Семей Мемлекеттік Медицина Университеті СӨЖ Тақырыбы: Эндокринді және эндокринді емес функциялары бар ағзалардың анатомиясы Орындаған: Бақтиярова М Тексерген: Мукашева М. М Семей 2014
Жоспар: 1. Эндокринді бездер 2. Қалқанша без 3. Қалқанша жанындағы бездер. 4. Үйқыбезінің эндокринді бөлігі. 5. Жыныс безінің эндокринді бөлігі. 6. Бүйрек үсті безі. 7. Гипофиз. 8. Томпақ дене (ми эпифизі) 9. Айырша без. 10. Параганглилер
Организмде өтетін процестерді реттеу жүйке жүйесімен ғана емес, сонымен қатар эндокринді бездермен қамтамасыз етіледі. Ақырғыларына топографиялық орналасуы және шығу тегі әртүрлі бездер жатады, олардың түтіктері жоқ және шығаратын секретін (инкрет) тікелей қанға немесе лимфаға бөледі. Эндокринді бездердің (ағзалардың) жұмыс өнімдері — гормондар. Бұл өте аз мөлшерінде организмнің әртүрлі функциясына әсер ете алатын жоғары дәрежелі биологиялық активті заттар.
Гормондар (грек, hormao тітіркендіремін) сұрыптаушы функцияға ие, яғни нысана мүшелердің жұмысына нақты әсер ете алады. Олар жасушалардың, тіндердің, мүшелердің және барлық организмнің өсу және даму үрдістеріне реттеуші әсерді қамтамасыз етеді. Гормон өнімінің артықшылығы немесе жетіспеушілігі организмде ауыр ауытқушылықтар мен ауруларды тудырады. Бір бірінен анатомиялық дараланған эндокринді бездердің өзара әсері айтарлық. Нысана мүшелерге гормондар қан арқылы жеткізілетіндіктен мүшелердің бұл реттелуін гуморалді реттелу деп атайды. Сонда да организмде өтетін барлық үрдістер орталық жүйке жүйесінің бақылауында болады. Мүшелер жүйесінің осындай реттелуі жүйке гуморалді деп аталады.
Қазіргі кездегі эндокринді мүшелердің жалпыға ортақ жіктелуі олардың эпителийдің әр түрлерінен пайда болуына байланысты. 1. Жұтқыншақ ішегінің эпителиалді жамылғысынан дамитын, шығу тегі эндотермалді бездер — бранхиогенді топ. Олар қалқанша және қалқанша жанындағы бездер. 2. Шығу тегі эндотермалді бездер — ішектік түтіктік эпителиінен дамыған — ұйқы безінің эндокринді бөлігі (панкреаттық аралшықтар). 3. Шығу тегі мезодермалді бездер — интерреналді жүйе, бүйрекүсті безінің қыртыс заты мен жыныс бездерінің интерстициалді жасушалары. 4. Шығу тегі эктодермалді бездер — нерв түтігінің алдыңғы бөлігінің туындылары (неврогенді топ) — гипофиз және томпақ дене (мидың эпифизі). 5. Шығу тегі эктодермалді бездер — нерв жүйесінің симпатикалық бөлімінің туындыла ры. Бұл топқа бүйрекүсті безінің милы заты мен параганглиялар жатады.
Қалқанша без, glandula thyroidea, ішкі секрециялық бездердің ішіндегі ең ірі тақ без. Ол мойынның алдыңғы аймағында, көмей мен кеңірдектің жоғарғы бөлімдерінің аралығында орналасқан. Бездің оң және сол үлестері, lobus dexter et sinister, және қылтасы, isthmus glandulae thyroidea, ажыратылады. Қалқанша бездің оң және сол үлестерін бірімен жалғастырушы қылтасы, кеңірдектін II және III жартылай сақиналы шеміршегінің маңында орналасқан. Кейбір жағдайларда калқанша без қылтасы кеңірдектің I шеміршегінің тұсында немесе жүзіктәрізді шеміршектін доғасында жатады.
