ТАБИҒИ ҚОСЫЛЫСТАР НЕГІЗІНДЕГІ ҮЛДІРТҮЗГІШ ЗАТТАР Қазіргі таңда сыр және бояу технологиясында келесі табиғи үлдіртүзгіштер кеңінен қолданылады: өсімдік майлары, канифоль, целлюлоза эфирлері, битумдар және басқалар. 1. ӨСІМДІК МАЙЛАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ӨҢДЕУ ӨНІМДЕРІ 1. 1. Өсімдік майларының химиялық құрамы және классификациясы Майлы өсімдіктерден алынатын майлар бірнегізді май қышқылдарының тармақталмаған триглицеридтері. Триглицеридтердің құрамына 18 (16) көміртек атомдары және қос байланысының саны және орналасуы бойынша өзгешеленетін, бірдей немесе әр түрлі май қышқылдарының қалдықтары енуі мүмкін. Олар майдың кебу мүмкіншілігіне (аутототығу қатаюы) қатты әсер етеді. Химиялық құрамы бойынша өсімдік майлары глицериннің толық эфирлері және ұзынтізбекті май қышқылдарының қоспасы болып саналады:
• Мұндағы R, R’’ — май қышқылдарының қалдықтары. • Өсімдік майларының құрамына негізінен ұзынтізбекті бірнегізді атом саны жұп қаныққан және қанықпаған қышқылдар қалдықтары кіреді. Майларда қаныққан қышқылдардан миристин (С 14), пальмитин (С 16), стеарин (С 18), арахин (С 20) және беген (С 22) жиі кездеседі. • Майлардың қанықпаған қышқылдары қос байланыс санымен өзгешеленетін, көптеген гомологтық қатарға жатады. • Қос байланыстың орны қыздырудың және әртүрлі химиялық әсерлерден өзгере береді. Май қышқылдарының қос байланысының орнының өзгеруі изомеризация деп аталады.
• Егер изомеризацияда қос байланыс карбоксил тобынан алыс тұрса, мұндай қышқылдардың және олардың эфирлерінің полимерлену бейімділігі төмендейді. • Қос байланыстардың реакцияға қабілеттілігі өсімдік майларының үлдіртүзу қасиетін анықтайды. Осы көрсеткіші бойынша майларды кебетін, жартылай кебетін, және кеппейтін деп бөледі (1 -сурет).
1 - сурет. Өсімдік майларының классификациясы.
• Кебетін майларға үш қос байланысы бар қышқылдардың жоғары санынынң болуы тән. Мысалы, тунг майы (тунг ағашының жемісінен алады) және ойтисик майының (қызғылт ағашының тұқымдарынан алады) құрамында 73% астам триен қышқылдары болады. Қалған кебетін майларда шамамен 80% қанықпаған қышқылдары болады және бұл майлардағы линолен қышқылдарының құрамы 20— 40% құрайды.
• Жартылай кебетін майларда олеин қышқылдарының жоғары құрамында (30— 40%) триен қышқылдары болмайды. Кеппейтін майларда бір қос байланысы бар қышқылдар 70% астам құрайды. • 1. 2. Өсімдік майларын алу және тазалау • Әр түрлі өсімдіктердегі майларды, әдетте, пресстеумен немесе еріткіштермен экстракциялаумен бөледі. Мұнда қажетсіз қоспалары бар «шикі» майлар алынады: бос май қышқылдары (1% жуық), май емес қоспалар (5% жуық).
• Өсімдік майларын тазалау процестері (рафинирлеу) келесі операциялардан тұрады: 1) фосфатидтерді және шырышты (слизистых) заттарды жою үшін майды қышқылмен өңдеу; 2) бос май қышқылдарын жою үшін сілтімен бейтараптау; 3) сілті, май қышқылдарының тұздары, фосфатидтер және басқа суда еритін қоспаларды жою үшін майды сумен жуу; 4) майды сусыздандыру; 5) майды ағарту.
• 1. 3. Өсімдік майларының химиялық қасиеттері және үлдіртүзу процессі • Өсімдік майларының химиялық қасиеттері олардың молекулаларында күрделі эфирлі топтардың және қос байланыстардың болуымен анықталады. Күрделі эфир бола тұра, өсімдік майлары осы қосылыстар класына тән барлық реакцияларға қатыса алады: гидролизге, алкоголизге, ацидолизге.
