СОЗ ТУРКУМДОРУ Тилдеги сөздөрдүн лексикалык маанилерине

СОЗ ТУРКУМДОРУ

Тилдеги сөздөрдүн лексикалык маанилерине, морфологиялык белгилерине жана сүйлөмдөгү синтаксистик кызматына карай ар түрдүү топторго бөлүнүшү сөз түркүмдөрү деп аталат.

КЫРГЫЗ ТИЛИНДЕ ТӨМӨНДӨГҮДӨЙ СӨЗ ТҮРКҮМДӨРҮ БАР. Зат атооч Сын атооч Сан атооч Ат атооч Этиш Тактооч Жандооч Байламталар Болукчо Модаль создор Тууранды соз, сырдык создор

Зат атооч заттардын, окуялардын, буюмдардын аттарын билдирет Ким? Эмне? деген суроолорго жооп берет. Зат атоочтун өзүнө тиешелүү морфологиялык белгилери бар: а) жөндөлөт; б) жекелик жана көптүк санда колдонулат; в) таандык мүчөлөр менен өзгөрөт; г) жакталат.

Сын атооч Заттын өңүн, түсүн, сынын, сапатын, даамын, формасын көрсөтот кандай? кайсы? деген суроолорго жооп бергет. М и с а л ы: кызыл, сары, ы жашыл, таттуу, ачуу, тоголок, жумшак ж. б.

СЫН АТООЧТУН ДАРАЖАЛАРЫ Кыргыз тилинде сын атоочтун төрт даражасы бар: ЖАЙ Заттын белгисин кандай нормада экендигин билгизип, атайын мүчөлөрдүн жардамысыз, уңгу түрүндөгү сапаттык сын атоочтор аркылуу жасалат: кызыл, сары, ак, көк, кара, жашыл, ачуу, кен, сүйрү ж. б. САЛЫШТЫРМА Заттагы бир эле белги экинчи заттын белгиси менен салыштырылат. Салыштырууну чыгыш жөндөмөсүнүн дан жана -ыраак мүчөсү уюштурат. Бал канттан пайдалуу. Замира Берметтен кичине. Москва көп шаарлардан кооз (коозураак).

КҮЧӨТМӨ ДАРАЖА Заттардын сын-сыпатын күчөтүп, өтө жогору же өтө төмөн экендигин көрсөтөт да, төмөнкү жолдор менен жасалат. а) эң, өтө, абдан, чымкый, чылк деген ж. б. күчөткүч бөлүкчөлөрдүн жардамы менен жасалат: эң чоң, өтө күчтүү, абдан жакшы, чымкый кызыл. б) сын атоочтун толук кайталанып же кыскарып айтылышы аркылуу жасалат: кыпкызыл, упузун, капкара, сапсары, бийик- бийик тоолор, кооз-кооз үйлөр, сонун көчөлөр ж. б. в) затташкан сын атоочтор күчтөмө даражаны уюштурат: мыктынын мыктысы, сулуунун сулуу су ж. б.

БАСАҢДАТМА ДАРАЖА Заттагы белгинин нормалдуу белгиге жете бербегендигин же анын басандатылып айтылышын билдирет, төмөнкү мүчөлөрдүн жардамы менен жасалат: -ыш - агыш, көгүш -гыл - киргил, чаңгыл -ылжым, -ылжын - көгүлжүм, көгүлжүн -гыч - саргыч -гылт - кызгылт -гылтым - кызгылтым ж. б.

Сан атооч O Заттын санын, иретин, эсебин, болжолун, тобун, катар тартибин билидирген сөз түркүмү сан атооч деп аталат. O Сан атооч сөздөр канча? нече? канчанчы? неченчи? канчоо? нечөө? деген суроолорго жооп берет.

Сан атооч сөздөр түзүлүшүнө карай жөнөкөй жана татаал болуп, экиге бөлүнөт. Жөнөкөйү бир гана сөздөн, татаалы эки же андан ашык сөздөрдөн түзүлөт. М и с а л ы: Жөнөкөй сан атоочтор: эки, беш, он, жыйырма, кырк, жүз, миң, миллион. Татаал сан атоочтор: он үч, отуз эки, бир миң тогуз жүз алтымыш сегиз ж. б. * *

