Сабақтың тақырыбы: Қанның құрамы және қызметі Сабақтың мақсаты: Қан құрамы мен қызметін сипаттау Оқушылар орындай алады: Қан құрамы мен қызметін сипаттайды Тілдік мақсат: № Қазақша русский english 1 гемоглобин hemoglobin 2 Оксигемоглобин диоксигемоглобин oxyhemoglobin 3 плазма plasma 4 тромбоцит platelet 5 қызыл қан жасушасы эритроциты erythrocytes 6 ақ қан жасушасы лейкоциты leukocytes 7 нейтрофил Neutrophil 8 лимфоцит lymphocyte 9 моноцит monocyte 10 макрофаг macrophage 11 иммунитет immunity 12 агглютинация agglutination 13 резус rhesus 14 лимфа жүйесі лимфатическая система lymphatic system 15 қан кровь blood № Қазақша русский english 16 гуморальдық иммунитет гуморальный иммунитет humoral immunity 17 жасушалық иммунитет клеточный иммунитет cellular immunity 18 қанның ұюы коагуляция крови blood coagulation
Қан құрамы 1. Қанның құрамы, қан жасушалары. Эритроциттер Қан (гр. haemo ; лат. sanguis — қан) — организмдегі ішкі сұйық ортаның бірі. Ол қантамырларының тұйық жүйесін бойлай ағып, тасымалдау қызметін атқарады. Қан барлық мүшелердің клеткаларына қоректік заттар мен оттегін жеткізеді және тіршілік әрекетінің өнімдерін зәр шығару мүшелеріне тасымалдайды. Организмдегі биологиялық әрекетшіл заттардың гуморальдық реттелу қызметі қанның қатысуымен іске асады. Қан организмнің инфекциядан қорғаныш реякциясын қамтамасыз етеді. Ағзаның ішкі ортасына қан, ұлпа сұйықтығы, лимфа жатады. Қанның құрамы. Қан дәнекер ұлпасының сұйық түрі. Ағзада болатын қанның мөлшері адамның дене салмағына байланысты 4, 5 -5 л. Қанның құрамы — плазмадан{55%) және қан жасушаларынан (45%) тұрады. Ересек адам организмінде шамамен бес литр қан болады. Қан — ағзадағы дәнекер тканінің бір түрі. Оның негізгі бөлігі клетка аралық сұйық зат — плазмадан құралады. Плазмадан қан жасушалары — эритроциттер мен лейкоциттер және қан пластинкалары — тромбоциттер болады. Тромбоциттер сүйектің кемік майындағы клеткалардан түзіледі. Олардың жетілуі, қорға жиналып, бұзылуы басқа мүшелерде өтеді.
Қан плазмасы (қан сарысуы) — қанның сарғыштау түсті сұйық бөлімі. Егер қанды ыдысқа құйып тұндырса, ыдыста 3 қабат айқын білінеді. Соның ең үстіңгі сарғыш түсті мөлдірлеу қабаты плазма. Ал астыңғы қызыл түсті қабаты — қан жасушалары. Плазманың құрамында 9092% су; 7 -8% нәруыз (белок); 0, 12% глюкоза; 0, 7 0, 8% май; 0, 9% тұз болады. Бұлардан басқа сүтқышқылы, ферменттергормондар бар. Плазмадағы нәруыздар (7 -8%) 3 топқа бөлінеді: альбуминдер (4, 5%); глобулиндер (1, 73, 5 %) және фибриногендер (0. 4). Фибриноген нәруызы қанның ұюына қатысады. Қанның құрамы қан плазмасы қан жасушалары
Қан жасушалары Эритроциттер (қанның қызыл түсті жасушалары) лейкоциттер (қанның түссіз жасушалары) тромбоциттер (қан пластинкалары) Қан жасушаларына — эритроциттер (қанның қызыл түсті жасушалары), лейкоциттер (қанның түссіз жасушалары) және тромбоциттер (қан пластинкалары) жатады Қызыл денешіктер — эритроциттер, ағы — лейкоциттер. Жасушалар арасында тромбоциттер бар. Эритроциттердің құрылысы. Эритроциттер (грекше «еrythros» — қызыл) қанның қызыл түсті ядросыз жасушалары. Жаңадан түзілген эритроциттерде ядро байқалады да, кейіннен жойылып кетеді. Қанның басқа жасушаларына қарағанда салмақтырақ болғандықтан, ыдыстың ең түбіне тұнады. Эритроциттердің пішіні — ортасы қысыңқы табақша тәрізді, жиегі қалың, ортасы жұқарған тиынға ұқсайды. Пішінінің мұндай болуы олардың беткі көлемін үлкейтеді. Эритроциттер өздігінен қозғалмайды, тек қан сұйықтығының ағынымен жылжиды. Адам эритроциттерінің диаметрі 7, 5 мкм, қалыңдығы 1 -2 мкм. Қанның 1 мм 3 -де — шамамен 4, 5 -5 млн, жаңа туған нәрестенің 1 мм 2 қанында 6 -7 млн эритроцит бар. 3 айдан соң оның мөлшері азайып, қалыпты мөлшерге (5 млн) келеді. Эритроциттердің қызыл түсі гемоглобинге (грекше «гема» — қан) құрамында темір бар нәруызды қызыл пигментке байланысты. Оттекпен қосылған гемоглобинді оқ-сигемоглобин дейді. Оксигемоглобинмен қаныққан — алқызыл түсті артерия қаны, көмірқышқыл газымен қаныққан күңгірт қызыл түсті вена қаны. Молекулаларының осы қасиеті гемоглобин оттекті өкпеден дененің барлық ұлпаларына жеткізіп қана қоймай, көмірқышқыл газын ұлпадан өкпеге жеткізетінін анықтайды.
Гемоглобин — қанның қызыл түсті пигменті. Эритроциттер оттегін тынысалу мүшелерінен ұлпаларға, көмірқышқыл газын ұлпалардан өкпеге тасуды қамтамасыз етеді. Адамның 100 мл қанында шамамен 15 -16 г гемоглобин болады. Эритроциттердің тіршілік ету ұзақтығы 120 -127 тәуліктей. Оның шамамен 2, 5 млн-ы көкбауыр мен бауырда жойылып, осынша мөлшері сұйек кемігінде қайта түзіліп отырады. Көкбауыр мен бауырдың қантамырлары қабырғасының эритроциттерді тұтып қалып, ерітіп жіберетін қасиеттері бар. Эритроциттердің мөлшері әр түрлі физиологиялық жағдайларға байланысты өзгеріп тұрады. Жазда бұлшықеттердің жұмысы күшейсе, шамадан асыңқырайды. Қаны аз адам мен жұқпалы аурумен ауырған адамдарда эритроциттердің мөлшері кемиді. Қорыта келгенде, эритроциттер оттекті өкпеден ұлпаларға, көміртек қос тотығын ұлпалардан өкпеге тасиды (жеткізеді)
Теріні жырып алған кезде, тромбоциттер қанды ұйытады. Олар ерімейтін фибрин талшықтарын түзетін фибриноген деп аталатын қанда еритін ақуыздарды тудыратын химиялық заттарды бөледі. Ал ерімейтін фибрин талшықтары басқа қан асушаларын бөгейді және қан біртіндеп ұйиды. Ақыр соңында қотыр түзіліп, оның астында жаңа тері пайда болады. Қанның ұюы. Тамырлар жарақаттанғанда одан аққан ұйып, қанның ағуына кедергі жасайтын іркілдек зат — тромб түзеді. Іркілдек зат бірте-бірте қоюланып тамырдың зақымданған жерін бітейді де, аққан қанды тоқтатады. Біраз уақыт өткен соң тамыр жарақаты жазылып, тромб жойылады. Тромб негізінен ерімейтін талшықты белок — фибриннен құралады. Фибрин плазмада еріген белок — фибирногеннен түзіледі. Фибрин түзілуі үшін қанда және қан пластинкалары, тамырлар мен оларды қоршап жатқан тканьдер бұзылғанда пайда болатын ерекше заттар қажет.
