ШҚО Семей қаласындағы Т Аманов атындағы 16

ШҚО Семей қаласындағы “Т. Аманов атындағы № 16 жалпы орта білім беретін мектеп” мемлекеттік мекемесі 2013 жыл

Имя существительное Зат есім The Noun Russian Kazakh English

Имя существительное – самостоятельная часть речи, обозначает предмет, отвечает на вопросы кто? что? Например: аул, компьютер, беркут кто? юноша человек что? рояль лицей кто? что? Абай пень

Имена существительные Лексические признаки • обозначает предмет • начальная форма – Им. пад. , ед, число Постоянные признаки • нарицательн -собственные • одуш – неодуш • муж. , жен. , сред. , общий род • склонение (1. 2. 3) • разносклоняемые • несклоняемые Непостоянные признаки • единств – множ число • падеж Синтаксическая роль • подлежащее • сказумое • определение • дополнение • обстоятельство

Имена существительные конкретные – обозначает предметы, явления действительности, поддающиеся счету: книга - книги абстрактные – обозначает абстрактные понятия: красота, добро, любовь вещественные – обозначает различные однородные по составу вещества: минералы, лекарства, продукты питания, хим элементы: железо, макароны, аспирин собирательные – обозначает множество одинаковых предметов как одно целое: детвора, молодежь, учительство

Род имен существительных Общий род ( заканчиваются -а, -я и называют лиц как муж. , так и жен рода) плакса, неряха, невежда Женский род (местоимение она) львица, ромашка Мужской род (местоимение он) дедушка, друг Средний род (местоимение оно) Море, облако

Число имен существительных женский род мужской род средний род общий род леди конферансье пальто работяга фрау кенгуру ателье молодчина туфля кофе плиссе сирота вуаль пенальти шасси непоседа мозоль рояль монисто выскочка бандероль шампунь чучело вояка канитель толь эскимо плакса тюль интервью злюка нюня

Имена существительные могут иметь только единственное число множественное число правдивость фарфор весы выборы помощь злоба перила щипцы дружба чернота бега дрожжи серьезность беготня духи обои упорство горение сливки хлопья чистота ходьба чернила грабли человеколюбие бремя сумерки каникулы сырье вымя сутки кавычки листва пламя будни шахматы молодежь темя хлопоты переговоры асфальт железо дебаты заморозки

Склонение имен существительных І склонение (слова жен и муж рода с окончанием на –а, -я) стен-а, мужчин-а ІІ склонение (слова муж рода с нулевым окончанием и слова сред рода –о, -е) конь, дым, мор-е ІІІ склонение (сущ жен рода с нул оконч, но с Ь на конце) ночь, степь, рожь

Разносклоняемые имена существительные 10 имен существительных на – мя бремя вымя время знамя семя имя пламя стремя племя темя Имя существительное муж рода путь

Неизменяемые имена существительные • Неизменяемые имена существительные – имена существительные не изменяются по падежам и числам, имеют только одну форму: новое пальто – новые пальто Число и падеж неизменяемых существительных можно определить в словосочетаниях и предложениях: Проложены новые шоссе (мн. ч. , им, п. ). Машины мчались по широкому шоссе (ед. ч. , дат п. ).

Неизменяемые имена существительные Нарицательные и собственные имена существительные иноязычного происхождения: ситро, какао, кофе, пальто, радио, кенгуру, Баку, Сочи, Гюго, Гейне Сложносокращенные слова: ЭВМ, МГУ, ШУМ, АЭС

Зат есім - заттың, құбылыстың атын білдіріп, кім? не? деген сұраққа жауап беретін сөз табы. Күнделікті өмірде кездесетін әдеттегі жай нәрселерді ғана емес, табиғат пен қоғамдық өмірдегі ұшырасатын әр алуан құбылыстар мен уақиғаларды, ұғымдар мен түсініктерді де қамтиды.

