Тақырып 1 Қаржы менеджментінің қызметтері мен ортасы Лектор

Тақырып 1. Қаржы менеджментінің қызметтері мен ортасы Лектор: аға оқытушы Мукушев А. Б. abzal-mab@mail. ru 1

Әдебиеттер: n n n Gitman, Lawrence J. Principles of managerial finance/Lawrence J. Gitman, Chad J. Zutter. — 13 th ed. p. cm. Бригхем Ю. , Гапенски Л. , Финансовый менеджмент. В 2 х т. : Пер. с англ. / Под ред. В. В. Ковалева - СПб: Экономическая школа, 2004. Ван Хорн Д. , Вахович Д. Основы финансового менеджмента. М: И. д. Вильямс, 2011. Главы 5 -7. 2

Сұрақтары: 1. 2. 3. 4. Қаржы менеджментiнiң мазмұны мен мақсаты. Қаржы менеджментiнiң міндеттері мен функциялары. Қаржы менеджментiнің негiзгi тұжырымдамалары және көрсеткiштерi. Активтердiң экономикалық рентабельділігін реттеу. Дюпон формуласы. 3

ҚАРЖЫ МЕНЕДЖМЕНТІ Қаржы теориясы 1. Басқару теориясы Бухгалтерлік есеп Қаржы менеджментiнiң мазмұны мен мақсаты.

Қаржы менеджментi - бұл акциялар курсын, жай акцияға шыққан таза пайданы, дивидендтер деңгейiн, акционерлiк мүлікті, табысты максимизациялауға бағытталған компания қаржысын басқару жүйесi. 5

Қаржы менеджментiнiң бас мақсаты ағымдағы және келешек мерзiмде компанияның меншiк иелерiнің әлауқатын максимизациялануын қамтамасыз ету болып табылады. 6

Қаржылық басқарудың құрылымы Қаржы менеджменті Операциялық қызмет Инвестициялық қызмет Қаржыландыру көздерін басқару 7

қысқа мерзiмдi (айналым) активтер Инвестициялық саясат ұзақ мерзiмдi (айналымнан тыс) активтер Активтердiң балансталған портфелiн жасау Қысқа мерзiмдi мiндеттемелер Ұзақ мерзiмдi мiндеттемелер Капитал Өтiмдiлікті басқару Қаржылық саясат Капитал мен мiндеттемелердің оңтайлы портфелiн жасау Тәуекел саясаты Тәуекелді ескеріп табыстылықты максимизациялау Капитал құнын минимизациялау Табыстылық пен тәуекелді ескере отырып инвестициялар мен қаржыландырудың келiсуі 8

Қаржы менеджментiнiң объектілері және субъектілерi n Басқару объектісі кәсiпорын қаржысы және оның қаржылық қызметтерi болып табылады. n Қаржы менеджментiнiң субъекттерi кәсiпорынның меншiк иесi және қаржы дирекциясы (бөлiмдер) болып табылады. 9

Қаржы менеджментiнiң міндеттері: n Қаржылық ресурстармен қамтамасыз ету; n Қаржылық ресурстарды тиімді пайдалану; n Ақша айналысын оңтайландыру; n Қаржылық тәуекелді ескеріп пайданы барынша көбейтуді қамтамасыз ету; n Бизнестің даму процесінде оның тұрақты қаржылық тепетеңдiгін қамтамасыз ету. 2. Қаржы менеджментiнiң міндеттері мен функциялары. 10

Қаржы менеджментінің функциялары 1. Активтерді басқару. 2. Капиталды басқару. 3. Инвестицияларды басқару. 4. Ақша ағымдарын басқару. 5. Қаржылық тәуекелдерді басқару және банкроттықтан сақтап қалу. 11