Кейде қалқанша без қылтасының мүлде болмауы жиі байкалады, мұндай жағдайда, қалқанша без үлестері дербес орналасады. Қалқанша бездің оң және сол үлестерінің жоғарғы полюстары көмейдің қалканша шеміршегінің жоғарғы жиегінен кішкене төмен, ал төменгі полюстары кеңірдектің Ү ҮІ шеміршектер деңгейіне жетеді. Қалқанша бездің артқы бүйір беті жұтқыншақтың көмей бөлігімен, өңештің бастапқы бөлігімен және жалпы ұйқы артериясының алдыңғы айналымымен жанасады. Қалқанша без қылтасынан немесе бір үлесінен қалқанша шеміршегінің алдында орналасатын 30 % жағдайда кездесетін, пирамидалық үлес, lobus pyramidalis, тармақталады. Бұл үлестің үшы тіласты сүйегінің денесіне жетеді.
Ересек адамдарда қалқанша бездің көлденең мөлшері 50 60 мм ге жетеді. Қалқанша без қылтасының вертикалді мөлшері 5 15 мм ге жуық, қалындығы 6 8 мм. Қалқанша бездің максималді салмағы 30 жаста 25 30 г. , 50 55 жастан соң бездің мөлшері мен салмағы азаяды. Әйелдердің қалқанша безінің мөлшері мен салмағы ерлерге қарағанда үлкен. Қалқанша без қабырғасының құрылысы: сыртқы, дәнекер тінді фиброзды қабық (капсула), ол кеңірдек пен көмеймен бітіскен. Соның әсерінен көмей қимылдағанда, калқанша безде орнын ауыстырады. Бездің ішіне капсуладан дәнекер тінді қалқалар шарбақшалар тармақталады, олар түйіншелерден құралған үлесшелерге бөледі. Түйіншелердің қабырғасы ішінен текше пішінді эпителиалді түйіншелік жасушалармен көмкерілген, ал түйіншелердің ішінде қою сұйықтық коллоид орналасқан. Коллоидтың құрамында калқанша без гормоны бар. Қалқанша бездің безшелік түйіншектік эпителийінің қызметі йодты жинау қабілетіне ие. Қалқанша без тінінде йодтың концентрациясы 300 есе көп, қан плазмасының құрамына қарағанда. Қалқанша бездің қызметі нерв жүйесімен және гипофиздің алдыңғы үлесінің тиреотропты гормонымен камтамасыз етіледі.
Қалқанша бездің қанмен қамтамасыз етілуі: Бездің оң және сол үлестерінің жоғарғы полюсын сыртқы ұйқы артерияның тармағы — жоғарғы қалқанша артерия, төменгі полюсын бұғанаасты артерияның қалқанша мойын сабауының тармағы төменгі қалқанша артерия қанмен қамтамасыз етеді. Қалқанша без капсуласы мен мүшенің ішінде қалқанша артериялар тармақтары көптеген анастомоздар түзеді. Кейде қалқанша бездің төменгі полюсын иық бас сабауының тармағы – ең төменгі қалқанша артериясы қанмен қамтамасыз етеді. Қалқанша безден веналық қан жоғарғы және ортаңғы қалқанша веналары арқылы ішкі мойындырық венаға, төменгі қалқанша венасы арқылы иық бас венаға ағады. Қалқанша бездің лимфа тамырлары қалқанша, көмейалды, кеңірдек алды және маңындағы лимфа түйіндеріне ашылады. Қалқанша безді симпатикалық сабаудың мойын түйіндерінің және кезбе нервтің пп. laryngei superior et тармақтары нервтендіреді.
Қалқанша жанындағы бездер. Жұп жоғарғы қалқанша жанындағы без, glandula parathyroidea superior, және төменгі қалқанша жанындағы без, glandula parathyroidea inferior, дөңгелек немесе сопақша пішінді денешіктер, қалқанша безі үлесінің артқы беткейінде орналасқан. Әр бездің мөлшері: ұзындығы — 4 8 мм, ені — 3 4 мм, қалыңдығы — 2 3 мм. Бұл денешіктердің саны тұрақты емес және 2 ден 7 8 ге дейін өзгере алады, орташасында — 4, калқанша бездің әрбір үлестерінің артқы жағында екеуден: бір без үстінде, екіншісі астында. Бездердің жалпы салмағы 0, 13 0, 36 г нан көп емес.