Мысалы: құс, тас, су, шыны, адам, қол деген сөздермен қатар, жаңбыр, найзағай, сайлау, жүріс, капитализм, эволюция, ұғым, ақыл, сана деген сөздер де зат есімге жатады.

Зат есім: Дара зат есім бір ғана түбірден тұрады. от, ара, қант, оқушы, баспалдақ. Күрделі зат есім - Кемінде 2 сөзден тұрады. кемпірқосақ, ата -ана, Қаз. МҰУ

Тұлғасына қарай Зат есім: Негізгі зат есім - бөлшектеуге келмейтін түбір зат есім. Мысалы: у, ат, ант, бата, құдық. Туынды зат есім - Зат есімге және басқа сөз таптарынан жұрнақ арқылы жасалған зат есім. Мысалы: біл-ім, дос-тық, бора-н, тарс-ыл.

Жалпы және жалқы есімдер Жалпы есімдер деп тілдегі әр алуан деректі және дерексіз заттар мен ұғымдарды білдіретін зат есімдер аталады. Мысалы: ағаш, ат, ас, арал, арба, бас, бала, ақыл, сана, түсінік, ер, ес, ет, дала, су, отін, көмір, кеңсе сияқты зат есімдердің бәрі де жалпы есім болады.

Жалқы есімдер деп белгілі бір ғана затты арнай, даралай атайтын зат есімдерді атаймыз. өндіріс, мекеме, ұйым аттары ("Еңбек", "Қайрат", "Түрксіб" т. б. ) газет, журнал, фильм, кітап аттары мен жеке шығармалардың аттары ("Егемен Қазақстан", "Өркен", "Менің атым Қожа", "Қан мен тер" т. б. ) географиялық атаулар (Алатау, Қаратау, Іле, Ертіс т. б. ) қала, көше, алаң аттары (Теміртау, Абай даңғылы, Республика алаңы т. б. ) тағы басқа жалқы атаулар жатады. кісі аттары (Асқар, Арлан, Ағыбай т. б. ) үй хайуандарына берілген арнаулы аттар (Тайбуырыл, Теңбілкөк, Ақтабан, Таймас т. б. )

Жалқы есімдер мағына жағынан белгілі бір ұғымды білдірмейді, тек бір жеке-дара затты басқа заттардан ажырату үшін қойылған белгіат ретінде ғана жұмсалады. Ішіндегі әр қилы ұсақ топтарды сөз етпегенде, жалқы есімдер ең әуелі үлкен-үлкен екі салаға бөлінеді: оның біріншісі - кісі аттары (ономастика), екіншісі географиялық атаулар (топонимика).

Көптік мәнді есімдер деп затты жеке-даралап атамай, оның жиынын тобымен атайтын зат есімдерді атайды. Мысалы: сүт, ұн, жүн, алма, ақыл, өмір, шындық, алтын, жел, құйын деген сияқты зат есімдерді алсақ, бұлардың әрқайсысы белгілі бір жекедара затты ғана атамайды, оны тобымен атайды. Көптік мәнді есімдердің ерекшеліктері тек семантикаларында ғана, демек, затты жекелеп атамай, топтап атауларында ғана емес, грамматикалық сипаттарында да бар. Мысалы, сол аталған ұн, алтын, жел, ақыл тәрізді көптік мәнді есімдерді алсақ, осылардың бәрі де практикалық тілде көптік жалғауы жалғанбай жұмсалады.

Көптік мәнді есімдерге мынадай зат есімдер жатады: Сұйық заттардың атаулары: айран, арақ, боза, шай, тұздық т. б. Газ тектес заттардың аттары: азон, бу, түтін, тұман т. б. Уақ, ұнтақ заттардың, ұйысқан майда заттар мен бытыранды, таранды, үгітінді заттардың атаулары: ұн, шаң, тозаң, бетеге, жусан, жүн, түбіт, шаш, кірпік, жиде, алша т. б. Дерексіз ұғымдарды білдіретін заттардың атаулары: айла, алғыс, ақыл, дау, қайғы, қасірет, сүйеніш, шындық т. б. Өздігінен табиғи бөлшектенбейтін кесек заттардың атаулары: алтын, қола, құрыш, шойын т. б.