Қаржы менеджментінің негiзгi тұжырымдамалары 1. Ақша ағымының тұжырымдамасы; 2. Ақшаның уақытша құны; 3. Тәуекел мен табыстылық арасындағы ымыра; 4. Операциялық және қаржылық тәуекелдер; 5. Капиталдың құны; 6. Капитал нарығының тиiмдiлiгі; 7. Ақпараттың асимметриялығы; 8. Агенттiк қатынастар; 9. Баламалы шығындар; 10. ШЖС қызмет етуінің уақытша шектеусіздігі. 3. Қаржы менеджментiнің негiзгi тұжырымдамалары және көрсеткiштерi. 12

1. Ақша ағымының тұжырымдамасы Ақшалай ағынның теңестiрiлуін, оның ұзақтығын және түрін; ақшалай ағынның элементтерiнiң шамасын анықтайтын факторларды бағалауды; ағынның әр түрлi уақыттағы шығарылатын элементтерiн салыстыруға мүмкiндiк беретiн дисконттау коэффициентiн таңдауды; ағынмен және оны есепке алу әдiсіне қатысты тәуекелдi бағалауды жорамалдайды. 13

2. Ақшаның уақытша құны тұжырымдамасы Пайда нормасын есепке алумен қаржы нарығында уақыт өткенде ақша құны өзгереді, әдетте ол несиелiк пайыз нормасы ретiнде болады. Сөйтіп келгенде, әртүрлi уақыт аралықтарында бірдей ақша сомаларының әртүрлi құны болады. Оған қарамастан қазiргі ақша құны кез келген келешек мерзiмге қарағанда әрдайым жоғары. Бұл баға теңсіздігі үш негiзгi факторлардың әсерiмен анықталады: инфляциямен, капиталды салған кезде табыс алмау тәуекелi және айналым активтерінің бір түрі ретінде қаралатын ақшаның ерекшелiгi. n 14

3. Тәуекел мен табыстылық арасындағы ымыра тұжырымдамасы бизнестегi кез келген табысты алу кезінде жиiрек тәуекелмен кездесетінінде, және де бұл өзара байланысты мiнездемелердiң арасындағы байланыс тура пропорционал: тиiстi, талап етілетін немесе күтiлетiн табыстылық (яғни салынған капиталға қайтарым) жоғары болған сайын, тәуекел дәрежесi де жоғары және бұл табыстылықтың алынбауымен сабақтас болуы мүмкiн. 15

4. Операциялық және қаржылық тәуекелдер тұжырымдамасы n Операциялық тәуекел кең және тар мағыналарда ұғылады. Кең мағынада кәсiпкерлiктiң салалық ерекшелiктерi, активтердiң алдын ала құрылымдары туралы айтылады. Тар мағынада шығын құрылымымен байланысты, техникалық деңгейдiң жоғарылатуы ұғылады. n Қаржылық тәуекел капитал құрылымымен байланысты. 16

5. Капиталдың құны тұжырымдамасы әрбiр қаржыландыру көздеріне қызмет көрсету фирма үшiн бірдей болмайды, демек, капитал бағасы шығынға батпауға мүмкiндiк беретiн әрбiр көздiң шығындарын жабу бойынша ең төмен табыс деңгейiн көрсетедi. Капитал құнының сандық бағасы инвестициялық жобаларды талдауда және кәсіпорын қызметiн қаржыландыруының балама нұсқаларының таңдауда басты мағынасы болады. 17

6. Капитал нарығының тиiмдiлiгі тұжыр-сы қаржы нарығындағы операциялар (бағалы қағаздармен) және олардың көлемi сол ағымдағы бағаларға бағалы қағаздардың iшкi құндары сәйкес келетiніне тәуелдi болады. Нарық бағасы көп факторларға тәуелдi болады, және соның iшiнде ақпараттарға. Ақпарат негiзiн қалайтын фактор ретiнде қаралады, және ақпарат қаншалықты жылдам бағаларда шағылысады, нарық тиiмдiлiгiнің деңгейі соншалықты өзгередi. 18