Лейкоциттер тасымалдауға қатыспайды. Олар – адамның иммундық жүйесінің бір бөлігі, яғни ағзаны инфекциядан қорғайды. Лейкоциттер -Лейкоциттердің саны мен бір-біріне қатынасы, яғни лейкоцитарлық формула түрлі әсерлерге (ауру, ауыр дене жұмысы, ас қабылдау, Ұйқы т. с. с. ) байланысты өзгеріп отырады. Лейкоциттердің саны да сыртқы және ішкі әсерлердің ықпалынан үнемі өзгеріп тұрады. Лейкоциттердің жалпы саны жаңа туған нәрестеде 10 -20 мың шамасында болғанмен, өмірінің алғашқы сағаттарында оның саны күрт көбейеді. Айталық, туған сәтте 19500 болса, 6 сағатта 22000, 24 сағатта 28000 дейін кобейеді де екінші тәулікте азая бастайды: 48 сағатта 19500 болады. Ал 5 -ші тәулікте баланың лейкоциттері күрт төмендейді де, 7 -ші тәулікте 8000 -11000 шегіне жетіп, шамамен ересек адамның жоғары деңгейіне шамалас болады. Мезгілінен ерте туған сәбилердің лейкоциттерінің саны 3600 -36000 шамасында өзгереді. Қыздардың қанындағы 10 -12 жаста лейкоциттердің саны 6000 -8000, яғни ересек адамдай болады. 1 жастан кейін иейтрофилдердің жалпы саны көбейіп, лимфоциттердің және лейкоциттердің жалпы саны азаяды.
Қанның қызметін сипаттау Қанның қызметі: 1. адам ағзасында қан әрбір мүшені, дененің әрбір жасушасын бірімен-бірін өзара байланыстырады; 2. оттегін өкпеден ұлпаларға жеткізіп, көмірқышқыл газынан тазартады; 3. қорек заттарды асқорыту мүшелерінен ұлпаларға жеткізеді; 4. ағзаның соңғы қажетсіз өнімдерін бүйрекке және т. б. мүшелерге тасымалдайды; 5. дене температурасының тұрақтылығын сақтайды; 6. ағзаны зиянды микробтардан қорғайды; 7. ішкі секреция бездерінен бөлінетін гормондарды тасымалдайды; 8. жасушаларда қышқылдың, судың деңгейін реттейді; 9. қорғаныштық қызмет атқарады (қанды ұйыта алады). Қалыпты жағдайда қанның р. Н = 7, 36 тең, Бұл әлсіз сілтінің реакциясы. Гомеостаз (гр. 'homoios' - ұқсас, stasis - тепе-теңдік) - жүйенің қызмет ететін сыртқы ортасының өзгеруіне қатысты тұрақты қалыпта ұстау немесе реттеу үрдісі.
Практикалық жұмыс № 4. Дайын микропрепараттар бойынша бақа мен адам қанында эритроциттерді салыстыру Мақсаты: Дайын микропрепараттар бойынша бақа мен адам қанында эритроциттер құрылымы ерекшеліктерін зерттеу бақылау мен деректерді жазу және беру
Орындалатын жұмыс барысы Қажетті құрал жабдықтар: Бақа мен адам эритроциттерінің микропрепараттары, микроскоп. Болжам (гипотеза): Жұмыс барысы: 1. Бақаның микропрепаратын микроскоппен бақылау 2. Бақаның эритроцит құрылысының пішінін сипаттап жазу, суретін салу. 3. Адамның қанының микропрепаратын микроскоппен қарау. 4. Адамның және бақаның эротроцитін салыстыру, кестені толтыру. Салыстыру белгілері Бақаның эритроциті Адамның эритроциті Көлемі Пішіні Саны Ядросы (көру аймағындағы) Қорытынды жазу: адам мен бақаның эритроциттерінің құрылымында қандай ерекшеліктер барын сипаттау.
Сабақтың тақырыбы: Қанның әр түрлі топтарындағы лейкоциттердің қызметі Сабақтың мақсаты: Лейкоциттердің түрлі типтерінің қызметтерін сипаттайды Оқушылар орындай алады: Оқушылар лейкоциттердің әр түрін зерттеп, презентация жасайды. Тілдік мақсат: № Қазақша русский english 1 гемоглобин hemoglobin 16 оксигемоглобин oxyhemoglobin гуморальный иммунитет humoral immunity 2 гуморальдық иммунитет 3 плазма plasma 17 жасушалық иммунитет клеточный иммунитет cellular immunity 4 тромбоцит platelet 18 қанның ұюы коагуляция крови blood coagulation 5 қызыл қан жасушасы эритроциты erythrocytes 6 ақ қан жасушасы лейкоциты leukocytes 7 нейтрофил Neutrophil 8 лимфоцит lymphocytes 9 моноцит monocytes 10 макрофаг macrophages 11 иммунитет immunity 12 агглютинация agglutination 13 резус rhesus 14 лимфа жүйесі лимфатическая система lymphatic system 15 қан кровь blood
№ Жасуша түрі Түзілетін орны 1 мм 3 саны Қызметі құрылысы 1 Эритроциттер Жілік майында 5 000 О 2 мен СО 2 тасымалына қатысады Ядро жоқ 2 Лейкоциты Жілік майында 6000, 7000, 8000 Лейкоциттер бала организмінің жұқпалы, яғни инфекциялық ауруларға қарсы тұруын қамтамасыз етеді. ядросы бар қан Клеткалары а) Гранулоцит-тер (лейкоциттің 72% құрайды) цитоплазмасында негіздік бояулармен көгілдір түске боялатын ұсақ дәншелері (түйіршіктері) болатын қанның ядролы ақ жасушасы 1. а. І. Нейтрофил 70% құрайды Жілік майында 4900 Бактерияларды фагоцитоздайды (жұтып алады) 1. а. ІІ. Эозинофил 1, 5% құрайды Жілік майында 105 Аллергиялық реакцияларға жауап қайтарады және антигистаминдік құрам түзеді. Сондай-ақ бас айналу мен ұйқышылдық себептерін бақылау кезінде жәрдемдеседі 1. а. ІІІ. Базофил 0, 5% құрайды Жілік майында 35 Гистамин мен гепарин синтездейді. Гепарин қан ұюын тежейді, Гистамин ұсақ қан тамырларының өткізгіштігін жақсартады. асқазан сөлінің бөлінуіне әсер етеді. Алергиялық реакцияларға қатысады. б) Агранулоцит лейкоциттің 28% қанның дәншесіз ақ қан жасушасы 1. б. І. Моноцит 4% құрайды 280 Бактерияларды Фагоцитоздайды (жұтады) қандағы дәншесіз лейкоциттердің бір түрі. Моноцит ядросының пішіні бұршақ, таға тәрізді, кейде бөлікшелі (сегментті) болып келеді. 1. б. ІІ. Лимфоцит 24% құрайды 3 Моноцит сүйектің қызыл кемігі майындағы бірмүмкіндікті монобластардан дамып жетіліп, қанға өтеді де, одан ұлпалар макрофагтарына айналып, организмдегі қорғаныс қызметін атқарады. Жілік майында, лимфо ұлпаларында, бауырда 1680 Антител синтездейді Лимфада болатын лейкоциттерді — лимфоциттер деп атайды Тромбацит (қан Жілік майында 250 000 қанның ұюына қатысу. дөңгелек, сопақ, ұршық тәрізд пластинкасы)
Қанның ақ денешіктері және олардың қызметтері Плазмадан қан жасушалары — эритроциттер мен лейкоциттер және қан пластинкалары — тромбоциттер болады. Тромбоциттер сүйектің кемік майындағы клеткалардан түзіледі. Олардың жетілуі, қорға жиналып, бұзылуы басқа мүшелерде өтеді. Лейкоциттер — ядросы бар қан клеткалары. Ересек адамның 1 мм 3 қанында 6 -8 мың лейкоциттер болады. Баланың иммундық қабілеті (ауруға қарсы тұру , қорғану қабілеті) лейкоциттерге байланысты. Лейкоциттер бала организмінің жұқпалы, яғни инфекциялық ауруларға қарсы тұру ын қамтамасыз етеді. Қан клеткаларының бұл маңызды қызметін Нобель сыйлығының лауреаты орыс ғалымы И. И. Мечников ашқан. Лейкоциттердің бірнеше түрлері бар: а) дәнді лейкоциттер немесе гранулоциттер; 1. а. І. Нейтрофил 70% құрайды, 1. а. ІІ. Эозинофил 1, 5% құрайды, 1. а. ІІІ. Базофил 0, 5% құрайды ә) дәнсіз лейкоциттер, яғни агранулоциттер; 1. моноциттер. 2. лимфоциттер. Лейкоциттердің саны мен бір-біріне қатынасы, яғни лейкоцитарлық формула түрлі әсерлерге (ауру, ауыр дене жұмысы, ас қабылдау, Ұйқы т. с. с. ) байланысты өзгеріп отырады. Лейкоциттердің саны да сыртқы және ішкі әсерлердің ықпалынан үнемі өзгеріп тұрады. Лейкоциттердің жалпы саны жаңа туған нәрестеде 10 -20 мың шамасында болғанмен, өмірінің алғашқы сағаттарында оның саны күрт көбейеді. Айталық, туған сәтте 19500 болса, 6 сағатта 22000, 24 сағатта 28000 дейін кобейеді де екінші тәулікте азая бастайды: 48 сағатта 19500 болады. Ал 5 -ші тәулікте баланың лейкоциттері күрт төмендейді де, 7 -ші тәулікте 8000 -11000 шегіне жетіп, шамамен ересек адамның жоғары деңгейіне шамалас болады. Мезгілінен ерте туған сәбилердің лейкоциттерінің саны 36000 шамасында өзгереді. Қыздардың қанындағы 10 -12 жаста лейкоциттердің саны 60008000, яғни ересек адамдай болады. 1 жастан кейін иейтрофилдердің жалпы саны көбейіп, лимфоциттердің және лейкоциттердің жалпы саны азаяды.
