СУЛЕЙМАН ДЕМИРЕЛ АТЫНДАҒЫ УНИВЕРСИТЕТ ЭКОНОМИКА ФАКУЛЬТЕТІ 12

«СУЛЕЙМАН ДЕМИРЕЛ АТЫНДАҒЫ УНИВЕРСИТЕТ» «ЭКОНОМИКА» ФАКУЛЬТЕТІ 12 дәріс: Жұмыспен қамтуды мемлекеттік реттеу мен халықты әлеуметтік қорғау. аға оқытушы: Бектұрғанова С. Ө.

ДӘРІС МАҚСАТЫ: ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІКЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘНІ, ҚҰРЫЛЫМЫ МЕН ҚАҒИДАЛАРЫН, ЕҢБЕК РЫНОГЫ СУБЪЕКТІЛЕРІ, ОБЪЕКТІЛЕРІ, МЕХАНИЗМДЕРІН, МЕМЛЕКЕТТІҢ ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУ САЯСАТЫН, БЕЛСЕНДІ ЖӘНЕ БЕЛСЕНДІ ЕМЕС МОДЕЛЬДЕРДІ, ӘЛЕУМЕТТІК САЯСАТТЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІН, ҚАЗІРГІ НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКАДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК БАСЫМДЫҚТАРДЫ, ҚР ӘЛЕУМЕТТІК САЯСАТТЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІН ТҮСІНДІРУ. Дәріс жоспары: Жұмыспен қамтудың әлеуметтік-экономикалық мәні, құрылымы мен қағидалары. Еңбек рыногы субъектілері, объектілері, механизмдері. Мемлекеттің жұмыспен қамту саясаты. Белсенді және белсенді емес модельдер. әлеуметтік саясаттың теориялық аспектілері. Қазіргі нарықтық экономикадағы әлеуметтік басымдықтар. ҚР әлеуметтік саясаттың ерекшеліктері.

1. ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІКЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘНІ, ҚҰРЫЛЫМЫ МЕН ҚАҒИДАЛАРЫ Жұмысбастылық ұлттық экономиканың және ел халқының әл-аухатының негізгі сипаттамаларының бірі болып табылады. Қоғам мүшелерінің қаншалықты толық еңбек процесіне тартылғандығына және олардың еңбегі қаншалықты тиімді пайдаланғандығына - экономикалық өсу қарқыны, ЖҰӨ көлемі және халық табысы, төлемқабілетті сұраныстың және қоғам қажеттілігіның қанағаттандырылу дәрежесі тәуелді. Сондықтан толық және тиімді жұмысбастылыққа қол жеткізу кез келген мемлекеттің экономикалық саясатының маңызды міндеттерінің бірі болып табылады. Жұмысбастылық деп жеке және қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандырумен байланысты және табыс әкелетін халықтың қоғамдық пайдалы қызметі түсініледі.

ҚЫЗМЕТТІҢ КӨП ТҮРЛІЛІГІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ЖҰМЫС ІСТЕЙТІНДЕРДІ ТҮРЛІ БЕЛГІЛЕРІ БОЙЫНША ҮШ ТОПҚА БӨЛУГЕ БОЛАДЫ: Экономикада ақы төленетін қызметпен айналысатындар Ұлттық Әскердегі қызметкерлер Өндірістен қол үзіп жұмыс істейтіндер Олар қоғамның негізгі байлығын (заттай және рухани) құрайды. Алынған табыстың арқасында олар өздерін ұдайы өндіруге және дамытуға, сонымен бірге қоғамдық пайдалы қызметтің басқа сферасын дамытуды қамтамасыз етуге мүмкіндік алады. Олар тікелей ақшалай табыс әкелмейтін қызметпен айналысады, бірақ мемлекеттің қауіпсіздігін сақтаудың, экономикада жұмыс істейтін халықтың бейбіт өмірі үшін жағдай жасаудың маңызды қызметін атқарады. . Бұл еңбекке қабілетті халықтың табиғи шығып кететін ұрпақтарын алмастыру үшін дайындалатын резерв.

ЕҢ КӨП ЖӘНЕ ӨНІМДІ ТОП – БҰЛ ЖҰМЫС ІСТЕЙТІНДЕР ТОБЫ. ЭКОНОМИКАЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРГЕ ҚАТЫСУ СИПАТЫ БОЙЫНША ҮШ МАҢЫЗДЫ ТОПҚА БӨЛІНЕДІ: Жалдамалы жұмысшылар. Оларға жұмысбастылығы өз жұмыс күшін сатудан болатын тұлғалар жатады; Жұмыс берушілер. Бұл халықтың экономикалық неғұрлым белсенді бөлігі – жұмыс берішілер – меншік иелері, өз кәсіпкерлік қабілеттерін жүзеге асыратын кәсіпкерлер; Өзі жұмыс істейтіндер. Бұл категорияға өз есебінен жұмыс істейтін тұлғалар, тұрақты негізде жалдамалы жұмыс күшін пайдаланбайтын өндірістік кооператив мүшелері жатады.

