Тіршілік дегеніміз — нәруыздық денелердің өмір сүру

«Тіршілік дегеніміз - нәруыздық денелердің өмір сүру жолы. . . » . Ғылымда күні бүгінге дейін бірде-бір «бейнәруызды тіршілік» формасы табылған жоқ. Ф. Энгельс

http: //www. youtube. com/watch? v=Q 7 dxi 4 ob 2 O 4

САБАҚ ТАҚЫРЫБЫ: «Нәруыз ұйымдастырылуының құрылымдық деңгейлері»

Оқушы біледі: • нәруыздың төрт құрылымдық деңгейін • әр деңгейінде қатысатын байланыс түрлерін • гемоглобин мен коллаген құрылымын. Оқушы жасай алады: • нәруыз ұйымдастырылуының құрылымдық деңгейлерін ажырата алады; • гемоглобин мен коллаген құрылымын сипаттау және олардың қызметтері арасындағы өзара байланысты түсіндіре алады. Оқушы түсінеді: • осы тақырыпты оқудың маңыздылығын, ақуыздардың адам ағзасындағы рөлін.

К. Линдстрём-Ланг ақуыздарды 4 құрылымдық деңгейге бөлуін ұсынған: бірінші реттік, екінші реттік, үшінші реттік, төртінші реттік құрылымы

ПОЛИПЕПТИДТІК ТІЗБЕКТЕГІ АМИНҚЫШҚЫЛДАРЫ ҚАЛДЫҚТАРЫНЫҢ ҚАТАҢ ТӘРТІППЕН БІРІНЕН КЕЙІН БІРІНІҢ ОРНАЛАСУЫН БІРІНІШІ РЕТТІК ҚҰРЫЛЫМ АНЫҚТАЙДЫ. АҚУЫЗДЫ ҚҰРАЙТЫН ЖҮЗДЕГЕН, МЫҢДАҒАН, МИЛЛИОНДАҒАН А -АМИНҚЫШҚЫЛДАРЫНЫҢ ҚАЛДЫҚТАРЫ ӨЗАРА ПЕПТИДТІК БАЙЛАНЫС (— CO — NH —) АРҚЫЛЫ ЖАЛҒАСАДЫ

АҚУЫЗДАРДЫҢ КӨБІНІҢ КЕҢІСТІКТЕ СПИРАЛЬ ТӘРІЗДІ ОРАТЫЛУЫ ЕКІНШІ РЕТТІК ҚҰРЫЛЫМ ДЕП АТАЛАДЫ. БҰЛ ҚҰРЫЛЫМ, НЕГІЗІНЕН, СПИРАЛЬ ОРАЛЫМДАРЫНДА ОРНАЛАСҚАН — CO. . . HN— АРАСЫНДАҒЫ СУТЕКТІК БАЙЛАНЫСТАР АРҚЫЛЫ ІСКЕ АСАДЫ.

АҚУЫЗДЫҚ ОРАЛМА ТЕКТЕС МОЛЕКУЛАСЫ БИОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРДІҢ ӘСЕРІНЕН, МОЛЕКУЛА АРАСЫНДАҒЫ СУТЕКТІК БАЙЛАНЫС, —S—S— ДИСУЛЬФИД КӨПІРШЕСІ, КҮРДЕЛІ ЭФИРЛІК КӨПІРШЕ ЖӘНЕ БҮЙІР ТІЗБЕКТЕГІ АНИОН МЕН КАТИОНДАР АРАСЫНДАҒЫ ИОНДЫҚ БАЙЛАНЫСТАР АРҚЫЛЫ ӨЗАРА БАЙЛАНЫСАДЫ ДА, ӨТЕ КҮРДЕЛІ ҮШІНШІ РЕТТІК ҚҰРЫЛЫМ ТҮЗІЛЕДІ. БҰЛ КЕЗДЕ ОРАЛМА ҚҰНДАҚТАЛЫП, ШУМАҚҚА АЙНАЛАДЫ

АҚУЫЗ ҚҰРЫЛЫСЫ Ақуыз молекуласы тек қана бір полипептидік тізбектен тұрса, оның құрылымдары бірінші, екінші және үшінші реттік болады. Ал ақуыз молекуласы екі және одан да көп полипепидік тізбектен құралса, онда төртінші реттік құрылым түзіледі. Төртінші реттік құрылым — кейбір ақуыздарда бірнеше полипептидтік тізбектердің бір-бірімен күрделі кешенді комплекстерге бірігуі. Мысалы, гемоглобин құрамына 141 аминқышқылының қалдығы кіретін төрт полипетидтік тізбектен және құрамында темір атомы бар ақуызды емес бөлшек гемнен комплекс түзеді.