Гранулоциттер (лейкоциттің 72% құрайды) Гранулоциттер және эритроциттер қанның жілік майынан түзіледі, ол бақсаларға жол ашады. Оған мінездеме әртүрлі формаларын түзуші ядроның, ол көпформалы ядро түзуші лейкоциттер. Олардың арасында Нейтрофилді гранулоциттер 70%, Эозинофилді гранулоциттер 1, 5%, Базофильді гранулоциттер 0, 5% құрайды. Нейтрофилді гранулоциттер 70% -лейкоциттің жалпы көлемін құрайды. Ол жасуша арасында қыстырылып жүруге қабілетті. Қылтамырдың қабырғасында жинақталады және жасушааралық кеңістікте әртүрлі ұлпаларда еркін қозғала алады. Дененің зақымдалған бөлігіне бағытталады. Нейтрофилдер ауру туғызушы бактерияларды белсенді фагоциттаушылар (жұтып алушылар).
Эозинофилді гранулоциттер 1, 5% -ол цитоплазманың ішінде болатын түйіршіктер, эозином қызыл түске бояйды. Оның көлемі 1, 5% барлық лейкоциттерде, аллергиялық жағдайда олар саны көбейеді. Эозинофил антигистаминдік қасиетке ие. Антигистамин — Қызба мен қышыма сияқты аллергияларды емдегенде қолданылатын дәрі. Сондай-ақ бас айналу мен ұйқышылдық себептерін бақылау кезінде жәрдемдеседі. Эозинофилдің мәні қандағы гормондарды реттейді, бүйрекүсті безінің сөл бөлінуіне, әр түрлі стрестерге (күйзелістерге) күшті жауап беріп, әсер етеді. 1. Бұлар көп жасушалы паразиттерге және ауыр аллергиялық реакцияларға жауап қайтарады. 2. Өздеріне таныс емес қауіпті заттармен күреседі, ал бұл бөлшек химиялық медиатор бөледі, оны дегрануляция д/а. 3. Эозинофил жілік майында түзіледі жане ол қанда еркін жүреді. 4. Дегрануляция ол кішкене гранулалар оның құрамында эозинифил бар, олар сырттан келген зиянды ағзалары жойып отырады, бұл зиянды химиялық зат болады химиялық белсенді нәруыз болып табылады, онда сутегі және нуклеаз және липазалар болады.
Базофилді гранулоциттер 0, 5% -Бұл бояғыштар, негізнен жасушаны бояйды, мысалы осындай, метилен көгі, көк түйіршіктер айқын болады. Базофил бұл- гепарин, гистамин, нәруыз синтездейді, қанның ұюына кедергі жасайды, қабынған, бұзылған жасушалардың әсерін азайтуға қабілетті, жазылуына жол ашады. кейбір алергиялық жағдайларға, мысалы пішен безгегіне, Гестамин секрециясының (сөлінің) кезейсоқ өсуін бақылайды. Базофил қанда орнығып, қанның ұюын болдырмайды. Базафил қанайналымын реттейді және қаңға 2 маңызды химиялық зат Гепарин және Гестаминді ұлпаларға бөледі. Гепарин –қанды ұйытпайтын зат , қанның жылдам ұюын болдырмайды, Гистамин –қылтамырлардың бойында жай ғана бөлінеді, ол алергияға қарсы зат, қан айналымын күшейтеді. Бұл екі молекула бірге бөлінеді, иммундық жүйенің белсенділігін күшейтеді, инфекцияны жоюға және ағзаны қалпына келтіруге қатысады.
Агранулоциты 28 % Бұл жасуша цитоплазмасында түйіршік жасамайды. Егер түйіршіктенсе ядрро бірнеше бөлімдерден тұратын сияқты. Бірақ мұнда анық біреу, сопақ немесе сопақша пішінді болып келеді, бұл лейкоцитті мононуклеотидті немесе бір ядролы байланыс түзеді. Лейкоциттердің түссіз екі негізгі типіне бөлінеді. 1. Моноциттер (4%) жілік майынан түзіледі және сопақша пішінді ядро түзеді. Қанда бар болғаны 30 -40 сағат өмір сүреді, кейін қоршаған ұлпаларына шығады, макрофагтар құрады. Моноцит (monocytus, гр. monos - бір, kytos - жасуша) — қандағы дәншесіз лейкоциттердің бір түрі. Моноцит ядросының пішіні бұршақ, таға тәрізді, кейде бөлікшелі (сегментті) болып келеді. Моноцит — макрофагия (мононуклеарлық, фагоцитарлық) жүйесіне жатады. Моноцит сүйектің қызыл кемігі майындағы бірмүмкіндікті монобластардан дамып жетіліп, қанға өтеді де, одан ұлпалар макрофагтарына айналып, организмдегі қорғаныс қызметін атқарады 2. Макрофаг бактерияны және басқа ірі бөліктерін фагоциттейді (жұтады). Ол иммундық қабілеттің дамуына жауап, кейбір антигеннің түзілуіне және байланыстыруына қабілетті. Нейтрофилмен бірге ол барлық ағзаға әсер ететін фагоцитарлы жүйе жасайды. Инфекцияға қарсы қорғаныштың бірінші жүйесі болып табылады. Макрофаг (Масrорһаgіа - үлкен жалмаушы) — Активті қозғалыс (хемотаксис) және фагоцитозға қабілетті дәнекер тканінің клеткасы. Макрофаг жұтқан материалды қорыту үшін өзінің ішінде ферменттері бар, фагоцитозды активті іске асыратын сүйек ми текті клеткалар. Макрофаг жұтатын материал өте үлкен бөлшектерден (өлі тканьдер бөлшектерінен) тұруы мүмкін. 3. Лимфоцит 24% -тимуста түзіледі және лимфалық ұлпаларында, жілік майының жасушаларында түзіледі. Бұл сфералық (өрістік) жасуша аздаған мөлшерде цитоплазмада кездеседі. Онда шектеулі жалғанаяқтарымен қозғалуға бейім. Лимфоцит лимфадан және дененің басқа ұлпаларынан түзіледі. Оның екі негізгі типін айыруға болады- Т және В лимфоциттер. Ол өте сезімтал иммундық әсерлерге немесе оған араласады (антител түзуге қабілетті, ауыстырып тартып алады және жасушаның ісігін жойып жібереді). Өмірдің жалғасуын жекелеген Лимфоциттер санаулы күндер ден ондаған артық жылдарда кең ауқымда түрленеді. .