1. Эсептик сан. Заттын санын, эсебин билдирип, канча? нече? деген суроого жооп берүүчү сан атоочтор эсептик сан атоочтор деп аталат. М и с а л ы: бир, төрт, он, отуз, элүү, сексен, үч жүз, миң, миллион, он окуучу, отуз беш китеп. 2. Иреттик сан. Заттын иретин, тартибин, катарын көрсөтүп, канчанчы? неченчи? деген суроолорго жооп берүүчү сандар иреттик сан атооч деп аталат. Мисалы: бир+ынчы=биринчи, үч+ынчы=үчүнчү, жети+ынчы=жетинчи 3. Жамдама сан. Сан менен заттык түшүнүктү жамдап көрсөтүп, канчоо? нечөө? деген суроолорго жооп берүүчү сандар жамдама сан атооч деп аталат. Жамдама сан атоочтор эсептик сандарга -оо, -өө мүчөлөрү улануу менен түзүлөт. М и с а л ы: бирөө, экөө, алтоо ж. б. 4. Чамалама сан. Заттын санын чамалап, болжолдоп көрсөтүүчү сандар чамалама сан атооч деп аталат. М и с а л ы: отузга жакын, кырк чамалуу, жүздөн ашуун, жыйырма чакты, элүүгө жакын, он чакты, алтымышка жакын, : отуздай, кырктай, элүүчө, алтымышча, ондогон, жүздөгөн, : алты-жети, он-он беш, кырк-элүү, алтымыш- жетимиш, сексен-токсон, эки жүз-үч жүз ж. б. сан атоочтун маанисине карай бөлүнүшү

5. Топ сан. Заттын санын топ-тобу менен көрсөтүп, канчадан? нечеден? деген суроолорго жооп берүүчү сандар топ сан деп аталат. М и с а л ы: Алар бештен, биз үчтөнбүз. Алдыңкыларга төрттөн китеп сыйлык берилди. Жардам берүүчүлөр беш-бештен бөлүнүштү. § 6. Бөлчөк сан. Заттын санын майдалап, бүтүн сан менен бөлүктүн өз ара катышын билдирген сан бөлчөк сан деп аталат. М и с а л ы: экиден бир, бештен үч, ондон эки , жүздөн жыйырма беш.

этиш Заттын кыймыл-аракетин, ал-абалын билдирүүчү сөз түркүмү этиш деп аталат. Этиштер эмне кылды? эмне кылат? эмне кылып жатат? Эмне болду? Эмне болуп жатат? деген сыяктуу суроолорго жооп берет. М и с а л ы: Айшакан сайма сайды. Самолёт бийик көтөрүлдү. Балдар келип калышты. Мен окуп жатам. Жакында айылга барам.

ЭТИШТИН ТУРЛОРУ Жонокой этиштер Татаал этиштер Негизги этиштер Жардамчы (комокчу) этиштер Жөнөкөй этиштер бир сөздөн тузулот татаал этиштер эки же андан ашык сөздөрдөн түзүлөт Окуп Суйлоп Ойноп Кулуп Кетип Уча Жатат Берди Атат Койду Калды Баштады Жамгыр менен жер когорот, бата менен эл когорот Мен ага жолугу учун бара жаткан элем Айтып Биле Жазып Алып Жиберди Чыкты Ал келбесе, мен кете бермек экенмин

ЭТИШТИН ЫНГАЙЛАРЫ Этиштин ынгайлары жана аларды уюштуруучу мучолор Мисалы 1. Буйрук ынгай: А) унгу этиштер аркылуу. Б) мучолор аркылуу. (-гын, -гыла, сын, -ыныздар) В)-а кор (бара кор), -а корбо –чу бол (болбо), а кой Айт, кел, бар, бас, жаз, отур, бер 2. Шарттуу ынгай: -са. Окуса, иштесе, барсам, айтса керек, 3. Каалоо-тилек ынгай: -айын, -гы кел, -гы жок, -гай эле, -са экен Барайын, билим алайын, кечикпей баралык, барса экен, баргым жок 4. Максат-ниет ынгай: мак, эле, мыкчы, сын Бармакмын, кирмек эле, отурмакчы Баргын, барыныз, бергиле, корунуздор, ырдасын, суйлогуло Бара кор, бара корбо, айтчу бол, ырдай кой. 5. Баяндагыч (негизги) ынгай: чак, Жазып жатам, биз окуйбуз, силер жак мучолордун баары уланат окуйсунар

МАМИЛЕЛЕРИ Негизги мамиле Кош мамиле Оздук мамиле Туюк мамиле Ал, бер, кет, кел, отур, сура ж. б. Унгу турундогу этиштер Ойно, ырда, тег изде, камчыла ж. б. Туунду этиштер -ыш, -иш, -уш, -ш Мисалы: алыш -бериш, отуруш, кутуш, окуш -ын, -ин, -ун, -н Мисалы: ачын Кийин, жуун, корун, каран -ыл, -ил, -ул, -л Мисалы: жазыл Берил Узул атал