МЕМЛЕКЕТТІҢ МАҢЫЗДЫ МІНДЕТІ КЕЛЕСІДЕЙ ҚАҒИДАЛАРДЫ ҰСТАНЫП, ЖҰМЫСБАСТЫЛЫҚТЫ РЕТТЕУ БОЛЫП ТАБЫЛАДЫ: еңбек еріктілігі, өзінің еңбекке қабілетін еркін игеру. әрбір адам кез келген еңбек сферасын таңдай алады, еңбекке мәжбүрлеуге жол берілмейді; мемлекеттің еңбекке және еркін таңдалған жұмысбастылыққа құқықты жүзеге асыру үшін тең бастапқы жағдай жасауға жауапкершілігі; ұзақмерзімді ұлттық мүддені қамтамасыз ету. Мемлекет ұлттық мүддеге неғұрлым толық сәйкес келетін сфераларда жұмыс бастылықты ынталандыруы тиіс; жұмыс орындарына аймақтық, ұлттық-этникалық, салалық ерекшеліктерді ескеру. Елдің үлкен территориясы, халықтың көпұлтты құрамы экономика субъектілері арасында ерекше қарым-қатынас орнатуды талап етеді; жұмысбастылық мәселесін шешуге кешенді ұстаным қажеттілігі. Бұл қағида ел халқының жұмысбастылығын қамтамасыз ету үшін барлық деңгейдегі билік органдары күштерін үйлестіруді, барлық қаржылық мүмкіндіктерді тартып, жұмысбастылықты реттеудің әкімшіліктік және экономикалық тетіктерді пайдалануды білдіреді.

2. ЕҢБЕК НАРЫҒЫ СУБЪЕКТІЛЕРІ, ОБЪЕКТІЛЕРІ, МЕХАНИЗМДЕРІ Еңбек нарығының басқа нарықтардан айырмашылығы, адамдардың тұтыну мен мүдделерін есепке алу қажеттілігіне байланысты оның әлеуметтік табиғаты болады. «Еңбек нарығы - жұмыс күшіне сүраныс, оған қажеттіліктің болуы, екінші жағынан - жұмыс күшін ұсынуды тұтынуды қанағаттандыратын мүмкіндігі бар араласатын қарама-қарсы келетін сала» (Лившиц). Еңбек нарығы - бұл нарық экономикасы құрылымының құрамдас бөлігі. Еңбек нарығында бір тарап (сатушы) қолайлы жұмыс іздеуші ретінде, екінші тарап (сатып алушы) - жұмыс берушілер: кәсіпкерлер немесе олардың өкілдері болады. Еңбек нарығы жұмыспен қамтамасыз етудің мемлекеттік және мемлекеттік емес жүйелерімен, сондай-ақ кәсіпорындар мен мекемелердің тікелей кадр қызметі арқылы немесе тікелей жұмысшы мен жұмыс берушінің арасында жүзеге асады. Еңбек нарығында жұмыс күшінің құны бағаланады, оны жалға алу талаптары, оның ішінде еңбекақы көлемі, еңбек ету жағдайы, кәсібінің өсу мүмкіндігі, жұмыспен қамтамасыз ету кепілдігі анықталады. Еңбек нарығы - бұл тек қана жұмыс күшін сату және сатып алу емес, ол сандық және сапалық жағынан да, еңбек ресурстары мен жұмыс

ЖҰМЫС БЕРУШІЛЕР, ЖҰМЫСШЫЛАР АРАСЫНДАҒЫ КҮРДЕЛІ ЖҮЙЕСІ: жұмыс к үшіні ң ұдайы өндіру үшін қажет өмірлік қорға қажетті еңбекке жеке қабілеттілік алмастыру ж өнінде; тауар өндірісі мен айналым за ңы бойынша қоғамдық еңбек бөлінісі ж үйесінде жұмысшыларды орналастыру, қайта орналастыру жөнінде қатынасты көрсетеді.

ЕҢБЕК НАРЫҒЫНДА 3 ТҮРЛІ МІНДЕТТІ ШАРТ ТУЫНДАЙДЫ: Ø өндірушінің жеке еркіндігі және еңбекке өз қабілеттілігін иемдену құқығы; Ø жұмысшылардың өндіріс құралдардан тура немесе сәйкес көлемде бөлінуі; Ø кәсіпкерлік қызмет еркіндігімен еркін құқыққа ие болу.

ЕҢБЕК НАРЫҒЫНЫҢ НЕГІЗГІ КОМПОНЕНТЕРІ: Ø Ø Ø сұраныс, ұсыныс, жұмыс күшінің бағасы. Жұмыс күші тауар болып табылады және белгілі бір құны бар. Жұмыс күші бағасы еңбекақы, әлеуметтік төлем және кәсіптік оқыту шығыны мөлшерінде есептелінеді. Еңбек сұранысы осы немесе басқа салалардың қажеттілігі нысанында көрсетіледі. Жұмыс күшінің ұсынысы еркін құқыққа ие кәсіпорынның қажеттіліктерге орай біліктілік пен кәсібіне байланысты белгілі бір құнға еңбек ұсыну.

ЕҢБЕК НАРЫҒЫНЫҢ ҚЫЗМЕТТЕРІ: еңбек қатынасы субъектісі мәселелерінің экономикалық келісімдері; жұмыс күшін ұдайы сала мен аймақ бойынша дұрыс орналастыру, қайта орналастыру; еңбекке сұраныс пен ұсыныстың икемділік тепе-теңдігін сақтау; айналым сферасында қосымша жұмыс күштерінің қалыптасуы; еңбекке ынталандыру қатынастарын белгілеу және еңбек құнының ең тиімді көлемін анықтау; кадрлардың кәсіптік-білімдік деңгейінің жоғарлылығына әсер ету; жеке еңбек потенциалының өту шартына әсер ету.