Бұлардан басқа да өздері түпкі табиғаты жағынан көптік мәнді білдіретін зат есімдер бар. Мысалы, табиғи жұп болып келетін зат есімдер де (аяқ, көз, құлақ, етік, байпақ, кебіс, бәтеңке, шаңғы т. б. ), сондай-ақ, нәрсенің я заттың бөлінбейтін табиғи бөлімі я бөлшегі ретінде түсінілетін субстантивтік ұғымдардың атаулары да (көбінесе, көмекші есімдер, мысалы: асты, үсті, жаны т. б. ) негізінде осы топқа жатады.

Зат есімнің құрылымы жалаң күрделі түбір зат есімдер туынды зат есімдер.

Түбір зат есімдер деп қазіргі кезде тиісті морфемаларға (түбірге және жұрнаққа) бөлшектенбейтін, тек бір ғана түбір морфема (сөз) ретінде қабылданатын заттық атауларды айтамыз. Туынды зат есімдер деп қазіргі кезде түбір морфемаға және қосымша (жұрнақ) морфемаға бөлшектенетін, демек, түбір сөзден жұрнақ арқылы жасалған заттық атауларды айтамыз.

Күрделі зат есімдерге кемінде екі я онан да астам түбір морфемадан құралған формалар жатады. Ондай зат есімдер қазіргі қазақ тілінде төрт түрлі: Біріккен зат есімдер, Қосарлаған зат есімдер, Тіркес (құрама) зат есімдер, Қысқарған зат есімдер

Зат есімдердің жасалу тәсілдері лексикалық морфологиялық синтаксистік

Имя существительное Зат есім The Noun Сходства Русского языка 1. Изменяется по числам a desk-desks a book-books парта-парты книга-книги Английского языка 2. Употребляется только в единственном числе. Water, coffee Work time furniture 3. Употребляется только во множественном числе People The USA

PRONUNCIATION [ s] when the noun ends in a(n) [f], [k], [p], [t] or [Ѳ]. cliffs, books, shops, cats, myths [iz] when the noun ends in a(n)[s], [ks], [∫], [t∫], [d 3 ], [z] or[3]. buses, foxes, torches, bridges [z] when the noun ends in any other sound. rooms, boys, pears, leaves

Различие существительных Русского языка Английского языка В отличие от русского в английском языке представляется только нужной морфемой (foot, city, play) Не употребляется морфемой Нет нулевого артикля Неисчисляемые могут употребляться с неопределенным артиклем в единственном, так и во множественном числе с нулевым артиклем. У некоторых существительных форма единственного и множественного числа совпадает a sheep-sheep a fish-fish, news-news (the Mutating Plurals) a man-men a

NOUNS COUNTABLE UNCOUNTABLE honey SINGULAR PLURAL

Most nouns form their plural by adding -s two dogs one dog

Nouns ending in -s, -sh, -ch, -x, -o, take -es in the plural three boxes one box BUT some nouns ending in -o take only -s radio-radios piano-pianos photo-photos rhino-rhinos hippo-hippos video-videos

Nouns ending in a vowel+ y take only-s in the plural four boys a boy a day-days a toy-toys a joy-joys

Nouns ending in a consonant +y, drop the -y and take -ies in the plural two strawberries a strawberry a baby-babies a lady-ladies a cherry-cherries

Nouns ending in -f or -ef, drop f or -ef and take -ves in plural three wolves a wolf (крыша) roof-roofs giraffe-giraffes (скала) cliff-cliffs BUT some nouns ending in -f or -ef chief-chiefs take only -s belief-beliefs handkerchief-handkerchiefs

Irregular Plurals a child- children a man – men a woman-women a goose-geese a tooth- teeth a foot- feet an ox- oxen a mouse- mice a louse-lice a deer-deer a trout-trout a salmon-salmon a sheep-sheep a swine-swine a means-means

UNCOUNTABLE NOUNS food liquids materials abstract nouns others cheese, butter, meat, salt, pepper, bacon, bread, chocolate, honey, jam, etc. coffee, milk, water, tea, wine, lemonade, petrol, oil, etc. gold, iron, silver, wood, paper, etc. beauty, love, happiness, etc. hair, money, news, advice, snow, furniture, weather, etc.