7. Ақпараттың асимметриялығы тұжыр-сы n n нарық капиталының тиiмдiлiгi тұжырымдамасымен тығыз байланысты, ал оның мағынасы, жеке дәрежелерi тұлғалардың бiрдей мөлшерде, нарықтың барлық қатысушыларына қол жетпес ақпаратты бiле алатындығанда. Бiр жағынан, инсайдерлік деп аталатын ақпарат әрдайым бар болғандықтан, нарыкқа қатысушыларды ақпараттық қамтамасыз етудегi толық симметрияға жетуге болмайды. Демек, басқа жағынан, осы тұжырымдама тап нарықтың болуын ұғындырады, өйткенi әрбiр қатысушы оның орналастырған ақпаратты бәсекелестерiне белгiсiз болуы мүмкiн екеніне сеніп, тиiмдi шешiм қабылдай алуға үмiттенедi. 19

8. Агенттiк қатынастар тұжырымдамасы n n бизнестiң ұйымдастыру құқықтық формаларының күрделенуiмен байланысты енгiзiлген. Мәні: күрделi ұйымдастыру – құқықтық формаларда иелену функциясы мен басқару функциясының аралығында ажырау пайда болады, демек кәсіпорынның иелерi басқарудан алыстайды, ал онымен менеджерлер шұғылданады. менеджерлермен және иелердiң арасындағы қайшылықты жою үшiн менеджерлердiң жағымсыз әсерлерiнiң мүмкiндiгiн шектеу керек, сол үшiн иелер агенттiк шығындарды жабуға мәжбүр болады (пайдаға менеджердiң қатысуы немесе пайданы қолдануға келiсу). 20

Акционерлер менеджерлер n Әрине, менеджерлер өз мүдделеріне сүйене отырып жұмыс iстеуге бейiм. Бірақ, келесi факторлар менеджерлердің тәртібіне ықпалын тигізеді: - менеджерлердiң сыйақы алу схемалары; - акционерлердiң тікелей араласуы; - жұмыстан шығару қаупі; - бақылауға және басқаруға алыну қаупі. n 21

9. Баламалы шығындар тұжырымдамасы Бұл тұжырымдаманы кейде жіберіп алған мүмкіндіктер шығыны деп атайды. Бұл қаржылық сипатта болатын шешімді қабылдау барысында баламалы нұсқаны таңдамаған жағдайда туындайды. Егер баламалы нұсқаны қабылдаған жағдайда пайда алуға болар еді. Сондықтан шешім қабылдағанда баламалы нұсқаларды қарастыру қажет. 22

10. ШЖС қызмет етуінің уақытша шектеусіздігі кәсіпорынның бiр күнi пайда болып, мәңгi жұмыс істейтінін бiлдiредi, онда кездейсоқ жұмысты тоқтатып қоюға ойы жоқ болады, сондықтан оның инвесторларының және несие берушілердің фирманын мiндеттемелерін орындайтынына сенімді болады. Осы тұжырымдама бағалы қағаздар нарығындағы тұрақтылықтың негiзiн және бағалар динамикасының нақты болжалғандағы қызметін көрсетедi, қаржы активтердi бағалау үшiн фундаменталисттік жолын қолдануға мүмкiншiлiк бередi. 23

Қаржы менеджментінің негізгі көрсеткіштері 1. Қосылған құн: ДС = П – С, мұндағы П – өндірілген өнім құны; С – тұтынылған материалдық құралдар құны (шикізат, э/энергиясы), басқа ұйым қызметі. 24

2. Инвестицияны пайдаланудың бруттонәтижесі (EBITDA): БРЭИ (EBITDA) = ДС – ОТ, мұндағы ОТ – енбек ақы мен аударымдар, және ұйымның салықтық төлемдері, КТС-тан басқа. 25