НАРЫҒЫНДАҒЫ СҰРАНЫС ПЕН ҰСЫНЫСЫ ЖҰМЫС КҮШІ МЕН ЖҰМЫС ОРНЫНА БАЙЛАНЫСТЫ АНЫҚТАЛАДЫ. Мамандардың жұмыс күші сұранысы көтерілуіне әсер ететін факторлар: материалды емес қызмет көрсету саласындағы дәстүрлі салада техникалық меңгерудің өсуі (білім беру, денсаулық сақтау) нәтижесінде жұмыспен қамтылғандардың білімі көтеріледі, техникаға байланысты жаңа мамандар пайда болады; қоршаған ортаны қорғау және үй шаруашылығын жөндеу аумағындағы туындайтын жаңа қызметтер (суды тазалау, ауланы көгалдандыру, радиация мөлшерін өлшеу, т. б. ); материалды өндірістегі еңбек өнімділігінің өсуі, уақыттың азаюына әлеуметтік мәдени қызметтерді, күнделікті қызметтердің пайдалану деңгейі мен сапасын артыруға әсер етеді; ақпараттық қызмет саласының дамуы, компьютерлік қателіктерді және техникалық жұмыссыздықты аластату, кадрлардың біліктілігін дайындау көлемін арттыру қажеттілігі нәтижесінде білім беру сферасындағы жұмыспен қамтылғандарды арттыру; өндіріс көлемін қысқарту және материалды саладағы жұмыссыздардың артуы өндірістік емес сфера жұмыссыздарын қайта орналастырудың негізгі каналы болып табылады. ; нарықтық экономикаға қатысты құрылымдардың қатысуы, кіші бизнестің дамуы; арнайы факторлардың даму нәтижесіндегі қызметтердің дамуы. Жетекші ұйымдарды (материалдық емес саладағы) білім беру, денсаулық сақтау, мәдениет, адамның ішкі және сыртқы қорғанысы, қоғамдық игілік ретінде қарастырамыз, себебі бұл ұйымдардың барлығы мемлекеттің есебінен қаржыландырады.

ЖҰМЫС КҮШІ ҰСЫНЫСЫНА МЫНАЛАР КІРЕДІ: өндірістік емес халық шаруашылығы, жалдама жұмыс жасайтын жұмыспен қамтылған мамандар саны, өзін-өзін жұмыспен қамтитын мамандар саны, өндірістік емес сферадағы жұмыс істегісі келетіндер, жұмыспен қамту қызметінде тіркелген жұмысшы мамандардың саны, жұмыссыздар қатарына кірмейтін материалды емес сферадағы жұмыс істеуші мамандар саны.

СҰРАНЫС ПЕН ҰСЫНЫС КӨРСЕТКІШТЕРІ ТІКЕЛЕЙ НЕМЕСЕ ЖАНАМА БАҒАЛАУ НЕГІЗІНДЕ ЕСЕПТЕЛІНЕ АЛАДЫ. Баланстық әдістер мамандардың жұмыс күшінің экономикалық белсенділердің санын салыстыру еңбек нарығының сыйымдылығы, коньюктуралық бағалау, т. б. Жұмыс күшінің сұраныс пен ұсыныс коэффиценттері еңбек нарығы баланстық дәрежесін сипаттайды. Мамандардың жұмыс күші нарығы құрылымының көрсеткіштері белгілері бойынша жұмыс күші ұсыныс пен сұраныс сегменттеледі: аймақтық, салалық, кәсіптік-біліктілік, жыныстық және жас мөлшері аралық. Әкімшілік-территориялық бөлімі бойынша экономикалық кеңістік мынадай аймақтық сегменттерге бөлінеді: экономикалық дамыған аудан, аграрлы аудандар, жаңа өнеркәсіптік меңгеру аудандары. Әрбір осындай сегментте мамандардың жұмыс күші ұсынысына оның құрылым деңгейіне әсер ететін сыртқы факторлардың ерекше жүйесі қалыптасады. Оларға жататындар: ұлттық-мәдени, аймақтық-экономикалық, әлеуметтіксаяси және табиғи-климаттық факторлар.

МЕМЛЕКЕТТІҢ ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУ САЯСАТЫ Жұмыспен қамтамасыз ету мен жұмысқа қабілетті тұрғындардың жұмыссыздығының деңгейіне мемлекеттік ықпал ету, реттеудің жалпы жүйесі мен әлеуметтік саясатының бөлінбейтін бөлігі болып табылады. Қазіргі заманғы еңбек нарығы өзінің стихиялы сипатын жоғалтып, мемлекеттік араласу объектісі болып табылады. Сонымен бірге басқа тауарлардың нарығы тәрізді, іштен (жұмыс берушімен және кәсіподақтармен) және сырттан (мемлекетпен) реттелетін болды. Бұл үдерісте мемлекеттің рөлі екі жақты: Бір жағынан, мемлекет жұмыс беруші ретінде, яғни өзінің мүддесін қорғап, еңбек нарығында дербес субъект ретінде көрінеді. Екінші жағынан, мемлекет төреші (арбитр) - жұмыс беруші мен жалданушы жұмыскер арасындағы даулы мэселелерді реттеумен айналысуы тиіс. Жұмыссыздық деп халықтың жеке және қоғамдық қажеттерін қанағаттандыратын және кіріс әкелетін қоғамдық-пайдалы іс-әрекеті түсініледі. Жұмыспен қамтуды мемлекеттік реттеуде экономикалық, ұйымдастыру, әкімшілік-құқықтық әдістер қолданылады.

ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУДЫ МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУДІҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ МЫНАЛАР БОЛЫП ТАБЫЛАДЫ: • жұмыс орындары жүйесінің дамуын реттеу; • жұмыс орындарына сұранысты реттеу; • мемлекеттің білім беру және қызметкерлерді кәсіби даярлау мен қайта даярлау жүйесін дамытуға мемлекеттің қатысуы.

САЛАСЫНЫҢ ПРОБЛЕМАЛАРЫН, ОНЫҢ ІШІНДЕ ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУ ПРОБЛЕМАЛАРЫН ШЕШЕТІН БАҒДАРЛАМАЛЫҚ-МАҚСАТТЫ ТӘСІЛДЕМЕДЕ бастапқы тармақ ретінде даму мақсаттары мен міндеттері, сондай-ақ оларды шешу жөніндегі іс-шаралар белгіленуі тиіс. Мемлекет халықты жұмыспен қамту бағдарламаларын жасауда, онда еңбек ресурстарының сапасын арттыру, жұмыс күшінің бәсекеге жарамдылығын көтеру көзделген.

ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУ ДЕҢГЕЙІН АРТТЫРУ ЖӘНЕ ТИІСІНШЕ ЖҰМЫССЫЗДЫҚТЫ ҚЫСҚАРТУ ЖӨНІНДЕГІ ІСШАРАЛАР: қоғамдық жұмыстарды ұйымдастыру; жеке кәсіпкерлікті ынталандыру және халықтың өзін-өзі жұмыспен қамтуын көтермелеу, шағын бизнесті дамыту; жетіспейтін мамандықтар мен кәсіптер бойынша қайта даярлау және кәсіби даярлау; жұмыспен қамтудың икемді нысандарын пайдалану; жаңа жұмыс орындарын құру арқылы кәсіпорынның өзінде жұмысқа орналастыру; тұрғындарды жұмыспен қамту мүмкіндігі жөнінде ақпараттандыру, бос орындар жәрмеңкелерін, ашық есіктер күндерін және т. б. өткізу.

МЕМЛЕКЕТ АТЫНАН ЖҰМЫСПЕН ҰТЫМДЫ ҚАМТУДЫ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ МӘСЕЛЕЛЕРІМЕН ЖҰМЫСПЕН ҚАМТУ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК БАҒДАРЛАМАЛАР ДЕПАРТАМЕНТТЕРІ АЙНАЛЫСАДЫ q q q q ҚР «Халықты жұмыспен қамту туралы» Заңына сәйкес қызметтің міндетіне мыналар кіреді: жұмыс күшіне сұранысты және ұсынысты талдау әрі болжау; еңбек нарығының жай-күйі жөнінде ақпарат жинау және ұсыну; бос орындарды және жұмысқа орналастыру мәселелері жөнінде өтініш жасайтын азаматардың есебін жүргізу; жұмысқа орналасу мен жұмыс күшімен қамтамасыз ету мүмкіндіктері, мамандықтар мен қызметкерлерге қойылатын талаптар туралы мәселе және жұмыспен қамтуды, қамтамасыз етумен байланысты басқа да мәселелер бойынша кеңес беру; жұмысқа орналастыру жөнінде қызмет көрсету; жұмыссыздарды тіркеу, жәрдемақы төлеуді қоса алғанда оларға көмек көрсету, халықтың түрлі топтарын әлеуметтік қорғау шараларын қарастырған жұмыспен қамту бағдарламаларын әзірлеуді ұйымдастыру; халықты жұмыспен қамтамасыз етумен байланысты мәселелерді шешуге жәрдемдесу. азаматтарды кәсіби оқытуды және қайта оқытуды ұйымдастыру.

4. БЕЛСЕНДІ ЖӘНЕ БЕЛСЕНДІ ЕМЕС МОДЕЛЬДЕР Барлык еңбек ресурстары, оның ішінде: 1. Экономикалық белсенді халық - жұмыс күші, халықтың тауарлар мен қызметтер өндіру үшін жұмыс күшін ұсынуды қамтамасыз ететін бөлігі. Оған халык шаруашылығында жұмыс істейтіндер және жұмыссыздар жатады. 2. Экономикалық белсенді емес халықтың дәл осы уақытта қоғамдык өндірісте жұмыс істемейтін еңбекке жарамды бөлігі.