Лимфада болатын лейкоциттерді - лимфоциттер деп атайды. Лимфоцит - лейкоциттің бауырда түзілетін түйіршіксіз түрі. Адамның барлық лейкоциттерінің 18 -30%-ын құрайды. Лимфоциттер - ұсақ, диаметрі 8 -10 мкм. Лимфа сыртқы және ішкі әсерлерге өте сезімтал. Рентген сәулесінің әсерінен лимфоциттер тез жойылады. Егер ағзаға қалқанша бездің гормонын жіберсе, лимфоциттердің саны көбейеді. Лимфоциттер — қанның ақ торшаларының кішірек (6— 10 мкм), дөңгелек түрі. Цитоплазмасы жіңішке жиек тәрізді, хроматинге бай, жедел жылжи алады. Иммунитетте басты роль атқарады. Екі топқа бөлінеді: В- және Т- лимфоциттер. В- лимфоциттер сүйек майынан шығады, қан иммунитетінің сақталу және дамуын қадағалайды. Т- лимфоциттер тимустан шығады, торша иммунитетін қадағалайды. Лимфоциттердің бірнеше түрлі аралас өсінділері де болады: 1) жетілген лимфоциттер— болашақ реципиенттің сенсибильденген эритроциттерін қолданып алынады; 2) жетілмеген лимфоциттер — антигенмен кездесіп иммунокомпетенттік алған кіші лимфоциттер, иммунологиялық жетілмеген лимфоциттерден шығады. 3) кіші лимфоциттер — иммунологиялық күші жоқ лимфоциттер. Лимфоциттер В және Т жасушалар және табиғи киллер жасушадан тұрады. В-жасуша және Т-жасуша иммунитет қалыптасуын реттейді. В жасуша бірінші кезекте сыртан келетін заттарға антител жасап шығарады және оны есте сақтап Сыртан келген затты тез таныстырып Т жасуша оны жойып жібереді. Т жасуша көп қызмет атқарады. Бірінші кезекте сырттан келетін жасушаларды жоюға қатысады. Антителді табады. NK – - Жасуша ондай емес Т жасуша сияқты мамандандырылмаған. Ол мамандандырылған жасуша зиянды заттарын бұзатын Гранулалар түзеді. 3 жасушада бір мезгілде жұмыс жасайды және күшті әсер етеді.
Агранулоцит (гр. а — жоқ және лат. granulum — дән, дәнше, түйіршік; лат. kytos — қуыс үяшық, жасуша) — қанның дәншесіз ақ қан жасушасы (лейкоциті); дәнсіз лейкоцит қанның ақ клеткалары олардың цитоплазмасы дәнсіз (гранула жоқ). Көптеген омыртқасыз жануарлардың агранулоциттері бір түрлі – амебациттер - ал омыртқалы жануарларда екі түрлі лимфоциттер және моноциттер. [1] Агранулоцитке қан жасушаларының лимфоциттері және моноциттері жатады. Бұлардың цитоплазмасында арнайы бояулармен боялатын дәншелер болмайды. Лимфоциттер — организимдегі түрліше иммунологиялық реакцияларға белсенді қатысатын маңызды қан жасушалары. Олар қан лейкоциттерінің жалпы санының 20 - 40% құрайды. Адам мен жануарлар организмдерінде лимфоциттердің екі түрі: Т және В лимфоциттер болады. Т лимфоциттер (тимусқа тәуелді лимфоциттер) жасушалық иммунитетке, В лимфоциттер (лат. bursa — қапшық) сұйықтық (гумаральдық) иммунитетке жауапты. Т лимфоциттер жүйесінде әсерлі (эффекторлы) жасушалардың үш популяциясы болады. Олар: Т киллерлер (цитотоксикалык лимфоциттер), Т хелперлер (көмекшілер) және Т супрессорлар (баяулатқыштар). В-лимфоциттер жүйесінің эффекторлы жасушарына плазмобласттар мен плазмоцитгер (иммундыглобулиндер бөлетін жасушалар) жатады. Қан моноциттері — ұлпалар мен мүшелер макрофагтарының (ірі жемір жасушалар) бастама ізашар жасушалары.
Лимфа жүйесі Лимфа (лат. lympha — жартылай мөлдір сарғыш түсті сұйықтық, ол ұлпа сұйықтығынан бөліп шығарылады. Лимфа жасушааралық кеңістікте басталады да лимфа тамырлары бойынша ағады. Құрамына қарай лимфа қан плазмасына ұқсас болады, бірақ онда белоктар аз болады. Лимфа тамырлары бір-бірімен қосылып екі үлкен лимфа тармағын құрайды, олар үлкен венларға құйылады. Лимфа — кұрамында бірсыпыра белок пен торша бар, жабысқак, түссіз сұйықтық. Лимфа жүйесінен қанға көкрек өзегі арқылы келіп түседі. Лимфа лимфоциттердің қайта айналы- мына, біріншілік және екіншілік иммундық жауаптардың дамуына қатысады. Лимфа (латынша «lympha» — таза су, ылғал) — адамның лимфа тамырлары мен лимфа түйіндерінде болатын сұйық дәнекер ұлпа немесе сарғылт түсті мөлдір сұйықтық. Лимфа — ағзаның ішкі ортасы, ұлпа сүйықтығынан түзіледі. Тұз құрамы жағынан қан сарысуына ұқсас. Лимфаның химиялық құрамы: 95% су, 1 -2% нәруыз; 0, 1% глюкоза; 0, 9% минералды түздар. Адам денесінде бір тәулікте шамамен 2 -4 л лимфа түзіледі. Қан сарысуына қарағанда нәруыздары 3 -4 есе аздау, тұтқырлығы да төмендеу. Лимфаның құрамында фибриноген нәруызы болады. Сондықтан оның баяу болса да ұйығыштық қасиеті бар. Лимфа қан сияқты үздіксіз қозғалыста болады. Лимфада болатын лейкоциттерді — лимфоциттер деп атайды. Лимфоцит — лейкоциттің бауырда түзілетін түйіршіксіз түрі. Адамның барлық лейкоциттерінің 18 -30%-ын құрайды. Лимфоциттер — ұсақ, диаметрі 8 -10 мкм. Лимфа сыртқы және ішкі әсерлерге өте сезімтал. Рентген сәулесінің әсерінен лимфоциттер тез жойылады. Егер ағзаға қалқанша бездің гормонын жіберсе, лимфоциттердің саны көбейеді.
1. http: //www. exploratorium. edu/imagingstation/gallery. php? Asset=Human%20 white%20 blood%20 cells%202&Group=&Category=Blood%20 Cells&Section=Intr oduction 2. http: //prisms. mmsa. org/review. php? rid=1136 Иммунитет 1. Тұқым қуалайтын иммунитет Ұрықтан ұрыққа беріледі, олар тұқым қуалаумыне тығыз байланысты. 2. Жүре пайда болған иммунитет адам жұқпалы аурумен ауырғанан кейін пайда болады. Ол көп уақыт сақталады. Ағза кейін қайта осы ауру мен ауырмайды. 3. Жасанды иммунитет Ол егу (вакцина), яғни әдетте жас кезінде әлсіреген жұқпалы аурулардың қоздырғыштары бөліп шығаатын токсиндерді организмге енгізу арқылы жүргізеді. Вакцина алған адамда ауру жеңіл өтеді. Егуге жауап ретінде организмде антиденелер түзіледі, содан кейін жасанды белсенді иммунитет пайда болады. Сонымен қатар жасанды әлсіз иммунитетте болады ол осы мақсатқа сай ауру жануарлардан алынған қанның сары суын құяды. Бұл сарысудың құрамында жұқпалы ауруға қарсы дайын антиденелер болады. Әлсіз иммунитет көп сақталмайды. 1 айдан асапайды көбіне. Иммунитет құбылысын ғылыми тұрғыдан Француз ғалымы Лун Пастер (18221895) түсінік берді.