Қалқанша жанындағы бездердің қалқанша безінен айрмашылығы бояуының ашықтау болуында (балаларда — ақшыл қызыл түс, ересектерде — сарғыш қоңыр түс). Көбінесе, қалқанша жанындағы бездер төменгі қалканша артериясы немесе оның тармақтары қалқанша безінің тініне енетін жерде орналасады. Қалқанша жанындағы бездер айналасындағы тіндерден фиброзд қапшықпен бөлінеді, одан бездер ішіне тәж кер тінді қабаттар енеді.
Ақырғыларында өзі көп қан тамырлары бар және олар қалқаны жанындағы бездерді эпителиалді жасушала топтарына бөледі. Қалқанша жанындағы бездердің гормон паратиреокрин (паратгормон) фосфор мен кальцийдің алмасуын реттеуге қатысады. Қалқанша жанындағы бездердің қанмен қамтамасыз етілуі: Қалқанша жанындағы бездердің қанме қамтамасыз етілуі жоғарғы және төменгі Ka қанша артерияларымен, сонымен қатар өңеш және кеңірдек тармақтарымен жүзеге асады. Веналық қан аттас веналар бойымен кетеді. Қалқанша жанындағы бездердің жүйкеленуі калқанша безінің жүйкеленуі сияқты.
Үйқыбезінің эндокринді бөлігі. Ұйқыбезі эндокринді және экзокринді бөліктерден тұрады. Ұйқыбезінің эндокринді бөлігі, pars endocrina pancreatis, панкреаттық аралшықтарды, insulae pancreaticae (Лангерганс аралшықтары) түзетін эпителиалді жасушалардың топтарынан түзілген, олар қалған экзокринді бөліктен жұқа дәнекер тінді қабықпен бөлінген. Панкреаттық аралшықтар ұйқы безінің барлық бөлімдерінде кездеседі, әсіресе, ұйқы безінің құйрығы аймағында көп шоғырланған. Аралшыктардың көлемі 0, 1 0, 3 мм, ал жалпы салмағы ұйқы безі салмағының 1/100 бөлігін құрайды.
Панкреаттық аралшықтар ұйқы безінің экзокринді бөлігі сияқты алғашқы ішектің эпителиалді ұрығынан дамиды және 3 жасушалардан тұратын панкреаттык аралшықтар олардың айналасындағы қан тамырлар капиллярларымен канмен қамтамасыз етіледі. Панкреаттық аралшыктар жасушаларынан бөлінетін гормондар: инсулин және глюкагон қанға түсіп, көмірсулардың алмасуын реттеуге қатысады.
Жыныс безінің эндокринді бөлігі. Еркектерде аталық без testis, әйелдерде аналык без ovarium. Жыныс жасушаларымен қатар екінші реттік жыныс белгілеріне жауап беретін жыныс гормондарын қанға бөледі. Аталық бездегі эндокринді функция атқаратын интерстиций, ол қан және лимфа капиллярлары қасындағы иреленген шәует өзекшелері арасындағы борпылдақ дәнекер тінде орналасатын аталық бездің интерстициалді эндокриноциттерінен түзілген (Лейдиг жасушалары). Аталық бездің интерстициалді эндокриноциттері аталық жыныс гормоны тестостеронды бөледі.
Аналық безде эстроген және прогестерон жыныс гормондары түзіледі. Эстрогеннің (фолликулин) түзілетін жері жетілген түйіншелердің дәнді қабатымен қатар, аналық бездің интерстициалді жасушалары. Түйіншелердің (фолликулдардың) өсуі мен интерстициалді жасушалардың белсенділігі гипофиздің фолликулин және сары дене гормондарының әсерінен жүреді. Сары дене гормоны овуляцияның басталуы мен жасушалары аналык без гормоны — прогестеронды бөлетін сары дененің түзілуіне әсер етеді. Прогестерон қынаптың шырышты кабығын ұрықтанған жұмыртқа жасушаны қабылдауға дайындайды да, жаңа түйіншелердің өсуін тежейді.