ӘЛЕУМЕТТІК САЯСАТТЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ q q q Ø Ø Әлеуметтік инфрақұрылым сапалы жұмыс күшінің үздіксіз ұдайы өндірісін қамтамасыз ететін салаларды (денсаулық сақтау, жолаушылар көлігі, коммуналдық-тұрмыстық қызмет көрсету, қоғамдық тамактандыру, демалысты ұйымдастыру, спорт, туризм және т. б. ) біріктіреді. Әлеуметтік саясат - бұл халықты әлеуметтік қорғау ғана емес, оған өндіріс саласының көптеген аспектілері де (жұмыс күнінің ұзақтығын, ең төмен еңбекақыны, еңбекті қорғауды белгілеу және т. б. ) кіреді. Әлеуметтік қамтамасыз етуге көмектің қандай түрлері жатады: халықтың жеке кірісі мен күнкөріс көзі жоқ не олардың мөлшері шектелген, жеткіліксіз жекелеген көбінесе еңбекке жарамсыз топтары мен санаттарына көрсетілетін материалдық қолдаудың, ақшалай көмектің сан алуан түрлері енеді. Бақытсыздыққа тап болған, табиғи және әлеуметтік апаттардан, зілзалалардан зардап шеккен адамдарға жәрдем көрсету әлеуметтік экономиканың ерекше саласын құрайды. Қоршаған ортаның адамдардың тіршілік ету қабілеті мен өмір сүру сапасына әсер етуін сипаттайтын экологиялық экономика да әлеуметтік экономикаға жатқызылуға тиіс.

БІРІНШІ КЕЗЕКТЕ АДАМНЫҢ, ОТБАСЫНЫҢ ҚАЖЕТІН ҚАНАҒАТГАНДЫРУҒА БАҒЫТТАЛҒАН ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК СҰРАНЫСТАРДЫ КӨЗДЕЙТІН ЭКОНОМИКА ӘЛЕУМЕТТІК БАҒДАРЛАНҒАН ДЕП АТАЛАДЫ. Ø Қазақстан Республикасының Конституциясында (1 -бап): Ø Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады, Ø оның ең қымбат қазынасы - адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары - деп айтылады. Ø Мемлекет, егер ол әлеуметтік болып табылса, әлеуметтік саясатты жүргізуге тиіс.

ӘЛЕУМЕТТІК САЯСАТТЫҢ МӘНІ ЖӘНЕ ОНЫҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ Әлеуметтік саясат мемлекеттің ішкі саясатының әлеуметтік және ұлтаралық саясат кіретін бағыттарының бірі болып табылады. Әлеуметтік саясаттың мақсаты қоғам мүшелерінің қажетін бұдан да толық қанағаттандыру, олардың өмір сүру деңгейі мен сапасын арттыруды қамтамасыз ету болып табылады. Әлеуметтік саясат - мемлекеттің халықтың өмір сүру деңгейін өзгертуге, қоғамдағы әділдікті қолдауға, нарықтық экономиканың жағымсыз салдарын бейтараптандыруға; халықты әлеуметтік қорғау жүйесін құруға бағытталған іс-шараларының жиынтығы.

МЕМЛЕКЕТТІҢ ӘЛЕУМЕТТІК САЯСАТЫ q q q азаматтардың барлық дерлік қажетін емес, олардың өздері объективтік жағдайлар салдарынан қамтамасыз ете алмайтындарын ғана қамтамасыз етуді көздейтініне назар аудару қажет. Әлеуметтік саясаттың маңызы адамдардың өз проблемаларын өздері шешу үшін ғана оларға жағдай жасауға негізделеді. Дені сау және еңбекке жарамды адамдардың негізгі көпшілігі өздерінің негізгі тіршілік ету қажеттерін өздері қамтамасыз етуге тиіс. Қоғам, мемлекет және оның институттары тарапынан осы адамдардың бөлігіне жұмысқа орналасу, олардың еңбек және конституциялық құқықтары мен мүдделерін қорғауда көмек көрсетілуі мүмкін. Осылайша, әлеуметтік саясат тек еңбекке жарамды азаматтардың өзін-өзі қамтамасыз ету және сонымен қатар еңбек жасына жетпеген немесе еңбекке жарамсыз жасқа жеткен және қоғам мен мемлекеттің қамқорлығын қажет ететіндерді нысаналы қамтамасыз етудің тиісті үдерісін дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасайды.

МЕМЛЕКЕТТІҢ МАҚСАТТАРЫ ЖӨНІНДЕ МӘСЕЛЕ ҚАРАЛАТЫН ТЕОРИЯЛАРДЫҢ ІШІНЕН БІЗДІҢ МЕМЛЕКЕТТІК ҚҰРЫЛЫМНЫҢ ТӘЖІРИБЕСІ МЕН ҚОҒАМ МЕНТАЛИТЕТІНЕ ТОЛЫҚ ШАМАДА ЖАУАП БЕРЕТІН ӘЛЕУМЕТТІК МЕМЛЕКЕТ ТЕОРИЯСЫ БАСА НАЗАР АУДАРТАДЫ. Ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болды және құқық бұзу оқиғаларын қоспағанда, ( «мемлекет - түнгі күзетші» теориясы) мемлекет қоғамдық өмірге араласпауы тиіс деп айтылатын бұрын болған тұжырымдамаға қарама-қарсы болып табылады. Әлеуметтік мемлекет теориясының мәні мемлекет таптан тыс болады, халықтың барлық топтарының мүдделерін білдіреді, олардың лайықты өмір сүруін қамтамасыз етеді. Осы теорияға сәйкес қазіргі заманғы құқықтық мемлекеттіліктің дамуының жаңа кезеңі болып табылады. «Классикалық либерализм» дәуірінің құқықтық мемлекеті жеке адамның мүдделерін қоғам мүдделерінен жоғары, экономикаға араласпау идеологиясына негізделген және құқықтық тәртіпті қорғау қызметін ғана атқарған. Мемлекетті бірте-бірте әлеуметтендіру адамның лайықты өмір сүруі мен еркін дамуын қамтамасыз етуді элеуеттік мемлекеттің бағдарламалық мақсаты деп таныған жаңа тұжырымдаманың бекітілуіне арқау болды.