3. Инвестицияны пайдаланудың неттонәтижесі – пайыз бен салықты төлегенге дейінгі табыс (EBIT) : НРЭИ (EBIT) = БРЭИ – НҚ қалпына келтіруге кеткен шығын, немесе НРЭИ = С/с дейінгі пайда (EBT) + % кредитке (I) 26

4. Активтердің экономикалық рентабелділігі: Эра = НРЭИ/Актив*100% = НРЭИ/(СК+ЗК)*100% = НРЭИ / Жалпы капитал*100% 27

5. Активтердің таза рентабельділігі: ЧРа (ROA) = Таза пайда / Актив*100% 6. Меншікті капиталдың таза рентабелділігі: ЧРск (ROE) = Таза пайда / Меншікті капитал*100% 28

7. Жай акцияның таза пайдасы (EPS) = (Таза пайда – артықшылығы бар акциялар бойынша дивидендтер)/жай акциялардың саны n Бұл көрсеткіш жай акциялардың иелеріне арналғандықтан акцияның нарықтағы бағасына көп әсер етеді. 29

8. Акцияның құндылығы (Р/Е) = Акцияның нарықтық бағасы / Акцияға таза пайда n Динамикадағы бұл көрсеткiштің жоғары болуы инвесторлардың басқа фирмалармен салыстырғанда осы фирманың пайдасы жылдамырақ өсетiнін күтетiнін көрсетеді. 9. Акцияның баланстық құны = Меншiктi капитал/Акциялардың саны 31

10. Акциялардың бағасын белгiлеуiнiң коэффициентi (Market-to-Book Ratio) = Акцияның нарықтық бағасы / Акцияның баланстық құны n Акциялардың баға белгiлеу коэффициентiнiң мәнi бірден асса, ол потенциалдық акционерлер акцияны алғанда оған нақты капиталдың бухгалтерлiк бағасынан артық бағаны беруге дайын екенін бiлдiредi. 32

4. Активтердiң экономикалық рентабельділігін реттеу. Дюпон формуласы. ЭРа = НРЭИ/Актив*100%* Айналым/Айналым = = НРЭИ/Айналым*100%* Айналым/Актив = КМ*100%*КТ, мұнда: КМ - коммерциялық маржа (сатудың тиiмдiлiгін, айналым тиiмдiлiгiн көрсетедi); КТ - трансформациялау коэффициентi (активтердiң айналымдылығын көрсетедi). 33

Активтердiң экономикалық рентабелділігін реттеуi оның екі құрылғыларына әсер етуіне байланысты: КМ және КТ: сату рентабелділігі аз кезінде капитал айналымын және оның элементтерiн жылдамдатуға тырысу керек және, керiсiнше, кәсiпорынның iскерлiк белсендiлiгi төмендеген кезінде өнiмнiң өндiрiсiне шығындарды төмендетуге немесе өнiмнің бағаларын өсiруге тырысу керек, яғни сату рентабелділігін жоғарылатуына. 34

ЧРск = ЧП/СК*100%* Айналым/Айналым*Актив/Актив = = ЧП/Айналым*100% *Айналым/Актив*Актив/СК, мұнда: ЧП /Айналым - сатудың таза рентабелділігі; Айналым/Актив - активтердiң таза айналымдылығы; Актив/СК - меншiктi капитал мультипликаторы (өзiнөзі қаржыландыру нұсқасындағы меншiктi капиталдың таза рентабелділігіне қарағанда, қарызды қолдануында меншiктi капиталдың таза рентабелділігінен қаншама көбiрек екенін көрсетедi). 35

Дюпонның формуласы өзіне қосады: n шығындарды бақылау (айналымның таза рентабелділігі); n активтерді қолдану (активтердiң таза айналымдылығы); n қарыздарды қолдану (меншiктi капиталдың мультипликаторы). 36

Практикаға тапсырма: «ҚМ негізгі тұжырымдамалары» тақырыбына эссе 37