Құрылым Бірінші реттік Ерекшеліктері Құрылымға сай химиялық байланыс Екінші реттік Үшінші реттік Төртінші реттік

Бірінші реттік Құрылымға сай химиялық байланыс Аминқышқылдар тізбегіПептидті байланыс (ковалентті, мықты) Екінші реттік Шиыршыққа айналған Сутекті байланыс (мықты тізбек емес) Үшінші реттік Микроглобулла немесе Сутектік (мықты емес) фибрилла деп аталады. және де жойылған Кез-келген сырт пішінге радикалдардың арасында ене алады. ковалентті байланыс Макроглобин немесе агрегат. 2 -3 нәруыз молекуласы әсерлескенде түзіледі Құрылым Төртінші реттік Ерекшеліктері

Коллаген (грек. kolla – желім және ген) – склеропротеидтер тобына жататын фибриллалы белок, жануарлардың дәнекер ұлпасының коллаген талшықтарының бір бөлігі. Коллагеннің молекуласы (ұзындығы 0, 3 мкм , қалыңд. 0, 015 мкм ) спираль тәрізді үш полипептидтік тізбектен тұрады. Коллаген көп жасушалы жануарларға ғана тән, өсімдіктер, бактериялар, вирустар, қарапайымдылар мен саңырауқұлақтарда жоқ КОЛЛАГЕН

фибриллярлы ақуыз коллагеннің молекулалық құрылысы

Гемоглобин (грекше – haima, haimatos – қан және латынша globus -шар) – адамның, омыртқалы және кейбір омыртқасыз жануарлырдың қанының қызыл пигменті. Тыныс мүшелерінен оттекті ұлпаларға, ал көмірқышқыл газын ұлпадан тыныс мүшелеріне тасымалдайды. Гемоглобин жетіспесе анемия ауруы пайда болады. Гемоглобиннің қалыпты жағдайдағы нормасы әйелдерде 120 -150 г/л, ер адамдарда 130 -160 г/л. Егер гемоглобин мөлшері шектен тыс көп болса, қан қоюланып жүрек қан тамыр ауруына шалдығады. Құрамында гемоглобин бар азық -түліктер: бауыр, ет т. б. Гемоглобин қанның қызыл жасушалары эритроциттердің құрамында болады. Эритроцит оттегіні өкпеден бұлшықет тарамдарынан көмірқышқыл газын алып, өкпеге апарады. Бұл "гем" деп аталатын ерекше ақуыз көмегімен жүзеге асырылады. Гемге оттегі молекуласы қосылады, ол -гемоглобин бөлігі. Жалпы гемоглобин 96%-ы нәруыз -глобиннен, 4%-ы темір атомы бар гемнен тұрады.

ҚҰРЫЛЫСЫ Гемоглобин ақуызынан және темір құрамдас гемнен тұрады. Гемоглобиннің әрбір молекуласы екі альфа глобин тізбегінен және екі бета глобин тізбегінен тұрады.

ТЕСТ ПО ТЕМЕ «БЕЛКИ» 1) ақуыз бұл: а) жасанды талшықтар в) табиғи жоғары молекулалы байланыстар б) синтетикалық байланыстар г) табиғи төмен молекулалы байланыстар 2) ақуыздың ең аз мөлшері. . . а) ішекте б) тісте в) сүйекте г) бұлшықетте 3. жиырылғыш миофибрилла ақуыздары. . . орналасқан. а) пластидттерде б)эритроцитерде в) бұлшықет талшықтарында

ТЕСТ ПО ТЕМЕ «БЕЛКИ» 4) ақуыз қүрамына жатпайды: а) азот б) стронций в) фосфор г) күкірт 5) ақуыздардың қорғаныш қызметі: а) барлық тіршілік үрдістерінің іске асуы б)оттегіні өкпеден ұлпаларға тасымалдауы в) көптеген химиялық реакцияларды жеделдетуі г) бөгде заттарды жоюы

ТЕСТ ПО ТЕМЕ «БЕЛКИ» 6) Денатурация-это процесс: а)ақуыздың түзілуі б) ДНҚ мен РНҚ түзілуі в) ақуыз құрамының бұзылуы г) ақуыздың қайта қалпына келуі 7) ақуыздың бірінші реттік құрылысы: а) аминқышқылдардың полипептидті тізбекте құрылуы б) фибрилла шумағын түзеді в) 2 -3 нәруыз құрылымы байланысқан г) тізбек шиыршықталған

ТЕСТ ПО ТЕМЕ «БЕЛКИ» 8) ақуыздың екінші реттік құрылымының байланысы: а) ковалентті полярлы байланыс б) >C=O және >NH топтарының арасында сутекті байланыс в) сутекті байланыс және дисульфидті көпір г) ионды байланыс 9) Гемоглобиннің атқаратын қызметі: а) транспорттық б) жиырылғыш в) қорғаныш г) катализдік 10)адам ағзасында ақуыздардың гидролизі. . . әсерінен жүреді. а) ферметтердің б) дене температурасының в) қоршаған ортаның температурасының г)қан қысымының

ӨЗІҢДІ ТЕКСЕР 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. В Б Г В А Б А А

Үй жұмысы: Өсімдік хлорофиллі мен жануар гемоглобинінің айырмашылығы мен ұқсастықтарын салыстыр

Рефлексия РАДУГА