УЧУР ЧАК Кыймыл-аракеттин сүйлөп жаткан учурда болуп жаткандыгын көрсөтүүчү этиш сөздөр учур чак деп аталат. Этиштин учур чагы төмөндөгүдөй жолдор менен түзүлөт. Этиш сөздөргө чакчыл -а, -е (-й), -ып мүчөлөрү, андан кийин жак мүчөлөр уланып, жат, тур, бар, кел, бол, отур, бер деген ж. б. көмөкчү этиштердин кошо айтылышы аркылуу түзүлөт. Мисалы: Бактыбек мектепке бара жатат. Жүргүнчү улам эки жагын карай берди. Ата-энелер мектепке келип жатышат. Мен окуп жатам -оо, -уу мүчөлөрү аркылуу түзүлгөн кыймыл атоочторго жатыш жөндөмөсүнүн мүчөсү (-дан) улануу менен түзүлөт. М и с а л ы: Элдин турмушу жакшырууда. Отличник окуучулардын саны өсүүдө. Бак дарактар бүрдөөдө. Учур чак түзүлүшүнө карай жөнөкөй жана татаал болуп, экиге бөлүнөт.

КЕЛЕР ЧАК Кыймыл-аракеттин, окуянын келечекте болорун көрсөтүүчү этиш сөздөр келер чак деп аталат. Келер чак кыймыл аракеттин аткарылышына карай айкын келер чак, арсар келер чак болуп, экиге бөлүнөт. АЙКЫН КЕЛЕР ЧАК Кыймыл-аракетти келечекте боло тургандыгы, же болбосу анык экендиндигин ачык-айкын көрсөткөн этиш сөздөр айкын келер чак деп аталат. Этиш сөздөргө чакчыл -а, -й мүчөлөрү уланып, андан кийин тиешелүү жак мүчөлөрүнүн жалганышы аркылуу айкын келер чак жасалат. Мисалы: Мен жакында Москвага барам. Кеңешмеде чыгып сүйлөйм. Жолдошторума жолугам. АРСАР КЕЛЕР ЧАК Кыймыл-аракеттин, окуянын боло тургандыгын, же болбой тургандыгын күмөндүү түрдө, же арсар экендигин көрсөткөн этиштер арсар келер чак деп аталат. Арсар келер чак -ар, -бас мүчөлөрүнүн жардамы менен уюшулат. Мисалы: Мен жакында барып калармын. Алар келип калышар. Бүгүн жыйналыш болор. Ашым эртең келип калар. Балким, Ысакул эртең шаарга барбас.

ӨТКӨН ЧАК Кыймыл-аракеттин, окуянын сүйлөнүп жаткан учурдан мурун болгондугун, же болбогондугун билдирген этиш сөздөр өткөн чак деп аталат. Мисалы: Мен бардым. Биз жазыптырбыз. Окуучулар иштеп бүтүшкөн экен. Кыргызстан гүлдөгөн өлкөгө айланды.

Кыймыл-аракеттин ар турдуу кырдалын(ордун, мезгилин, себебин, максат ын, сан-олчомун, сынсыпатын)корсотуп, суйломдо кобунчо этиш создор менен айкашып келет.

Мезгил тактоочтор Кыймыл-аракеттин (азыр, анан, ар боло турган учурун, дайым, ар мезгилин корсотот качан, бугун, эртен, му рун) Орун тактоочтор (алга, артка, илгери, жог ору, ары-бери, томон) качан? качантан бери? кайсы кезде? качанга чейин? Кыймыл-аракеттин Кайсы? кайда? кайсы боло турган жактан? кайсы жакка? ордун, багытын корсотот Себеп жана максат тактоочтор(аргасыздан, атайын, эрксизден) кандай? Аныктагыч Кыймыл-аракеттин тактоочтор(акырын, бат, сын-сыпатын, санаста, адамча, жай, бирге, олчомун билдирет болушунча, жетишинче кандай? кантип? кандай ча? кимче? канча? нече? эмнече? нечелеп? канча лап?

Мезгил тактооч(качан ? Кайсы убакта? ) Орун Сын-сыпат тактооч(кайда тактооч ? каерде? ) (кандай? канти п? кандайча? кимче? Сан олчом тактооч (Канча? канчалап? Канчалык? Нечелеп? Бугун, эртен, кечээ, бурсугун у, Эрте, кеч, жана, кундуз, быйыл, кечинде, кышы нда, тундо Мында, жогору, Жай, ылдам, те томон, ойдо, з, бат, акырын, а алыс, кийин, ран жакын, ыраак, артта Коп, аз, кем, мо л, мынча, ошон чо, ашык, жалг ыз, азаздан, ошончол ук, ушунчалык

Ат атооч Затты же анын белгилерин атабай туруп, аларды жалпы мааниде көрсөтүүчү сөздөр ат атоочтор деп аталат. Ат атоочтун негизги мүнөздүү өзгөчөлүгүмаанисинин абстракттуулугу жана жалпылыгы. Ат атооч сөздө башка сөз түркүмдөрүнүн ордуна колдонулат.

