Сулейман Демирел Университеті Еңбек қорғаудың жалпы ережелері және

Сулейман Демирел Университеті Еңбек қорғаудың жалпы ережелері және Эргономика Қаскелен 2013

Дәрістің жоспары: 1. Еңбек қорғаудың эргономикамен өзара байланысы 2. Эргономиканың негізгі мақсаттары

3 Эргономика – оператордың еңбек қызметін оңтайландыру, оған қолайлы және қауіпсіз жағдайлар жасау, оның өнімділігін көтеру, денсаулық пен жұмыс қабілетін сақтау мақсатында “адам-техника-орта” жүйесінде пайда болатын мәселелерді зерттейтін ғылым. Осы анықтамадан, эргономика пәні – адамның еңбек қызметі, ал зерттеу объектісі – “адам-техника-орта”. » Еңбек қорғаудың эргономикамен өзара байланысы

Эргономика – жүйелер туралы ғылым. Ол антропометрия, биомеханика, еңбек гигиенасы, еңбек физиологиясы, техникалык эстетика, еңбек психологиясы және инженерлік психология туралы түсініктерді өз ішіне алады. Психофизиологиялық шектелген мүмкіндіктерден және қолайсыз өндірістік ортада жұмыс істегенде, адам қателіктер жібереді, оның “бағасы” қазіргі өндірісте жылдам өсуде. Көптеген жағдайларда операторлардың іс-әрекеті, олардың біліктілігінің төмендігінен емес, адамның техника мүмкіндіктерінің конструкциялық ерекшеліктеріне сәйкес еместігімен болады. Бар мәліметтерге сүйене отырып, қазір адам факторының үлесіне техникалық күрделі жүйелердің істен шығуы 40-70% келіп отыр. Келтірілген мысалдан, техника қаншалықты жетілдірілсе де конструкциялық көрсеткіштердің адам жұмысының оңтайлы шарттарында, психофизиологиялық мүмкіндіктері мен ерекшеліктерімен сәйкес келуіне байланысты. Сондықтан машина (жүйе) жұмысы мен операторлардың іс-әрекетін “адам-техника-орта” деген бір кешенде зерттеу керек.

5

Эргономика құрамы мен құрылымы. “Адам-техника-орта” жүйесінің эргономикалық бағасын жіктелген әдіспен жүзеге асыруға болады, онда жеке эргономикалық көрсеткіштер немесе кешендік әдіс пайдаланылады, ол жалпыланған эргономикалық көрсеткіштермен анықталады. Жіктелген әдіспен жүйені бағалау эргономика бөлімдерінің әр қайсысына біреуі бойынша анықталған, топтық көрсеткіштер көмегімен жүргізеді, олар: антропометриялық, гигиеналық, физиологиялық, психофизио-логиялық және психологиялық. Бұл бөлімдер бірлесе отырып ғылым ретінде эргономиканы құрайды. Топтық көрсеткіштердің әр қайсысы жекелік топты біріктіреді. Антропометриялық, бірінші топтық көрсеткіш машина-ның жұмыс істейтін адам денесінің формасы мен өлшеміне, дене мүшелерінің қозғалғыштығы және басқа көрсеткіштерімен сәйкестігін көрсетеді. Оның бірлі-жарым көрсеткіштері тиімді және ыңғайлы тұруды, дененің дұрыс тұрқын, тұтқаны тез ұстау, қол мен аяқтың максимальды және тиімді жұмыс зоналарын және т.б. қамтамасыз етеді. Екінші топтық көрсеткіш “адам-техника-орта” жүйесіндегі адамның өзара әрекеттесуіндегі жұмыс қабілеті және өмір сүрудің гигиеналық шарттарын сипаттайды. Ол жұмыс орнында сыртқы ортаның зиянды факторларының әсер етуін шектеу мен микроклиматтың қалыпты шартын құруды ұсынады. Топтық көрсеткіш жарықтандыру, желдету, температура, ылғалдылық, қысым, жермен қосу, радиация, шуыл, дірілдеу, гравитациялық салмақ түсу мен жылдамдату, электромагнитті сәулелендіру күшінің жеке көрсеткіштерін құрастырады. Үшінші, төртінші физиологиялық және психофизио-логиялық топтық көрсеткіштері эргономикалық талаптарды сипаттайды, олар “адам-техника-орта” жүйесіндегі адамның күш, жылдамдық, энергетикалық, көру, есту, сипап-сезу мүмкіндіктері мен ерекшеліктерге сәйкестігін анықтайды. Бесінші, психологиялық топтық көрсеткіш жұмыс істейтін адам дағдыларын қайта қалыптастыратын және бекітетін ес, ойлау, психомоториктардың қабылдаумүмкіндіктері мен ерекшеліктерінің, топтың өзара әрекеттесу деңгейі мен сипатының, “адам-техника-орта” жүйесімен басқару бойынша бірлескен іс-әрекеттің тұлғааралық қатынасын құрамдаудың машинаға сәйкестігін көрсетеді. Бұл ерекшеліктер жеке көрсеткіштер ретінде әрекет етеді. Қазіргі күні эргономика үш техникалық эстетика, инженерлік психология және өндірістік эргономика бағыттары бойынша дамиды. Техникалық эстетика – бұл құралдардың көркемдік конструкциясы мен өндірістік эстетика. Инженерлік психология басқарудың маңызды объектілерінің оператормен ақпаратты қабылдау мен өңдеу ерекшеліктері мен пульттердің конструкциялық байланысын зерттейді, мысалы, аэропорт, атом станциясы және т.б.