ӘЛЕУМЕТТІК САЯСАТТЫ ІСКЕ АСЫРУ ҮШІН МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУДІҢ ТҮРЛІ ӘДІСТЕРІ ҚОЛДАНЫЛАДЫ Құқықтық реттеу - мемлекеттік биліктің барлық деңгейлерінде қабылданатын құқықтық кесімдер мен нормативтік құжаттар, олардың қолданылуы меншік нысанына қарамастан барлық кәсіпорындарға таратылады. Қаржылық - кредиттік реттеу — қаржы ағындарын басқару жөніндегі тұтқаларды пайдалану. Осы әдісті іске асырудың негізгі нысаны мемлекеттік бюджетте солардың есебінен бюджеттік салалар - әлеуметтік орта салалары қаржыландырылатын баптарды бөлу. Қаржылық реттеудің басқа нысаны - солардың есебінен әлеуметтік саланың тиісті салалары қаржыландырылатын бюджеттен тыс әлеуметтік: зейнетақы, әлеуметтік сақтандыру, халықты жұмыспен қамту қорларын құру. Жекешелендіру, яғни әлеуметтік сала кәсіпорындарын жеке меншікке беру, әдетте шектелген. Мақсатты бағдарламалар - «Қант диабеті» , «Мигрант» , «Кедейшілікпен және жұмыссыздықпен күрес» сияқты ең өткір әлеуметтік проблемалар бойынша әлеуметтік бағытталған бағдарламалар. Олар да мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылады.

ӘЛЕУМЕТТІК САЯСАТ ҚҰРАЛДАРЫ - ӘЛЕУМЕТТІК КЕПІЛДІКТЕР, СТАНДАРТТАР, ТҰТЫНУ БЮДЖЕТТЕРІ, ЕҢБЕКАҚЫНЫҢ ЕҢ ТӨМЕН МӨЛШЕРІ ЖӘНЕ ТАБАЛДЫРЫҚТЫҚ ӘЛЕУМЕТТІК ШЕКТЕУЛЕР Әлеуметтік кепілдіктерде мемлекеттің азаматтардың алдындағы да, азаматтардың мемлекеттің алдындағы міндеттері мен жауапкершілігі де бекітілген: мысалы, мемлекеттік бюджеттен отбасы мен балаларды қолдау бағдарламасын іске асыруға, білім беру мен мәдениет кызметтерін дамытуға қаржы басымдық тәртіппен бөлінеді. Әлеуметтік стандарттар - Конституцияда тегін берілуге кепілдік берілген әлеуметтік қызметтердің нысандары мен мөлшерлерін әзірлеу. Әлеуметтік стандарттар қаржы нормативтерін белгілеу үшін қажет, мысалы, Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігінің қаулысымен халық басына шаққанда күнкөрістің ең төмен деңгейінің мөлшері белгіленеді. Ең төменгі тұтыну бюджеті - әлеуметтік саясаттың маңызды элементі. Оның көмегімен халықтың өмір сүру деңгейі бағаланады, кірістер реттеледі, ол әлеуметтік төлемдерде есептеледі.

6. ҚАЗІРГІ НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКАДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК БАСЫМДЫҚТАР Әлеуметтік ортаның қаржылық ресурстардың шектеулік бойынша жағдайы және мемлекет функциясының өзгертуі халықты қолдау және әлеуметтік қорғау бойынша шараларды күшейту мақсатында әлеуметтік саясаттың басымдылықтарын дәліректеу және кезең бойынша мақсаттарды нақты анықтап алу қажет. Ø Ұзақ мерзімді кезеңде – қазақстандықтардың өмір сапасы мен деңгейін индустриалды жағдайындағы қоғамдық стандартқа жақындату Ø орта мерзімді кезеңде – тұтыну стандартына және дағдарысқа дейінгі өмір деңгейіне жету Ø ал қазіргі жағдайда – әлеуметтік жарылысты болдырмау, әлеуметтік қауіпсіздік жағдайларды қамтамасыз ету.

ОРТА МЕРЗІМДІ БОЛАШАҚТАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК САЯСАТТЫҢ НЕГІЗГІ БАСЫМДЫҚТАРЫ КЕЛЕСІЛЕР БОЛЫП ТАБЫЛАДЫ: 1) жұмыс бастылық аумағын кеңейтуге, жұмыссыздықты қысқару және болашақ жұмыс орындарын сақтап қалуын, сонымен қатар, тұтынушылық және инвестициялық сұранымды активизациялауға, өндірістің қайта жандануына қолұшын беру; 2) тиімді еңбек нарығының қалыптасуы, еңбек бағасының әділетсіз төмендеуін өткеру, ұлттық экономиканың өсуі бойынша оның деңгейін көтеру; 3) өмір сүру деңгейін жоғарлату халықтың мүліктік бөлінісін қысқарту, әлеуметтік кепілділік деңгейі мен жүйесін қалыптастыру (еңбек ақы төлеу, зейнетақы, жәрдемақы, стипендия, медициналық қызмет көрсету; 4) әлеуметтік орта салаларының қызмет ету тиімділігін қайта қалыптастыру, дамыту және жоғарлату.