REMEMBER Some uncountable nouns become countable with numerals before them hair BUT: two hairs fish BUT: three fishes

Сходства категории числа имен существительных в русском и казахском языках Имена существительные употребляются в единственном числе, когда речь идет об одном предмете, во множественном числе, когда имеется в виду несколько предметов Парта – парты Тау – таулар Город – города Әнші – әншілер Стул – стулья Қыз – қыздар Как в русском, так и в казахском языке имеются имена существительные, употребляющиеся только в единственном числе 1 Вещественные существительные : молоко, сметана, бензин 1 Названия веществ и продуктов питания первой необходимости: ет, сүт, қымыз, тары, бидай, алтын, темір, ауа 2 Отвлечённые существительные: любовь, дружба, краснота 2 Топонимические (географические) названия: Сарыөзек, Ертіс, Атбасар 3 Собирательные существительные: учительство, листва 3 Названия городов и других населенных пунктов: Семей, Абай, Алматы 4 Собственные имена существительные: Кавказ, Урал, «Крокодил» (журнал), «Радуга» (издательство) 4 Собственные имена: Хамит, Ерлан, Айжан 5 Названия планет: Үркер, Темірқазық, Жетіқарақшы

Различия чисел имен существительных в русском и казахском языках 1 В русском языке ряд имен существительных употребляются только во множественном числе очки, сапоги, румяна, дрожжи, каникулы, будни, Альпы. 2. В названиях детенышей единственное число выражается с помощью суффиксов – онок (- ёнок), которые во множественном числе чередуются с суффиксами – ат(а), ят(а): козленок – козлята, теленок - телята 3. В качестве дополнительного средства при образовании форм числа используются чередования согласных: друг – друзья (г//з), ухо – уши (х//ш), око – очи (к//ч) 4. При образовании форм числа используется перемещение ударения: место – места, окно окна В казахском языке нет существительных, употребляющихся только во множественном числе В казахском языке множественное число имени существительного образуется с помощью аффиксов -лар, -лер, -тар, -тер, -дар, -дер Окончание множественного числа … дауысты (гласные), ЛАР таулар р, у, й ЛЕР әншілер 1…з, ж, д, м, н, ң ДАР қыздар ДЕР гүлдер 2…қатаң (глухие) ТАР кітаптар 5. Отдельные слова имеют супплетивные формы числа: человек – люди, ребенок - дети б, в, г, д ТЕР етіктер

Сопоставление чисел в русском, казахском и английском языках Русский язык Казахский язык Изменяется по числам Книга - книги ручка - Кітап - кітаптар қалам ручки қаламдар Множественное число образуется при Козлёнок. Таулар, әншілер, помощи. аффиксов козлята, друг-друзья гүлдер. кітаптар Изменяется только в единственном Золото, масло, Алтын, май, әуен, кофе числе музыка, кофе Если перед существительным стоит числительное, то окончание во множественном числе употребляется Слова употребляются только во множественном числе Пять студентов Бес студент__ Разные основы Очки, сливки, чернила, прятки Чередование звуков Выпадение беглых гласных Перемещение ударения Человек-люди Ребенок-дети Друг-друзья Сон-сны День-дни Озеро-озера Город-города В казахском языке нет существительных, употребляющихся только во множественном числе - Английский язык A book – books A pen - pens A baby-babies A lady-ladies Gold, oil, music, coffee Five students The Italians januaries A person-people - -