Эргономикада өндірістік құралдардың конструкциясының гигиеналық, физиологиялық және психофизиологиялық талаптармен негізделетін, бөлімдер аса ерекшеленеді және өндірістік эргономиканы құрастырады. Оның міндеті адамның анотомды – физиологиялық және психологиялық ерекшеліктерін кәсіпорындағы өндірістік құралдар конструкциясына міндетті сәйкес келу қағидасымен жүзеге асу болып табылады. Өндірістік эргономика талаптары адамның сезім органдарының қалыпты жұмыс істеу ерекшеліктерінен шығады, мысалы, көздің физиологиялық негізделген бұрыштары, белгі үдемелік деңгейі, қабылданатын және қайта өңделетін өндірістік ақпараттың көлемі. Бұл құрал конструкциясы адам органының құрылуы мен қызмет етуінің анатомды-физиологиялық және психологиялық ерекшеліктерге сәйкес келуін білдіреді. Эргономикадағы негізгі мәселелер: Алғашқы мәселе жүйенің тиімділігінің жеткіліксіздігі. Ол көптеген себептермен байланысты, мысалы құрал көрсеткіштері мен адамның сыртқы факторлардың күшті әсерінен, уақыт пен ақпараттың жетіспеушілігі шартында жұмыс істеуінің сәйкессіздігімен және т.б. түсіндіріледі. Екінші мәселе өндірісте, көлік пен тұрмыста техникалық жүйелер мен өзара әрекеттесуіндегі адамдардың жарақат алуының өсу феномені болып табылады. Травматизм себебін талдау техника конструкция, ақпаратты бейнелеу құралы, машина мен механизмді басқару органдарындағы кемшіліктерден пайда болған, адамдардың қате жасаған іс-әрекеттерімен негізделгенді көрсетеді. Үшінші мәселе кадрлардың қайта-қайта ауысуымен байланысты. Төртінші мәселе “индустриальды стресс” деп аталатын, жүйкелі-психикалық аурулардың санының өсуімен байланысты. Осы аурудың біршама бөлігі қазіргі өндірісті ұйымдастыру қарқыны мен ерекшелігіне негізделген. Қозғалыс қауіпсіздігі мәселесінің айрықша ерекшелігі автомобиль-жүргізуші-жол элементтері бар жүйенің қоршаған орта шартында өзара әрекеттесуді жиынтығымен анықталады. Қазір жол саласының шарты біршама күрделі – жылдамдық көбейді, жол қозғалысына қатысу процесінің өзі ұжымдыққа өсті. Қоршаған ортаның ластануы мен жолдағы жыл сайынғы бірнеше миллиондаған адам құрбандарына дейінгі, келеңсіз жақтар “жол эпидемиясының” нысанын қалыптастырды.Техникалық прогресс бұл мәселелерді атқара алмайды, сондықтан адамзаттың барлығы болып табылатын жол апаттары мен қозғалысқа қатысушылардың бейімделу тәртіптері соңғы он жылда конструктор – эргономист, көлік психологтар, қозғалысты ұйымдастырушы, дәрігер және т.б. үшін өзекті болып отыр.