ЖҰМЫСБАСТЫЛЫҚ ОБЛЫСЫНДА: а) әрбіреудің қызығушылығына және қабілетіне жауап беретін, жұмыс беру мүмкіншілігі мен жұмысбастылық аумағын ашатын, көп секторлы шаруашылықтың қалыптасуын жылдамдату үшін стимулдарды құру; б) мемлекеттік экономика секторын, жұмыс орындарын құру және сақтап қалу үшін оның кәсіпкерлік және кәсіпкерлік емес сегменттерін мақсатты қалыптастыру; в) жұмыстылық ортасындағы дағдарыстық төмендеудің салдарынан икемді амортизатор сипатын алатын шағын және орта бизнесті нақты, сонымен қоса күнделікті қолдау; г) кооперативтік, меншіктік заңды жолымен тіркеу. Ол жұмысбастылықты және жұмыссыздық салдарын жұмсартуға, бизнестегі жұмысбастылықты легализациялауды қаматамасыз ететін және отандық дәстүрге сай келетін кооперативтер көмегімен жұмыс орындарын құруға бағытталған; д) коммуналдық қызмет көрсету ортасындағы жұмысбастылықты кеңейту мақсатында муниципалдық меншікті қалыптастыру және дамыту; е) жұмыс орындарын сақтап қалуына әсер ететін халықтық кәсіпорындарды дамыту; ж) еңбек мүмкіншілігінің сапасын жоғарлату мен сақтап қалу үшін және халықтың өмір сүруін қаматамасыз ететін жағдайларды мөлшерлеуіне бағытталған, яғни жұмыс орындарын құру және сақтау туралы аймақтық және комплекстік бағдарламаларды қалыптастыру; з) осындай бағдарламаларды жүзеге асыру үшін (жұмыс орындарын дамытудағы кәсіпкерлердің қызығушылығын тудыру және жеке шетел инвестицияларын тарту үшін) нормативті-құқықтық және ұйымдастырушылық негіздерін дайындау; и) барлық қалыптастыратын бағдарламалардың, оның әсер етуін бағалау және аймақтағы әлеуметтік проблемаларды жұмсарту және жұмысбастылық жағдайы бойынша міндетті әлеуметтік экспертиза тәжірибесін енгізу; к) жұмыс орындарын сақтау және құрудағы шаралардың барлық келісім шарттарына қосу желісі бойынша әлеуметтік серіктестік тәжірибесін жетілдіру; осы орындардың сапасы мен құрылымның лезде өзгеруіне байланысты жағдайларда персоналды дайындау бойынша жұмыстарды ұйымдастыру; қоғамдық жұмыстар тәжірибесін шешу.

ТАБЫСТАР ЖӘНЕ ЕҢБЕК БАҒАСЫН РЕТТЕУ ОБЛЫСЫНДА: а) заң жүзінде кепілденген еңбек ақының минималды деңгейін аз маманданған еңбектің бастапқы бағасы ретінде анықтау. Ал бұл осы мөлшерлердің орташа өмір сүру минимумының және келешектегі өсу деңгейімен жақындауына бағытталу; б) кәсіпорында кепілденген еңбек ақы минимуның біртіндеп енгізілуі, бұл минималды еңбекақыны оның баға өсіміне тәуелді индексациясымен кепілдендіруден басқада ұжымдық келісімдердің міндетті болуы; в) минималды еңбек ақыны әлеуметтік трансферттерді реттеу функциясынан босату және жұмыс берушілер тарапынан осы минимумды міндетті кепілдендіру Еңбек кодексінде бекіту; г) инфляция жағдайындағы ақшалай еңбек ақының нақты сатып алу қабілетін сақтап қалу мақсатында халықтың табысын индексациялау тәртібі мен әдістерін заңды нақтылау; е) өмір сүру минимумының мөлшеріне сәйкес бірегей тарифтік тор параметрлерін нақтылау.

ХАЛЫҚТЫ ӘЛЕУМЕТТІК ҚОРҒАУ ОБЛЫСЫНДА: а) жаңа мемлекеттік стандарттар мен әлеуметтік қызмет көрсету ұйымын лицензиялау негізінде еңбекке қабілетсіздерге қызмет көрсету және әлеуметтік қорғауға құқық шығаруға жаңа көзқараспен әсер ету; в) стационарлы емес жағдайда қызмет көрсету артықшылығымен жаңа әлеуметтік технологияларды енгізуге жағдай жасау; г)халықты әлеуметтік және кәсіби тәуекелден қорғау бойынша кепілдікті қаматамасыз ететін әлеуметтік сақтандыру тұрақты және тиімді жүйесін қалыптастыру; д) тәуелді сақтандыру жаңа түрлермен толықтыру (уақытша еңбекке қабілетсіздікпен, мидициналы көмек қажеттілігімен байланысты, т. б); е) зиян түріне байланысты салым құрылымының дифференцияциясымен жұмыскер және мемлекетпен әлеуметтік сақтандыру қажетіне құрал түсімдерінің үш каналды схемасына біртіндеп өту; ж) заңдық және сақтандыру функцияларын сақтаудағы әлеуметтік қорғау рөлін күшейту.