Бүйрек үсті безі. Бүйрекүсті безі, glandula suprarenalis, құрсақарты кеңістікте, сәйкес бүйректің жоғарғы ұшының үстінде орналасқан жұп мүше. Бүйрек үсті безі алдынан қабысқан конус пішінді. Оң бүйрекүсті безін алдынан қарастырған кезде ол дөңгеленген бұрыштары бар ұшбұрышқа ұқсайды. Сол бүйрек үсті безінің ұшы жалпайған, ол жарты айға ұқсайды. Бүйрекүсті безінің әрқайсысында үш бетін ажыратады: алдыңғы, anterior, арткы, facies posterior, және төменгі, renalis. Бүйрекүсті бездер ХІ ХІІ кеуде омыртқалары тұсында орналасқан. Оң бүйрек үсті безі солға қарағанда төмендеу орналасқан. Артқы бетімен көкеттің бел бөлімімен, алдыңғымен — бауырдың висцералды бетімен және он екі елі ішекпен, ал астыңғы иілген бүйректік бетімен оң бүйректің жоғарғы ұшымен беттеседі.
Оң бүйрек үсті безінің медиалді жиегі, margo medialis, төменгі қуыс венамен шектеседі. Сол бүйрекүсті безінің медиалді жиегі қолқамен шектеседі, алдыңғы бетімен ұйқы безінің құйрығы және асқазанның кардиалді бөлігімен беттеседі. Артқы беті көкетпен, төменгісі сол бүйректің жоғарғы ұшы және оның медиалді жиегімен беттеседі. Бүйрекүсті безінің әрқайсысы бүйрек маңындағы шелмайда жатады. Оң және сол бүйрекүсті безінің алдыңғы бетінің бір бөлігі париеталді ішастармен қапталған. Ересек адамда бір бүйрекүсті безінің салмағы 12 13 г, ұзындығы 40 60 мм, биіктігі (ені) — 20 30 мм, қалындығы 2 8 мм. Оң бүйрекүсті безінің салмағы мен көлемі солдан сәл кішіреу.
Бүйрекүсті безінің беті кедір бұдыр, әсіресе сол бүйрекүсті безінің алдыңғы бетінде терең жүлге — қақпа, hilus, айқын көрінеді, олардан мүшенің орталық венасы шығады. Сыртынан бүйрекүсті безі тінмен тығыз бітіскен және мүшенің тереңіне көптеген дәнекер тінді шарбақшаларды беретін фиброзды капсуламен қапталған. Фиброзды капсуланың ішінен гистологиялық құрылымы күрделі және үш зонадан тұратын қыртыс зат, cortex, жатады. Сыртынан, капсулаға жақын, шумақтық зона, zona glomerulosa, орналасқан. Одан кейін ортаңғы кеңдеу келген будалық зона, zona fasciculata, орналасқан. Милы затпен шектесетін жерде ішкі торлы зона, zona reticularis, орналасады. Аталған зоналардың жасушалары химиялық құрамы және физиологиялық әсері әртүрлі гормон бөлетіндіктен бірінен функционалді дараланады.
Бүйрекүсті безінің қыртыс заты гормондарының жалпы атауы — кортикостероидтар, олар үш топқа бөлінеді: қыртыстың шумақтық зона жасушаларымен бөлінетін – минера – локортикоид – альдостерон ; будалық зонада түзілетін глюкокортикоид – гидрокортизон, кортикостерон, 11 дегидро және 11 дезоксикортикостерон; құрылысы және функциясы аталық жыныс гормондарына жақын жыныс гормоны — андроген, торлы аймақтын жасушаларымен түзілетін эстроген және прогестерон. Бүйрекүсті безінің ортасында хром қабаттарымен сарғыш ала боялатын, ірі жасушалардан түратын милы зат, medulla, орналасады. Осы жасушалардың екі түрі бар: эпинефроциттер — негізгі массаны құрап, адреналин бөледі; милы затта топталып шашыраған норэпинефроциттер норадреналин бөледі.
Адреналин гликогеннің бұлшықеттердегі және бауырдағы қорын төмендетіп, оны ыдыратады да, қандағы көмірсулар деңгейін жоғарлатады. Инсулинге антогонист, жүрек бұлшықетінің жиырылуын күшейтеді және жиілет еді, тамырларды тарылтады, артериялық қысымды көтереді. Норадреналиннің организмге әсері адреналинге ұқсас, бірақ осы гормондардың кейбір функцияларының әсері қарама қарсы мүмкін. Норадреналин жүректің жиырылу жиілігін тежейді.