Сабақтың тақырыбы: Қанның ұю механизмі Сабақтың мақсаты: Қанның ұйуы процесінің механизмін түсіндіру Оқушылар орындай алады: Оқушылар дәптерлеріне блок-сызбаны құрастырады Құрастырылған блок-сызба негізінде ұю процесін түсіндіреді Тілдік мақсат: № Қазақша русский english 1 гемоглобин hemoglobin 16 оксигемоглобин oxyhemoglobin гуморальный иммунитет humoral immunity 2 гуморальдық иммунитет 3 плазма plasma 17 тромбоцит platelet клеточный иммунитет cellular immunity 4 жасушалық иммунитет 5 қызыл қан жасушасы эритроциты erythrocytes 18 қанның ұюы коагуляция крови blood coagulation 6 ақ қан жасушасы лейкоциты leukocytes 7 нейтрофил Neutrophil 8 лимфоцит lymphocyte 9 моноцит monocyte 10 макрофаг macrophage 11 иммунитет immunity 12 агглютинация agglutination 13 резус rhesus 14 лимфа жүйесі лимфатическая система lymphatic system 15 қан кровь blood
Қан құрамы 1. Қанның құрамы, қан жасушалары. Эритроциттер Қан (гр. haemo ; лат. sanguis — қан) — организмдегі ішкі сұйық ортаның бірі. Ол қантамырларының тұйық жүйесін бойлай ағып, тасымалдау қызметін атқарады. Қан барлық мүшелердің клеткаларына қоректік заттар мен оттегін жеткізеді және тіршілік әрекетінің өнімдерін зәр шығару мүшелеріне тасымалдайды. Организмдегі биологиялық әрекетшіл заттардың гуморальдық реттелу қызметі қанның қатысуымен іске асады. Қан организмнің инфекциядан қорғаныш реякциясын қамтамасыз етеді. Ағзаның ішкі ортасына қан, ұлпа сұйықтығы, лимфа жатады. Қанның құрамы. Қан дәнекер ұлпасының сұйық түрі. Ағзада болатын қанның мөлшері адамның дене салмағына байланысты 4, 5 -5 л. Қанның құрамы — плазмадан{55%) және қан жасушаларынан (45%) тұрады. Ересек адам организмінде шамамен бес литр қан болады. Қан — ағзадағы дәнекер тканінің бір түрі. Оның негізгі бөлігі клетка аралық сұйық зат — плазмадан құралады. Плазмадан қан жасушалары — эритроциттер мен лейкоциттер және қан пластинкалары — тромбоциттер болады. Тромбоциттер сүйектің кемік майындағы клеткалардан түзіледі. Олардың жетілуі, қорға жиналып, бұзылуы басқа мүшелерде өтеді.
Қан плазмасы (қан сарысуы) — қанның сарғыштау түсті сұйық бөлімі. Егер қанды ыдысқа құйып тұндырса, ыдыста 3 қабат айқын білінеді. Соның ең үстіңгі сарғыш түсті мөлдірлеу қабаты плазма. Ал астыңғы қызыл түсті қабаты — қан жасушалары. Плазманың құрамында 9092% су; 7 -8% нәруыз (белок); 0, 12% глюкоза; 0, 7 0, 8% май; 0, 9% тұз болады. Бұлардан басқа сүтқышқылы, ферменттергормондар бар. Плазмадағы нәруыздар (7 -8%) 3 топқа бөлінеді: альбуминдер (4, 5%); глобулиндер (1, 73, 5 %) және фибриногендер (0. 4). Фибриноген нәруызы қанның ұюына қатысады. Қанның құрамы қан плазмасы қан жасушалары
Теріні жырып алған кезде, тромбоциттер қанды ұйытады. Олар ерімейтін фибрин талшықтарын түзетін фибриноген деп аталатын қанда еритін ақуыздарды тудыратын химиялық заттарды бөледі. Ал ерімейтін фибрин талшықтары басқа қан асушаларын бөгейді және қан біртіндеп ұйиды. Ақыр соңында қотыр түзіліп, оның астында жаңа тері пайда болады. Қанның ұюы. Тамырлар жарақаттанғанда одан аққан ұйып, қанның ағуына кедергі жасайтын іркілдек зат — тромб түзеді. Іркілдек зат бірте-бірте қоюланып тамырдың зақымданған жерін бітейді де, аққан қанды тоқтатады. Біраз уақыт өткен соң тамыр жарақаты жазылып, тромб жойылады. Тромб негізінен ерімейтін талшықты белок — фибриннен құралады. Фибрин плазмада еріген белок — фибирногеннен түзіледі. Фибрин түзілуі үшін қанда және қан пластинкалары, тамырлар мен оларды қоршап жатқан тканьдер бұзылғанда пайда болатын ерекше заттар қажет.
Қан жасушалары Эритроциттер (қанның қызыл түсті жасушалары) лейкоциттер (қанның түссіз жасушалары) тромбоциттер (қан пластинкалары) Қанның ұюы. Тамырлар жарақаттанғанда одан аққан ұйып, қанның ағуына кедергі жасайтын іркілдек зат — тромб түзеді. Іркілдек зат бірте-бірте қоюланып тамырдың зақымданған жерін бітейді де, аққан қанды тоқтатады. Біраз уақыт өткен соң тамыр жарақаты жазылып, тромб жойылады. Тромб негізінен ерімейтін талшықты белок — фибриннен құралады. Фибрин плазмада еріген белок — фибирногеннен түзіледі. Фибрин түзілуі үшін қанда және қан пластинкалары, тамырлар мен оларды қоршап жатқан тканьдер бұзылғанда пайда болатын ерекше заттар қажет. Жарақаттанған жерден аққан 4 -5 минутта ұйиды. Ұйыған кезде фибрин талшықтары тромб тамырларын бітеп қалады. Қан ағуы тоқталады. Фибриннің талшықтарына қанның қызыл және ақ жасушалары ұйысып, қан ұйық түзеді. Қанның бұл жасушалары қанның ұюуына қатыспайды, тек қана қатпаның тығыздығын арттырады. Салқын жерде қан баяу ұйиды. Адам қанының құрамында Гепарин деген зат қанның ұюуын болдырмайтын қарсы денелер болып табылады. Мысалы жүрек қантамырларында қанның ұюынан жүрек бұлшықеттеріне қанның баруы әлсірейді (инфарк миокарда), мидағы қантамырлардың жарылуы (инсульт) т/б ауытқулар байқалады. Тромбациттер –қан пластинкасы. Тромбациттер –сүйек кемігіндегі ірі жасушалардың ыдырауынан түзіледі. Тромбациттердің диаметрі 2 -5 мкм, түссіз домалақ немесе сопақша пішінді ядросыз жасуша. Қанның 1 мм 3 -де 250 -400 мың тромбациттер болады. Тромбациттің өмір сүру уақыты 5 -9 күн. Кейін олар бауыр мен көк бауырда ыдырайды.
Жарақат Мысалы жүрек қантамырларында қанның ұюынан жүрек бұлшықеттеріне қанның баруы әлсірейді (инфарк миокарда), мидағы қантамырлардың жарылуы (инсульт) т/б ауытқулар байқалады Тромбациттің бұзылуы Тромбопластин Ауамен араласады Ұлпалардың зақымдануы Плазмадағы протромбин (Бауырда синтезделеді Протромбин әлсіз фермент) Плазмадағы фермент тромбин Са 2+ Плазмадағы Фибриноген (бауырда синтезделеді, түссіз нәруыз плазма ерітіндісі) Фибрин (түйіртпек)
Фиброноген фибринге айналуы –протромбин (қан сарысуының нәруызы) нәруызына байланысты. Протрамбин Бауыр мен жілік майында болатын «К» витаминінің қатысуымен түзіледі. Қан ұюы үшін қан сары суында Са 2+ тұзы болуы керек. Егер қанда Са тұзы болмаса, қан ұйымайды. Медицинада адамға құятын қанды ұйымайтындай етіп кальций тұзынан әдейір арылтады. Мұндай қанды 30 күнге дейін сақтауға болады. Адамда сирек болса да, қан ұйымайтын Қан ұйымайтын адамның қанында глобулин нәруызы болмайды. Қан сарысуында ауру кездеседі, оны фибриноген болмайтындықтан қан сарысуы ұйымайды. «гемофилия» дейді. Гемофилия (грекше «haima» -қан, «philo» - жақсы көру) –тұқым қуалайтын ауру.