1. 2. 3. 4. 5. 6. жактама ат атооч шилтеме ат атооч сурама ат атооч тангыч ат атооч аныктама ат атооч белгисиз ат атооч

Жактама ат атооч( Ким? Кимдер? ) Шилтеме ат атооч ( Кайсы? ) Жекелик туру 1 -жак-мен 2 -жак-сен, сиз 3 -жак-ал Коптук туру 1 -жак-биз 2 -жак-силер, сиздер 3 -жак-алар Бул, бу Тигил, тиги Ошол, ошо Ушул, ушу Мына, муну Тетиги

Сурама ат атооч мисалы Тангыч ат атооч мисалы Ким? Эмне? Бул ким? Эмне жонундо суйлоштун? Шаарда кандай жанылыктар бар Сиз качан келесиз? Бул кайсы кочо? Сиз кайда барасыз? Эч кимди корбойм Сенден эч кандай шек санабайм Эч качан адамдын жакшылыгын унутпа Бул жерде эч нерсе жок болчу Кандай? Качан? Кайсы? Кайда? Эч кандай Эч качан Эч нерсе

Аныктама ат атооч мисалы Белгисиз ат атооч мисалы Буткул дуйно жузу Бардык элдер Ар бир адам Ар ким озу учун Ар качан кечигет Оз мекени Кайсы бир Кимдир бироо Кайсы бир киши Кимдир бироо келди Алда качан болгон окуя Кандайдыр бир окуя Бир нерсе жок Бардык Ар бир Ар ким Ар качан оз Алда качан Кандайдыр бир Бир нерсе

ТУУРАНДЫ СОЗДОР Тыбыш тууранды Элес тууранды создордун турлору 1. кыймыл-аракеттин же 1. Адамдардын ундорун элестин тездигин тууроо: карс-карс, хабилдируучу создор: ха, ох, бака-шака жалп-жалп, жалт2. Айбанаттардын, жулт, селт, молт канаттулардын ундорун туроо: маа-ма, кышкыш, мый-мый 3. Жаратылыштагы жандуу, жансыз нерселерден чыккан ундорду тууроо: тыктык, тарс-тарс

СЫРДЫК СОЗДОР МИСАЛЫ СЫРДЫК СОЗДОР 1. Ички сезимди бидируучу сырдык создор 2. Эркти билдируучу сырдык создорго адамдарга, айбанаттарга карата чакыруу, тыюу кирет 3. Турмуш-тиричиликте колдонуучу сырдык создорго: учурашуу, коштошуу Ай-ай, пайпай, атаганат, апей, ой, ботом Тек, тынч, чу-чу, ноо, кош, пышпыш, кучу-кучу, мо-мо Саламатсызбы, жакшы турасызбы Бали!

БАЙЛАМТАЛАР 1. Бириктируучу Ысык-колдун кооздугу байламталар: менен байлыгына чек жок жана, менен 2. Ажыраткыч байламта: же, же болбосо 3. Себеп-натыйжалаш байламталар: анткени, себеби, ошондук тан, андыктан 4. Шарттуу байламталар: эгер, эгерде *

*Суйломдо атооч создорду жандап, алардын оз ара карым –катышын эпке келтирип, аларга ар кыл грамматикалык маани ыйгарып турган создор *Аркылуу, ары, башка, баштап, бери, бетер, бойд он, боюнча, гана, илгери, караганда, кийин, мен ен, мурун, сыяктуу, тарта, шекилде, тартай, бол о, жараша, *

БОЛУКЧОЛОР-СУЙЛОМГО, БОЛБОСО СУЙЛОМДОГУ КАЙСЫ БИР СОЗГО КОШУМЧА ГРАММАТИКАЛЫК МААНИ БЕРИП ТУРАТ БОЛУКЧОЛОР 1. Чектегич: гана, эле 2. Кучоткуч: ото, эн, абдан, чымк ый, аябай 3. Божомолдогуч: го, бейм, беле 4. Тангыч: эч 5. Сурама: ыя, ээ 6. Ырастагыч: ооба 7. Салыштырма: куду, кадим Бир эле сен келдин Ал ото оор басырыктуу адам Тиги келе жаткан Асан го? Эч ким, эч нерсу унутулбайт Кайдан келнег жансын, ыя? Ооба, биз сабакка кечикпей келебиз

Модалдык создор-суйломдогу айтылуучу ойдун чындыкка, акыйкатка карата болгон ар турдуукатышы жонундо суйлоочунун коз карашын туюндурган создор Айтор, албетте, арийне, балким, болжолу, дейм, жарыктык, керек, кыязы, мумкун, окшойт, сыягы, тийиш, чагымды, чындыгыда, щекилде, шексиз, ыктымал, ырас ж. б

КОНУЛ БУРГАНЫНЫЗДАР УЧУН ЫРАХМАТ)))