Бүйрекүсті безінің канмен қамтамасыз етілуі: Әрбір бүйрекүсті безіне 25 30 артерия келеді. Олардың ішіндегі ең ірілері: жоғарғы бүйрекүсті артериясы (төменгі көкетті артериядан), ортаңғы бүйрекүсті (қолқаның құрсақ бөлігінен) және төменгі бүйрекүсті ар териясы (бүйректік артериядан). Осы арте рия тармақтарының кейбіреулері тек қыртыс затты, қалғандары қыртыс зат пен милы затты қанмен қамтамасыз етеді. Синусоидты қантамырлар капиллярларынан орталық венаның ағыстары түзіледі, ол оң бүйрекүсті безінен төменгі қуыс венаға, сол бүйрекүсті безінде сол бүйрек венасына құяды. Әсіресе, сол бүйрекүсті безінен қақпа венасына құятын көптеген ұсак веналар шығады.
Гипофиз, hypophysis (glandula pituitaria), сынатәрізді сүйектің түрік ершігінің гипофиз шұңқырында орналаскан және бас сүйегі қуысынан ершіктің көкетін құрайтын қатты милы кабық өсіндісімен бөлінген. Осы көкет тегі тесік арқылы гипофиз аралық мидың гипоталамусының құйғышымен байланысқан. Гипофиздің көлденең мөлшері — 10 17 мм, алдынан — артына қарай 5 15 мм, тігінен 5 10 мм. Еркектерде гипофиздің салмағы 0, 5 г, әйелдерде 0, 6 г. Сыртынан гипофиз капсуламен қапталған. Гипофиздің екі үлесін ажыратады — алдыңғы және артқы.
Алдыңғы үлес (аденогипофиз), lobus anterior (adenohypophysis), ірілеу келген, барлык гипофиз салмағының 70 80% құрайды. Ол артқы үлеске қарағанда тығыздау. Гипофиз шұңқырында орналасқан алдыңғы үлесте дисталды бөлікті, pars distalis, ажыратады, аралық бөлік, pars intermedia, артқы бөлікпен шекарада орналасқан және төмпелік бөлік, pars tuberalis, жоғары көтеріліп гипоталамустын құйғышымен байланысады. Қан тамырлардын көптігіне байланысты гипофиздің алдыңғы үлесі бозғылт сары кызғылт болады. Гипофиздың алдыңғы үлесінің тіні арасында синусоидты капиллярлар орналасқан безді жасушалардың бірнеше типтерінен құралған.
Артқы үлес (нейрогипофиз), lobus posterior (neurohypophysis), гипофиз шұңқырының ар тқы бөлігінде орналасқан нервті бөлік, lobus nervosus, және аденогипофиздің төмпешік бөлігінің артында орналасқан құйғыштан, infundibulum, тұрады. Гипофиздің арткы үлесі нейроглиалді жасушалардан (петуицид), гипоталамустың нейросекреторлык ядроларынан нейрогипофизға баратын нерв талшықтарынан және нейросекреторлық денелерден құралған. Гипофиз оның жұмысын реттейтін аралық мидың гипоталамусымен нерв талшықтары және қантамырлары арқылы функционала байланысқан. Гипофиздің алдыңғы және артқы үлестерінің гормондары басқа эндокринді бездер арқылы организмнің көптеген функцияларына әсер етеді.
Гипофиздің алдыңғы бөлігінде жас организмнің өсу және даму процестерін реттеуге қатысатын соматотропты гормон (өсу гормоны) бөледі; бүйрекүсті безінің стероидты гормон дар секрециясын реттейтін адренокортикотропты гормон(АКТГ); қалқаншабездің дамуына және продукциясына әсер ететін тиреотропты гормон (ТТГ); организмнің жыныстық жетілуіне әсер ететін гонадотропты гормондар (фолликула ынталандырушы, лютеин ынталандырушы және пролактин), олар аналық бездегі түйіншелердің дамуына, овуляцияға, сүт бездерінің өсуі мен сүт бөлінуге, еркектерде сперматогенез процесін реттейді. Сонымен катар, гипофиздің алдыңғы үлесінде организмдегі майлардың мобилизациясы мен утилизациясына әсер ететін гипофиздің липотропты факторлары бөлінеді. Гипофиздің аралық үлесінде организмде меланиннің түзілуін реттейтін меланоцит гормоны түзіледі.