Кесте 1. Қан плазмасының қанды ұюытудағы қозғаушы күші, негізгі қызметі және мазмұны. Фактор Белгiлi атауы Қан плазмасындағы мазмұны г/л Қызметі 1 2 3 4 I Фибриноген 2 -4 Ia Фибрин II Протромбин IIа Тромбин Протеаза, активтендiретiн қозғаушы күштер және фибринға айналдыратын фибриноген V, VIII, XIII, С III Ұлпалық фактор (қозғаушы күш) Белок- мембрана кешенiн активаторы (белсендіргіштері) VIIa. ТФ-Са 2+ IV Са 2+ V Проакцелерин Va Акцелерин VII Проконвертин VIIa Конвертин VIII (Антигемофильннің) Қанның ұюымауына белсенді емес қозғаушы күш А. (антигемофильннің белсенді емес глобулині) VIIIa Антигемофильді қозғаушы күш А белсенділігі (белсенді антигемофильді глобулин) IX белсенді емес Антигемофильді В қозғаушы күші (белсенді емес қозғаушы күш Кристмаса) IXa Антигемофильді қозғаушы күш В белсенділігі (белсенді қозғаушы күш Кристмаса) X Белсенді емес қозғаушы күш Стюарта-Прауэра Xa Белсенді қозғаушы күш Стюарта-Прауэра Фибринді гель құрады 0, 1 0, 9 -1, 2 ммоль/л 0, 01 Профермент*-белсенді емес ізашар ферменттердің орташа деңгейінде әсер етіп жолай фосфатидилсеринденуі (фосфолипидт түзілуі) Нәруыз iзашар - мембрана кешенiн белсендендірушісі Xa-Va. Ca 2+ Нәруыз - мембрана кешенiн белсендендірушісі Xa-Va-Са 2+ 0, 005 Профермент* -белсенді емес ізашар фермент. Протеаза*, қозғаушы күшті белсендендіреді X және IX 0, 01 -0, 02 Нәруыз iзашар - мембрана кешенiн белсендендірушісі IXa-VIIIa -Ca 2+ Белок- мембрана кешенiн белсендендірушісі IXa-VIIIa-Ca 2+ 0, 003 Профермент* -белсенді емес ізашар фермент Протеаза*, активирующая фактор X 0, 01 Еритiн белок - фибрин iзашар Профермент*-белсенді емес ізашар фермент Протеаза*, қозғаушы күшті белсендендіреді II
Кестенің жалғасы 1 2 XIa Тромопластиннің белсенді ізашар плазмасы XII 3 Белсенді емес қозғаушы күш Хагемана ХIIа Активный фактор Хагемана XIII Протеаза, белсендендіруші қозғаушы күш IX 0, 03 Белсенді емес тасымалдаушы глутамидаза (белсенді емес фибринста-жақындатушы фактор (қозғаушы күш)) Прекалликреин 0, 01 -0, 02 ВМК Профермент -белсенді емес ізашар фермент. Катализденгенде фибрин молекуласы арасында амидтік байланыс құрылады мономері, фибрин және фибронектином Калликреин Профермент контактного пути свёртывания крови Протеаза, белсендендіретін қозғаушы күш XI, прекалликреин, плазминоген ХШа белсенді тасымалдаушы глутамидаза (белсенді фибринстаби-лизирующий фактор(қозғаушы күш)) Лизис – әртүрлі бақылаушылардың әсері 4 0, 05 Қанның ұю жолында ферменттердің арасында байланыс жасайды Протеаза, белсенді қозғаушы күш XII, плазминоген 0, 06 Нәруыз-қанның ұюуы кезінде белсенді байланыс жасайды.
Есептер шығару Жынысты анықтаудың түрлері: Жынысты анықтау негізінде аналық дараны аталық жынысты дарадан ажыратуға болатын бір жұп хромосоманың болуымен байланысты. 1. ♀22 аутосома 1 жұп жыныс хромсома ХХ Р= ♀ ХХ х ♂ХУ 2. ♂ аутосома 1 жұп жыныс хромсома ХУ Гамета = Х, У Ғ 1= ХХ, ХУ, ХХ, ХУ қыз ұл Жыныспен тіркескен белгілердің тұқым қуалауына арналған есептер шығару: Шешесі сау (ХНХН) гомозиготалы, әкесі (ХһУ) гемофилиямен ауыратын отбасының құрамында ұрпақтары қандай болмақ. 1. ♀22 аутосома 1 жұп жыныс хромсома ХХ 2. ♂ аутосома 1 жұп жыныс хромсома ХУ Р = ♀ ХНХН сау бірдей(гомозиготалы) х ♂ ХһУ (гемофиля) ауру G (гамета)= ХН , ХН, Хһ, У Ғ 1= ХНХһ, ХНУ, ХНХһ, ХНУ қыз Ұл сау қыз Ұл сау Жауабы: барлық балалары сау, қыздары гемофиля гені бойынша тасымалдаушы гетерозиготалы болғандықтан ауруды тасушы болып есептеледі.
2. Әкесі сау (ХНУ) сау, шешсі ХНХһ гемофилия гені бойынша гетерозиготалы (тасымалдаушы) болса, отбасының ұрпақтары қандай болмақ? 3. Әкесі сау (ХНУ) сау, шешсі ХһХһ гемофилия гені бойынша гомозиготалы (ауру) болса, отбасының ұрпақтары қандай болмақ? 4. Әкесі ауру (ХһУ) сау, шешсі ХНХһ гемофилия гені бойынша гетерозиготалы (тасымалдаушы) болса, отбасының ұрпақтары қандай болмақ?
Сабақтың тақырыбы: Қан топтары және қанның агглютинациясы. Резус-конфликт. Сабақтың мақсаты: Агглютинация және резус-конфликт механизмдерін түсіндіру Оқушылар орындай алады: Оқушылар әртүрлі қан топтарын және қан құю ережелерін зерттеулері тиіс. Содан кейін олар кім, кімге және неліктен қан құя алатыны туралы түсіндірілетін презентация жасайды. Тілдік мақсат: № Қазақша русский english 1 гемоглобин hemoglobin 16 оксигемоглобин oxyhemoglobin гуморальный иммунитет humoral immunity 2 гуморальдық иммунитет 3 плазма plasma 17 тромбоцит platelet клеточный иммунитет cellular immunity 4 жасушалық иммунитет 5 қызыл қан жасушасы эритроциты erythrocytes 18 қанның ұюы коагуляция крови blood coagulation 6 ақ қан жасушасы лейкоциты leukocytes 7 нейтрофил Neutrophil 8 лимфоцит lymphocyte 9 моноцит monocyte 10 макрофаг macrophage 11 иммунитет immunity 12 агглютинация agglutination 13 резус rhesus 14 лимфа жүйесі лимфатическая система lymphatic system 15 қан кровь blood
Қан құрамы 1. Қанның құрамы, қан жасушалары. Эритроциттер Қан (гр. haemo ; лат. sanguis — қан) — организмдегі ішкі сұйық ортаның бірі. Ол қантамырларының тұйық жүйесін бойлай ағып, тасымалдау қызметін атқарады. Қан барлық мүшелердің клеткаларына қоректік заттар мен оттегін жеткізеді және тіршілік әрекетінің өнімдерін зәр шығару мүшелеріне тасымалдайды. Организмдегі биологиялық әрекетшіл заттардың гуморальдық реттелу қызметі қанның қатысуымен іске асады. Қан организмнің инфекциядан қорғаныш реякциясын қамтамасыз етеді. Ағзаның ішкі ортасына қан, ұлпа сұйықтығы, лимфа жатады. Оқушылар әртүрлі қан топтарын және қан құю ережелерін зерттеулері тиіс. Содан кейін олар кім, кімге және неліктен қан құя алатыны туралы түсіндірілетін презентация жасайды. Оқушыларға резус-конфликтті зерттеуді және аяғы ауыр әйел адамдаға таратуға болатын брошюра жасауды ұсыныңыз. Бұл брошюрада қан тобы теріс резусты әйелде оң резус факторлы антидене бар жоғын анықтау үшін тексерілетіні түсіндірілуі қажет. Презентацияны қорғау және брошюраны түсіндіру
