Гендік мутация бейтарап
Гендік мутация екі класқа ажыратылады: 1 -класс. Нуклеотидтер жұбының алмасуы екі түлі бағытта өтеді: транзиция және трансверсия. Транзиция- нуклеин қышқылы молекуласындағы бір пуринді негіздің басқа пуринді негізге (А-Г) немесе керісінше ауысуы. Трансверсия- пурин-пирмидин бағытының өзгеруіне әкелетін күрделі алмасу (АТ-ЦГ, АТ-ТА). 2 -класс. Код шекарасының өзгеруіне, яғни ДНҚ молекуласына артық нуклеотидтің енуіне немесе одан нуклеотид жұбының түсіп қалуына байланысты болады.
Хромосомдық мутация Делеция – хромосоманың бір бөлігінің үзіліп түсіп қалуы Дефишенсия – хромосома ұштарының жетіспеушілігі Дупликация – хромосома бөлігінің бірнеше рет көбеюі
Хромосомдық мутация: 1 — жұп хромосома; 2 — делеция; 3 — дупликация; 4, 5 — инверсия(хромосома бөлігінің 180 градусқа бұрылуына байланысты гендердің орналасу ретінің өзгеруі); 6 — инсерция.
Геномдық мутация Полиплоидия Автополиплоидия (АА, ААА. . . ) Аллополиплоидия (ААВВ, ААВВСС) Анеуплоидия
• Полиплоидия - организмнің түрлі белгілерінің өзгеруі, яғни хромосома санының еселену дәрежесіне қарай 3 n-триплоидты, 4 nтетраплоидты т. б. болып бөлінеді. • Анеуплоидия - хромосома санының гаплоидты жиынтыққа еселенбей өзгеруінен пайда болады. К. Бриджес дрозофила шыбынының сомалық клеткасынан ХХУ хромосомалардың(У артық), ал аталықтарынан ХО (У жоқ) хромосомалардың болуының нәтижесінде кемістікке ұшыраған.
Ішкілік Химиялық заттар Гормондар және рак Күн сәулесі Вирус Радиация Адам ағзасында мутацияны туғызатын факторлар Жас мөлшері мен жасы Топырақ Айналадағы ортаның ластануы Тұқымқуалаушылық Механикалық және жылулық факторлары Зиянды дәстүрлер мен әдеттер Климат және нәсіл
Табиғи, жасанды және радиациялық мутагенез * Табиғи(спонтанды) мутагенез табиғи жағдайда өздігінен пайда болатын мутациялар жатады. * Жасанды немесе индукциялы мутация деп белгілі бір факторлармен арнайы әсер ету арқылы болатын тұқым қуалайтын өзгергіштікті атаймыз. * Радиациялық мутация радиоактивті сәулелердің әсерінен пайда болады.
Химиялық және биологиялық мутагендер. Модификациялық өзгергіштік Химиялық мутация химиялық заттардың әсерінен туындайтын өзгергіштік. Мысалы дрозофила дернәсілдерінің азығына формальдегид қосса, онда сперматогонияларында (еркек жыныстарында) көптеген мутациялар пайда болады. Биологиялық мутагендер кейбір организмдер(вирустар, бактериялар, гельминттер, актиномицеттер т. б) адамның және жануарлардың клеткаларына еніп, олардың ДНҚ-сын өзгерте алады. Модификациялық өзгергіштік генотипі жағынан бірдей, бірақ сыртқы орта жағдайларында өсіп –дамыған организмдердің фенотиптері түрліше болғанда туындайтын мутацияны атаймыз.