Гипоталамустың супраоптикалық және паравентрикулярлық ядроларының нейросекреторлы жасушалары вазопрессин мен окситоцин бөледі. Бұл гормондар гипофиздің ар тқы үлесіне гипоталамо гипофизарлы жол түзетін аксондар бойымен тасымалданады. Гипофиздің артқы бөлігінен осы заттар қанға түседі. Вазопрессин гормонының әсері тамырларды тарылтушы және антидиуретикалық болып табылады, соған байланысты оның атауы антидиуретикалық гормон (АДГ). Окситоцин жатыр бұлшықеттерінің жиырылуына әсер етеді, сүт бездерінен сүт бөлінуді жақсартады, сары дененің функциясы мен дамуын тежейді, асқорыту жүйесінін тегіс бұлшықеттерінің тонусынын өзгеруіне әсер етеді. Гипофиздің канмен қамтамасыз етілуі: Үлкен мидың ішкі ұйкы артериясы мен артериалді шеңберінің тамырларынан гипофизға қарай жоғарғы және төменгі артериялар бағытталады.
Жоғарғы гипофиз артериялары сұр денеге және гипоталамус құйғышына барады, ол жерде бірімен анастомоз құрып, ми тініне енетін капиллярлар, алғашқы гемо капиллярлық тор құрайды. Осы тордың ұзын және қысқа ілмектерінен түзілетін қақпа венулалары гипофиздің алдыңғы үлесіне бағытталады. Гипофиздің алдыңғы үлесінің тінінде осы венулалар кең синусоидалді капиллярларға тарап, екіншілік гемокапиллярлық тор құрады. Гипофиздің артқы үлесі төменгі ги пофиз артериялары арқылы қанмен камтамасыз етіледі. Ұзын және қысқа гипофиз арте риялар арасында ұзын артериалді анастомоздар орналасқан. Гипофиздің жүйкеленуіне мүшеге артериямен бірге енетін симпатикалық талшықтар қатысады. Сонымен қатар, гипофиздің артқы үлесінде гипоталамус ядроларында орналасатын нейросекреторлы жасушалар өсінділерінің ұштары көптеп кездеседі.
Томпақ дене (ми эпифизі), corpus pineale, (epyphysis cerebri) аралық мидың эпиталамусына жатады және ортаңғы мидың жоғарғы төмпешіктерін бірінен бөлетін жүлгеде орналасады. Томпақтың алдыңғы ұшынан оң және сол таламустың (көру төмпешіктері) медиалді беткейіне жүгеншелер, habenulae, тартылған. Томпақ дененің пішіні көбінесе жұмыртқа тәрізді, ересек адамда салмағы 0, 2 г, ұзындығы 8 15 мм, ені 6 10 мм, қалындығы 4 6 мм. ІІІ қарыншаның қуысына караған томпақ дененің негізінде ойыс орналасқан. Сыртынан томпақ дене құрамында көптеген қантамырлардың анастамоздары бар дәнекер тінді капсуламен қапталған. Капсуладан мүшенің ішіне карай дәнекер тінді шарбақшалар (трабекулалар) енеді де, томпақ дененің ұлпасын үлесшелерге бөледі.
Ұлпаның жасушалық элементтері саны жағынан көп мамандырылған безді жасушалар — пинеалоциттер (пинеоциттер) және аздау келген глиалді жасушалар (глиоциттер). Ересек және әсіресе қарт адамдардың томпақ денелерінде құмды денелер (милы құм) кездеседі. Томпақ дененің эндокринді рөлі: оның жасушалары жыныстық жетілуге дейін гипо физ әсерін тежейтін зат бөледі және зат алмасудың көбін реттеуге қатысады. Томпақдененің қанмен қамтамасыз етілуі: Томпақденені арткы милық және жоғарғы мишықтық артериялардың тармақтары қанмен қамтамасыз етеді. Томпақ дененің веналары үлкен милық венаға немесе оның артерияларына құяды. Тамырлармен бірге мүше тініне симпатикалық жүйке талшықтары енеді.