АУМАҒЫНДА (БІЛІМ БЕРУ, ДЕНСАУЛЫҚ САҚТАУ, Т. Б. ): а) білім беру мен денсаулық сақтауды нормативті қаржыландыруға өткізу, сәйкес мемлекеттік стандарттарды жасау, қаржылық жағдай бойынша аймақтар типологизациясы, жоғары және орта кәсіби білім жүйесінде жеке білім беру несиесін енгізу; б) әлеуметтік сапаны қаржыландыру тиімділігі үшін құқықтық және ұйымдастырушылық жағдай жасау; в) әлеуметтік инфрақұрылым жағдайының критериі бойынша типологияға сай, оны қаржыландыру көздерін нақтылаумен аймақтарға әлеуметтік қызмет орналастыру; г) мидициналық сақтандырудың бюджеттен тыс қорынан мақсатты шығындауға қатаң бақылау қою және бюджеттіктен бюджеттік сақтандыру медицинасына өту. Білім беру мен денсаулық сақтау сфералары үшін ең маңыздысымемлекеттік қаржыланыдруды тұрақтандыру, ЖІӨ-ң фиксациялы үлесін қамтамасыз ету. Әлеуметтік сфераны тұрақтандыру бойынша шараларға мыналар кіреді: еңбекақы бойынша қарызды жою; жабу индексациясымен жәрдемақы және зейнетақы төлеу, жұмыссыздықты жою мақсатында қоғамдық жұмыс тәжірибесін кеңейті; жұмысбастылықты ұйымдастыруды қолдау, ағаштарды болашағы жоқ аудандардан көшіру, өндіріс санациясы қайта жөнделуін қолдау.

ҚР ӘЛЕУМЕТТІК САЯСАТТЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ. q q q Нарықтық экономика әлеуметтік саясатты жүргізуде жаңа ұстанымдарды талап ететді. Республиканың билік органдарымен қабылданатын заңды актілер, басқа нормативтік құжаттар әлеуметтік сферадағы процестерді реттейді. Бірақ мемлекетке кез келген ұйымдастырушылық-құқықтық нысандағы және меншік түріндегі кәсіпорындар қызметіне қатысты бақылау функциясы бекітілген. әлеуметтік процестерді мемлекеттік реттеудің маңызды тетіктері ҚР заңдары, президент Жарлықтары, Үкімет қаулылары, ведомствалық бұйрықтар, қаулылар, нұсқаулар болып табылады. Мемлекеттік (мәдени, денсаулық сақтау, ағарту, кадрларды даярлау, халықты әлеуметтік қолдау мекемелері) немесе муниципалдық (тұрғын үй, коммуналдық шаруашылық, халыққа тұрмыстық қызмет көрсету) сфераларында кәсіпорындарды басқару жүйесі өз жұмыстарын үкіметтік деңгейде қабылданып, үйлестірілетін ведомствалық нұсқауларға, қаулылар мен басқа нормативті құжаттарға сәйкес ұйымдастырады. Жеке секторға қызмет көрсететін сфера кәсіпорындарының қызметіне де мемлекеттің әсері сөзсіз. Елдегі әлеуметтік процестерге әсер етудің неғұрлым ықпал етуші әдістерінің бірі қаржы-несие тетіктерін пайдалану болып табылады. әлеуметтік инфрақұрылымның көптеген салалары не толықтай бюджеттік қаржыландыруда, не мемлекет тарапынан қаржылық қолдауға мұқтаж. Республикалық бюджеттің шығыс бөлігінде бюджеттік салалар деп аталатын денсаулық сақтау, ағарту, мәдениет, дене шынықтыру қаржыландырылатын статья қарастырылады.

Әлеуметтік инфрақұрылымның басқа салалары – тұрғын үй, коммуналдық шаруашылық, туризм, халықтың демалысы – ақылы қызмет көрсетеді және соның есебінен өз шығындарының бөлігін жабады. Бірақ олар да мемлекетті қаржылық қолдаусыз мүмкін емес. Мемлекет әлеуметтік сфера кәсіпорындарының қызметін коммерциалдандыру процесін реттейді. Бір салаларда ақылы қызметтер басым (тұрмыстық қызмет көрсету, тұрғын-үй- коммуналдық шаруашылық, өнер), басқаларында ақылы қызметке жол беріледі, бірақ шектеулі көлемде (денсаулық сақтау, кадрларды даярлау, дене шынықтыру), үшіншілерінде ақылы қызметке кейбір жағдайда ғана жол беріледі (мәдениет, мектептік білім беру). Билік органдары коммерциялық қызмет әдейі шектелетін және мемлекет бақылауында болатын салаларды ұстап тұруға қаржы ресурстарын бөле отырып, көрсететін қызметтердің масштабын нақты анықтайды. Бұл салаларда жекешелендіру шектеледі. Мемлекет жұмысшыларға еңбекақы төлеу, кәсіпорын қызметтерін материалдық қамтамасыз ету, негізгі қорлармен қамтамасыз ету және жөндеу, капиталдық құрылыс бойынша барлық шығындарды жабады. Осылайша, халықты әлеуметтік қорғау және азаматтарды конституциялық кепіл беруді жүзеге асыру қамтамасыз етіледі. Білім беру, мәдениет, денсаулық сақтау, экология мемлекеттің ерекше қамқорлық пәні болуы тиіс.