Төрт жұп аяқты қозы
Алты саусақтылық-полидактилия
Сиырдағы мүйіздің түр өзгерісі
Денесі тұтас егіс бұзаулар
Химиялық заттардың әсерінен туылған нәресте
Радиация әсерінен туылған адам бейнесі
Жұп тұяқты адамның аяғы
Радиация әсерінен қатерлі ісіктің бетте пайда болуы
Егеуқұйрықтардағы жүн түсінің өзгерістері
Бетте түктің пайда болуы
Екі басты жылан Саусақтардағы жарғақтың болуы
Бәйге Шешуі Берілгені: Р ♀ Аа. ХХ ♂ аа. ХУ* Полидактилия-А Есеп-1 Бессаусақтылық-а Г. (G) АХ а. Х ал Полидактилия аутосомалық-доминантты белгі, а. У* Гипертрихоз-У* гипертрихоз У хромосомамен тіркес тұқым қуалайды. Әкесі бес саусақты және гипертрихозды, аа. ХУ* Фенотипшешесі полидактилиямен ауру отбасында F 1 -? F 1 Аа. ХХ Аа. ХУ* аа. ХХ ал осы аталған екі аурудың да Фенотип бойынша: ауру белгісі жоқ қыз дүниеге ауру сау ауру келген, келесі туылатын балалардың фенотиптері жөнінде не айтуға болады Жауабы: Балалардың 4/1 -і немесе 25%-ы ғана екі аурудан да сау болып туылуы мүмкін (аа. ХХ)
Шешуі Р ♀ аа. ВВ х ♂ Аа. Вв Берілгені: Глаукома І түрі-А Есеп-2 а. В АВ Ав а. В ав Г. (G) Қалыпты-а Глаукома ауруы ересек адамдарда жиі кездеседі. Глаукома ІІ түрі-в Оның бірнеше тұқым қуалау жолы бар. Қалыпты-В F 1 Аа. ВВ Аа. Вв аа. ВВ аа. Вв Глаукоманың бір түрі аутосомалық доминантты генмен Фенотип F 1 -? анықталса, екінші түрі-алғашқыға тіркес емес аутосомалық рецессивті генмен анықталады. Генотип F 1 -? Осы аталған екі жұп гендер бойынша гомозиготалы Фенотип бойынша: ауру адамға ауру сау дені сау әйел гетерозиготалы ер тұрмысқа шыққан. Осы отбасында Жауабы: Бұл ауру бала тууыдүниеге келетін отбасында мүмкін бе? балалардың 50%-і глаукоманың І түрімен, ал 25%-і ІІ түрімен ауырады, қалған 25%-і сау.
Берілгені: Шешуі ДНҚ: А Т Т Г Г А Г Г Т Т Ц Т А А Ц Есеп-3 Ц Ц А А Г ЦТ РНҚ А У У Г кодалар АТТГТГГАГГГГТТЦ Ц УГ Г АГГГ ГУУ ДНҚ-дағы изолей– валосыған сәйкес глиц - амин болып келсе, - глут - келетін фенилал қышқылдарының тізбегін жасаңыз.
Шешуі Берілгені: Р ♀ Аа. Ввсс х ♂ аавв. Сс Алты саусақты-А АВс Авс Г. (G) Бес саусақты- а Есеп-4 ав. С авс Жақыннан көру-В а. Вс авс Қалыпты көру-в Шешесі алты саусақты, әкесі жақыннан көретін, Кіші азу тіс болмауы-С Аа. Вв. Сс Аавв. Сс аавв. Сс ал с Кіші азу тіс болуы-үшінші жұп белгі бойынша екеуі де F 1 Аа. Ввсс Ааввсс аа. Ввсс сау отбасында туған екі ауру гені бар қыз ааввсс Фенотип F 1 азу тістері жоқ жігітке тұрмысқа шықан. -? Ол жігіттің шешесінің кіші азу тістері жоқ, бірақ көруі қалыпты және бес саусақты, Жауабы: Бұл отбасындағы балалардың 75%-ы ал әкесі барлық үш жұп ген бойынша сау. Осы некеден туатын баланың ауру, ал 25%-і сау туылады. фенотипін анықтаңыз.
Үйге тапсырма 1. “Хромосомдық аурулар және оларды алдын алу себептері“ тақырыбында реферат жазу 2. Есеп: Гетерозиготалы жақыннан көретін солақай жігіт екі белгі бойынша да гомозиготалы дені сау қызға үйленген. Осы отбасында туатын балалардың генотиптері мен фенотиптері қандай болжам жасауға болады?
Пайдаланылатын әдебиеттер № Әдебиет авторы 1 Мұхамеджанов. К. Қ 2 Б. К. Бегімқұл 3 4 Берсімбаев. Р. І. Бегімқұлов Б. К. Әдебиеттің атауы, шыққан жылы. Генетика және селекция негіздері. 1996 ж. Генетика. (оқулық) А. 2000 ж Генетика. А. 2002 ж. Молекулалық генетика және биотехнология негіздері. А. , Білім 1996 ж
ДӘРІСТІ ҚОРЫТЫНДЫЛАУ: Сабақтың соңынан білімгерлердің білімін бағалап, қорытынды жасау. • Оқытушы білімгерлерден бүгінгі тақырып бойынша қандай әсер алғанын талдап, сараптама жасау қажет. • Білімгерлердің ғылыми ізденісін қалыптастыру. •