Қан құю, Қан топтары. Ағзадан қанның көп кетуі өте қауіпті. Ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығы бұзылады, қан қысымы төмендеп, қанда гемоглобиннің мөлшері азаяды. Қан кеткен адамның өмірін сақтап қалу үшін оған басқа сау адамның қанын құяды. Қан құю ертеден қолға алынсада сәтсіз аяяқталған кездері болған. Бір адамның қаны екінші адамның қанымен сәйкес келе бермейтіні тек 1900 жылы анықталған. Қан құюдың сәтсіз болуы, әр адамның қанында болатын өзіне тән химиялық ерекшеліктерін ебайланысты. Қан беретін адамды –Донор мен қанды қабылдайтын адамды –реципиенттің қаны сәйкес келуі тиіс. Қан топтары: Қанды жеке топтарға бөлгенде эритроциттердің құрамындағы ерекше нәруыздар АВ мен плазма құрамындағы ерекше нәруызды антигендер (α, β) болуы қатаң ескеріледі. Егерде А антигенде α антиденесі немесе В антигені мен β антиденеі кездесетін болса, құйылған қандағы эритроциттер желімденіп қан ұюы болады. Қан тобы өмір бойы өзгермейді және ол тұқым қуалауы болады. Барлық адамдардың қан тобы 4 топқа бөлінеді. І, ІІІ, ІV. Қан беретін адамды Донор, Қабылдайтын адамды – реципиент д/а. Қанның құрамы қан плазмасы қан жасушалары
Қаны І топқа жататын адамдардың қанын барлық топқа аз-аздан 200 -300 мл құюға болады. ІІ топқа жататын қанды ІІ және ІV топқа құюға болады. ІІІ топтағыларды ІІІ ке және ІV топқа құюға болады. Егер қан топтары сәйкес келмесе, эритроциттер желімденіп қалады да, аяғы сәисіздікке ұшырайды. Қазіргі кезде қан құюда тек өз тобына сәйкес келетін қан топтарын құяды. Қан топтары Эритроциттерде болатын атигендер Қан плазмасында болатын антиденелер О (І) Болмайды α жәнеβ А (ІІ) А β В (ІІІ) В α АВ (ІV) АВ Болмайды қан ұйымайды барлық қан болады құюға. Қан топтары Оның қанын қабылдайтын топтар Оған қанын беретін топтар О (І) І, ІІІ, ІV І А (ІІ) ІІ, ІV І, ІІ В (ІІІ) ІІІ, ІV І, ІІІ АВ (ІV) ІV І, ІІІ, ІV
Резус –фактор (Rh фактор) –адам мен макака маймылының қанында болатын ерекше наруыз. Резус –фактор деп аталу себебі бұл нәруыз алғаш рет макака- резус маймылының қанынан табылған. Резус-фактор ұрпақтан-ұрпаққа беріледі. Егер қанында резус-фактор болмаса - «теріс Rh» , болса «оң Rh » делінеді. Адамдардың эритроциттерінің 85% резус-фактор болады. 15% -ында резус- фактор болмайды. Резусы оң қанды резусы теріс қанға құйса, резусы теріс адамның қанында оң резусқа қарсы антидене түзіледі. Бұл жағдай екінші рет қайталанса, қарсы дене оң резуспен әрекеттесіп, адамның көз жұмуы мүмкін. Сондықтан ағзаға Rh бірдей қанды құю керек. Қанда адамға белгілі жылдамдықпен құяды. Өте тез құйса жүрекке күш түседі. Қазырғы кезде адамға құятын қанға лимон қышқылын, глюкоза қосып, 4 -60 С температурада, бір айға дейін сақтайды. Резус-фактор[1] (rhesus) — адамдар мен макака-резус маймылының (аталуы осыған байланысты) эритроциттерінің құрамында болатын антиген. Резус-факторды 1940 ж. австриялық иммунолог К. Ландштейнер (1868 — 1943) мен америкалық ғалым А. Винер (1907 — 78) ашты. Адамдардың 85%-нда эритроцит құрамында оң Резус-фактор, ал 15%-нда теріс Резус-фактор. болады. Резус -фактор жүйесінде бірнеше әр түрлі антигендер, сондай-ақ Hr тобы болады. Осы топ пен резус (Rh) қосылып, ортақ жүйе Rh — Hr құрады. Rh-тің құрамында Д, С, Е, ал Hr-те д, с, е агглютиногені бар. Hr агглютиногені адамдардың 83%-нда эритроцит құрамында кездеседі. Резус-фактор тұқым қуалайды және өмір бойына өзгермейді. Қан құйғанда қан топтары сияқты Резус-фактор да қатаң есепке алынады, себебі, бұл кезде Rh — Hr агглютиногендер жүйесінде арнайы антидене түзіледі; организмге антигенді қайталап құйғанда, “антиген — антидене” реакциясы пайда болуы мүмкін, ал бұл организмнің қалыпты қызметін бұзады. Мыс. , қанының Rh-ы оң реципиентке теріс Rh-ы бар қан құйылса, гемотрансфуз. реакция (адамның денесі қалтырайды, темпрасы көтеріледі, белі ауырады) жүреді. Ал жүктілік жағдайында, ананың Rh-ы теріс болып, құрсақтағы нәрестенің Rh-ы оң болса, иммундық өзгеріс болуы мүмкін. Бұл құрсақтағы нәрестенің өліміне әкеліп, әйел түсік тастайды, мұны Rh-конфликт деп атайды. Егер мұндай жағдайда әйел аман-есен босанса да, кейін жаңа туған сәби тұқым қуалайтын қан ауруына шалдығады. Жүкті әйелдерде Rh-конфликт болмау үшін оларға антирезус-гамма-глобулин егіледі.
Қан тобы О (І топ) А (ІІ) В(ІІІ) АВ (ІV) Халықтың арасындағы мөлшері, % 46 42 9 3 Антигены Антидене — а + b А Ъ В А+ В — а
Сабақтың тақырыбы: Лимфа жүйесі Сабақтың мақсаты: Лимфа жүйелерін сипаттау және қан, ұлпалық сұйықтық, лимфа арасындағы өзара байланысты сипаттайды. Оқушылар орындай алады: Оқушылар қан, ұлпа сұйықтығы мен без арасындағы өзара байланысты сипаттап, өзінің қысқаша сипаттамасын жазады. Тілдік мақсат: № Қазақша русский english 1 гемоглобин hemoglobin 16 оксигемоглобин oxyhemoglobin гуморальный иммунитет humoral immunity 2 гуморальдық иммунитет 3 плазма plasma 17 тромбоцит platelet клеточный иммунитет cellular immunity 4 жасушалық иммунитет 5 қызыл қан жасушасы эритроциты erythrocytes 18 қанның ұюы коагуляция крови blood coagulation 6 ақ қан жасушасы лейкоциты leukocytes 7 нейтрофил Neutrophil 8 лимфоцит lymphocyte 9 моноцит monocyte 10 макрофаг macrophage 11 иммунитет immunity 12 агглютинация agglutination 13 резус rhesus 14 лимфа жүйесі лимфатическая система lymphatic system 15 қан кровь blood
Лимфа және лимфа түйіндері Лимфа және лимфа тамырлары. Лимфа –тұнық, суға ұқсас сұйықтық. Ол жасуша аралық сұйықтықтан жаралады және лимфа капилярларына жеткенше лимфа емес интерстизиалды сұйықтық деп аталады. Лимфалық капилярлар тін кеңістіктерінде орналасады. Лимфалық капияларлардан лимфа тамырларына қарай ағады. Лимфа аталған тамырлар мен бұлшық еттердің қысымы әсерімен жылжиды.