Айырша без (тимус), thymus, алдыңғы көкірекаралыкта, оң және сол көкірекаралық өкпеқаптың аралығында орналасқан. Айырша без екі ассиметриялық үлестен оң үлес, lobus ufex және сол үлестен, lobus sinister, тұрады. Олар өзара ортаңғы бөліктермен қосылған. Әрбір үлестің төменгі бөлігі кеңейген, ал жоғарғы бөлігі тарылған, және де кейде жоғарғы үлестері екітісті айыр түрінде мойын аймағында шығып түрады (содан айырша без). Айырша бездің сол үлесі оңға карағанда ұзын. 10 15 жаста жетілген айырша бездің салмағы орташа 37, 2 г, ал ұзындығы 7, 5 16 см ге жетеді. Тимустың алдыңғы беті дөңес, төстің сабы мен денесіне жанасады. Тимустың артында қолқа мен өкпе сабауының бастапқы бөлігін алдынан жабатын жүрекқаптың жоғарғы бөлігі, қолқа доғасы мен оның ірі тармақтары, сол иық бас және жоғарғы қуыс веналары орналасады.
Айырша бездің құрылысы: Айырша безді сыртынан жіңішке дәнекер тінді капсула, capsula thymi, жабады. Капсуладан мүшенің ішіне тимус затын үлесшелерге бөлетін үлесше аралық қалқалар, septa interlobularia, таралады. Тимус паренхимасы үлесшенің перифериясында орналасатын қою заттан қыртыстан, cortex thymi, және орталығында орналасатын ақшыл заттан милы заттан, medulla thymi, тұрады. Тимустың стромасын торлы тін мен жұлдызша пішінді көпөсінділі жасушалары – айырша бездің эпителиоретикулоциттері құрайды. Жасушалар мен талшықтардан құралған торлы ілмекте тимустың лимфоциттері (тимоциттер) орналасады. Тимоциттер қыртыс затында милы затқа қарағанда тығыз жатады. Тимустың милы затында тимус денешіктері, corpuscula thymi, орналасады. Олар тығыз, өзгерген, өте жалпиған эптелиалді жасушалардан құралады.
Айырша бездің қанмен қамтамасыз етілуі: Айырша безді ішкі кеуделік, колқадоғасының және иық бас сабауынан тармақталатын тимустық тармақтар, rr. thymici, қанмен қамтамасыз етеді. Тимустан веналық қан иык бас және ішкі кеуделік веналарға ашылады. Лимфа тамырлары алдыңғы көкірекаралык және кеңірдекбронхтық лимфа түйіндеріне ағады. Тимусты оң және сол кезбе нервтің және де симпатикалык сабаудың мойын кеуде, жоғарғы кеуде өрімдерінен тармақталатын не рвтер нервтендіреді.
Параганглилер катехоламин түзетін хромафин денешіктерінің жиынтығы. Олар симпатикалык нерв жүйесінің ұрығынан түзіледі. Параганглилерге келесі түзілістер: жалпы үйқы артерияның сыртқы және ішкі ұйкы артерияларға бөлінген жерінде орналасатын ұйқы шумақшасы, glomus caroticus, құрсақтық қолқаның алдыңғы бетінде орналасатын бел қолқа параганглиі, және өкпе сабауы мен қолқаның аралытындағы жүрекүсті параганглиі жатады. Сонымен катар көптеген ұсақ па раганглилер е кездеседі. Оларға: ішастардың артында симпатикалық д сабау жанындағы, симпатикалық нерв жолындағы, шәует қуықшалары жанындағы, жатыр қынап нерв өрімінің, кейбір ішкі мүшелердің (жүрек, бүйрек, өкпе) тіндерінде орналаса тын параганглилер жатады. Олар жіңішке дәнекер тінді капсуламен қапталған. Хромафин денелерінің жасушалары бүйрекүсті бездерінің милы заты жасушаларына ұқсас, құрамында ұсақ дәндер бар.
НАЗАРЛАРЫҢЫЗҒА РАХМЕТ!
Скачать презентацию Семей Мемлекеттік Медицина Университеті СӨЖ Тақырыбы Эндокринді және
Бактиярова М АНАТОМИЯ.ppt