Эргономика жұмыс кезіндегі адам денесінің әрекетін, адамның нақты еңбегінің өнімділігін және энергия жұмсалуын үйрететін ғылым саласы. Эргономиканың негізгі мақсаттары: – “адам-техника-орта” жүйесінің тиімділігін өсіру, оны нақты сапа мен берілген шарттарда қойылған мақсаттарға жетуге бағытталған жүйе деп түсіну керек. – еңбек қауіпсіздігі. Қауіпсіздік техникасына барлық салалардағы өндірістік санитария мен қауіпсіздік техника қызметі жатады. Еңбек қорғау бойынша ережелерді сақтауды бақылау мен қадағалауды арнайы өкілетті мемлекетті органдар жүзеге асырады. – еңбек процесінде адамның тұлғалығын дамытуға арналған шарттармен қамтамасыз ету. Эргономиканың негізгі ұғымдары МЕСТ 26387-84 ““Адам-машина” жүйесі. Терминдер мен анықтамалар” көрсетілген. Мысалы, “адам-машина” жүйе бұл стандарт бойынша еңбек қызметін жүзеге асыратын құралдармен оператор – адам (операторлар тобы) және машинадан тұратын жүйе. Оператор – адам (оператор) ақпараттың модельдер мен басқару органдары құрамдарымен машина, сыртқы орта, еңбек заттарымен өзара әрекеттесуді құрастыру негізіндегі еңбек қызметін жүзеге асыратын, адам “Адам-машина” жүйесіндегі машинаны қызмет процесінде оператор адаммен пайдаланылатын, техникалық құралдар жиынтығы деп атайды. Оператор – адамның қызметі – бұл адам іс-әрекеттерінің реттелген жиынтығынан және т.б. тұратын мақсаттар жүйесінде қойылған жетістіктер процесі.

Эргономика өте көп салаларда қолданылады: ол өндірістік дизайн және өндірістік жұмыс орындары сияқты тұрмыстық жұмыс орындарын ұйымдастырады.

Кез келген отырып жұмыс жасау кәдімгідей жұмыс столында жұмыс жасаудың адам денсаулығына әсер ететін негізгі фактор ұзақты гиподинамия болып табылады, кез келген позада ұзақ уақыт қимылдамаса ол демеу-қозғалтқыш аппаратына зиян, одан басқа ішкі ағзаларда және капиллярларда қанның ұюына алып келеді.

Кеңсе креслоларында немесе компьютер столдарында бір жағдайда ұзақ отырып жұмыс істеу-зиянды.

13

Көздеріңіздің монитордан демалуын және арнайы жаттығулар жасау қажет екендігін ұмытпаңыз!

Жұмыс орнын ұйымдастырған кезде жұмысшының жұмыс уақытында және техникамен құрал-жабдықтарда жұмыс жасау кезінде еркін қимылдауы дыбысты есту және кеңістікті түгел көру үшін жағдай жасау керек.

Жұмыс істеу қолайлығына байланысты әр түрлі жұмыс столдары көрсетілген.

Жұмысшы қандай жағдайда жұмыс істесе де, ең бастысы өзіне ыңғайлы және денсаулығына зиянсыздығы.

Назарларыңызға рахмет!