Майлардың гидролизі:
• Беткі қабатқа жағылған майлы үлдір ауа оттегісінің әсерінен қалыпты температурада қатаяды. • Майлардың ауада үлдіртүзу процесі индукционный периодты болады, ол кезде май қышқылдарының молекулаларында пероксидтер мен гидропероксидтер түзіле бастайды. Бос радикалдар пайда болғаннан кейін полимерлену процесі басталады. Нәтижесінде май үлдірінің тұтқырлығы артып, үлдірге ауаның енуі төмендейді. Осыдан кейін жабындының төменгі қабаттарында радикалды полимерлеу процесі басым жүре бастайды.
• Өсімдік майлары қатты қайтымсыз үлдірлерді торлы құрылымды түзу барысында, негізінен, май қышқылдарының қос байланыстарының аутототығу полимерлеуімен түзеді.
цветы сиреневые Лен многолетний цветы розовые Лен многолетний цветы белые Лен многолетний цветы голубые Лен многолетний цветы желтые Лен многолетний
• 1. 4. Өсімдік майларын қайта өңдеу • Өсімдік майлары өңделмеген күйінде ұзақ және толық кеппеуінің әсерінен сыр-бояу материалдарында шектеулі қолданылады. Өсімдік майларының кебу жылдамдығын арттыру үшін оларды өңдейді, нәтижесінде жартылай кебетін майларға айналады. Одан басқа, майларды алдын - ала өңдеу, олардың қасиеттерін бағытты реттеуге мүмкіншілік береді. • Жабындылардың сапасын арттыру және үлдіртүзу жылдамдығын арттыру келесі өңдеу түрлерінен кейін жетеді: оксидтеу, полимерлеу, дегидрлеу, эпоксидтеу, сонымен қатар басқа қанықпаған қосылыстармен модификациялау.
• 1. 5. Өсімдік майлары негізіндегі сыр – бояу материалдары • Өңделген өсімдік майлары негізінде олифтер мен майлы сырларды дайындайды. • Олифтер – бұл құрамында өңделген өсімдік майлары, сиккативтер және кейбір жағдайларда – еріткіштер бар сыр–бояу материалдары. Табиғи және тығыздалған олифтер болып бөлінеді. • Табиғи олифтерді кебетін (зығыр – лен, қарасора конопля) майлар негізінде еріткішсіз дайындайды. Оларды майды 120 – 160 °С термоөңдеу жолымен, сиккативтер қатысында алады. Кейбір жағдайларда майдан ауаны үрлеу жүргізеді.
• Мұндай олифтер оксиполимерленген деп аталады. Соңғылары күңгірт түсті және тезірек ескіретін жабындылар түзеді. • Тығыздалған олифтерді кебетін және жартылай кебетін майлар негізінде дайындайды, Мұндай майлардың тұтқырлығы жоғары болғандықтан, оларды еріткіштермен сұйылтады.
• Тотыққан май негізіндегі жабындылар (олиф «оксоль» ) жылтырлығы жақсы және адгезиясы жоғарылылығымен сипатталады, бірақ суға беріктілігі жоғары емес: олардың қызмет ету мерзімі 3 жылдан артпайды. • Олифтерді ағаш беттерін сылауға, сонымен қатар майлы бояулардың өндірісінде қолданады: оларды қоюүгітілген майлы бояуларды қолдану алдында жұмыс тұтқырлығына дейін сұйылту үшін пайдаланады.
• Майлы сырлар органикалық еріткіштерде еріген өсімдік майларының табиғи немесе синтетикалық полимерлердің әрекеттесу өнімдері, не қоспасы болып табылады.
Майлы сырларды май құрамы бойынша Майлы (55%), орташа (35%) жұтаң (15%)
• Жабындының көптеген қасиеттері сырдағы майдың құрамына тәуелді. • Жұтаң сырлардың құрамында май құрамы аздау болғандықтан, атмосфераға төзімділігі төмен жабындылар түзеді. • Майлы сырлар атмосфераға төзімді, эластикалығы жоғары, бірақ жұтаңдарға қарағанда жай қатаяды
Скачать презентацию ТАБИҒИ ҚОСЫЛЫСТАР НЕГІЗІНДЕГІ ҮЛДІРТҮЗГІШ ЗАТТАР Қазіргі таңда сыр
Лекц 4 каз.pptx