Лимфа түйіндері немесе лимфа бездері деп талшықты қаптамада орналасқан лимфа тіндерін атайды. Олардың көлемі әртүрлі. Орта есеппен 1 -20 см болып келеді. Лимфа түйіндерінде қойнаулар болады, ал оларда қанның ақ жасушалары, яғни макрофагтар жиналады. Олар бактерияларды, басқада бөгде микроорганизмдерді және өлі жасушаларды жойады. Ағзалар мен тіндерден жиналған лимфа бір немесе бірнеше лимфатүйіндерден өтіп сүзіледі. Одан соң венадағы қанмен қосылады. Лимяа түйіндерінің ұлғайып, көбеюуі әдетте ағзаның ауруға шалдыққанын аңғартады.
Сабақтың тақырыбы: Гуморальды және жасушалық иммунитет Сабақтың мақсаты: гуморальді және жасушалық иммунитетті салыстырады Оқушылар орындай алады: Оқушылар лейкоциттердің әр түрін зерттеп, презентация жасайды. Тілдік мақсат: № Қазақша русский english 1 гемоглобин hemoglobin 16 оксигемоглобин oxyhemoglobin гуморальный иммунитет humoral immunity 2 гуморальдық иммунитет 3 плазма plasma 17 жасушалық иммунитет клеточный иммунитет cellular immunity 4 тромбоцит platelet 18 қанның ұюы коагуляция крови blood coagulation 5 қызыл қан жасушасы эритроциты erythrocytes 6 ақ қан жасушасы лейкоциты leukocytes 7 нейтрофил Neutrophil 8 лимфоцит lymphocytes 9 моноцит monocytes 10 макрофаг macrophages 11 иммунитет immunity 12 агглютинация agglutination 13 резус rhesus 14 лимфа жүйесі лимфатическая система lymphatic system 15 қан кровь blood
№ Жасуша түрі Түзілетін орны 1 мм 3 саны Қызметі құрылысы 1 Эритроциттер Жілік майында 5 000 О 2 мен СО 2 тасымалына қатысады Ядро жоқ 2 Лейкоциты Жілік майында 6000, 7000, 8000 Лейкоциттер бала организмінің жұқпалы, яғни инфекциялық ауруларға қарсы тұруын қамтамасыз етеді. ядросы бар қан Клеткалары а) Гранулоцит-тер (лейкоциттің 72% құрайды) цитоплазмасында негіздік бояулармен көгілдір түске боялатын ұсақ дәншелері (түйіршіктері) болатын қанның ядролы ақ жасушасы 1. а. І. Нейтрофил 70% құрайды Жілік майында 4900 Бактерияларды фагоцитоздайды (жұтып алады) 1. а. ІІ. Эозинофил 1, 5% құрайды Жілік майында 105 Аллергиялық реакцияларға жауап қайтарады және антигистаминдік құрам түзеді. Сондай-ақ бас айналу мен ұйқышылдық себептерін бақылау кезінде жәрдемдеседі 1. а. ІІІ. Базофил 0, 5% құрайды Жілік майында 35 Гистамин мен гепарин синтездейді. Гепарин қан ұюын тежейді, Гистамин ұсақ қан тамырларының өткізгіштігін жақсартады. асқазан сөлінің бөлінуіне әсер етеді. Алергиялық реакцияларға қатысады. б) Агранулоцит лейкоциттің 28% қанның дәншесіз ақ қан жасушасы 1. б. І. Моноцит 4% құрайды 280 Бактерияларды Фагоцитоздайды (жұтады) қандағы дәншесіз лейкоциттердің бір түрі. Моноцит ядросының пішіні бұршақ, таға тәрізді, кейде бөлікшелі (сегментті) болып келеді. 1. б. ІІ. Лимфоцит 24% құрайды 3 Моноцит сүйектің қызыл кемігі майындағы бірмүмкіндікті монобластардан дамып жетіліп, қанға өтеді де, одан ұлпалар макрофагтарына айналып, организмдегі қорғаныс қызметін атқарады. Жілік майында, лимфо ұлпаларында, бауырда 1680 Антител синтездейді Лимфада болатын лейкоциттерді — лимфоциттер деп атайды Тромбацит (қан Жілік майында 250 000 қанның ұюына қатысу. дөңгелек, сопақ, ұршық тәрізд пластинкасы)
Агранулоцит (гр. а — жоқ және лат. granulum — дән, дәнше, түйіршік; лат. kytos — қуыс үяшық, жасуша) — қанның дәншесіз ақ қан жасушасы (лейкоциті); дәнсіз лейкоцит қанның ақ клеткалары олардың цитоплазмасы дәнсіз (гранула жоқ). Көптеген омыртқасыз жануарлардың агранулоциттері бір түрлі – амебациттер - ал омыртқалы жануарларда екі түрлі лимфоциттер және моноциттер. [1] Агранулоцитке қан жасушаларының лимфоциттері және моноциттері жатады. Бұлардың цитоплазмасында арнайы бояулармен боялатын дәншелер болмайды. Лимфоциттер — организимдегі түрліше иммунологиялық реакцияларға белсенді қатысатын маңызды қан жасушалары. Олар қан лейкоциттерінің жалпы санының 20 - 40% құрайды. Адам мен жануарлар организмдерінде лимфоциттердің екі түрі: Т және В лимфоциттер болады. Т лимфоциттер (тимусқа тәуелді лимфоциттер) жасушалық иммунитетке, В лимфоциттер (лат. bursa — қапшық) сұйықтық (гумаральдық) иммунитетке жауапты. Т лимфоциттер жүйесінде әсерлі (эффекторлы) жасушалардың үш популяциясы болады. Олар: Т киллерлер (цитотоксикалык лимфоциттер), Т хелперлер (көмекшілер) және Т супрессорлар (баяулатқыштар). В-лимфоциттер жүйесінің эффекторлы жасушарына плазмобласттар мен плазмоцитгер (иммундыглобулиндер бөлетін жасушалар) жатады. Қан моноциттері — ұлпалар мен мүшелер макрофагтарының (ірі жемір жасушалар) бастама ізашар жасушалары.
Лимфа жүйесі Лимфа (лат. lympha — жартылай мөлдір сарғыш түсті сұйықтық, ол ұлпа сұйықтығынан бөліп шығарылады. Лимфа жасушааралық кеңістікте басталады да лимфа тамырлары бойынша ағады. Құрамына қарай лимфа қан плазмасына ұқсас болады, бірақ онда белоктар аз болады. Лимфа тамырлары бір-бірімен қосылып екі үлкен лимфа тармағын құрайды, олар үлкен венларға құйылады. Лимфа — кұрамында бірсыпыра белок пен торша бар, жабысқак, түссіз сұйықтық. Лимфа жүйесінен қанға көкрек өзегі арқылы келіп түседі. Лимфа лимфоциттердің қайта айналы- мына, біріншілік және екіншілік иммундық жауаптардың дамуына қатысады. Лимфа (латынша «lympha» — таза су, ылғал) — адамның лимфа тамырлары мен лимфа түйіндерінде болатын сұйық дәнекер ұлпа немесе сарғылт түсті мөлдір сұйықтық. Лимфа — ағзаның ішкі ортасы, ұлпа сүйықтығынан түзіледі. Тұз құрамы жағынан қан сарысуына ұқсас. Лимфаның химиялық құрамы: 95% су, 1 -2% нәруыз; 0, 1% глюкоза; 0, 9% минералды түздар. Адам денесінде бір тәулікте шамамен 2 -4 л лимфа түзіледі. Қан сарысуына қарағанда нәруыздары 3 -4 есе аздау, тұтқырлығы да төмендеу. Лимфаның құрамында фибриноген нәруызы болады. Сондықтан оның баяу болса да ұйығыштық қасиеті бар. Лимфа қан сияқты үздіксіз қозғалыста болады. Лимфада болатын лейкоциттерді — лимфоциттер деп атайды. Лимфоцит — лейкоциттің бауырда түзілетін түйіршіксіз түрі. Адамның барлық лейкоциттерінің 18 -30%-ын құрайды. Лимфоциттер — ұсақ, диаметрі 8 -10 мкм. Лимфа сыртқы және ішкі әсерлерге өте сезімтал. Рентген сәулесінің әсерінен лимфоциттер тез жойылады. Егер ағзаға қалқанша бездің гормонын жіберсе, лимфоциттердің саны көбейеді.
Атауы Гуморальдық иммунитет: № Жасушалық иммунитет: 1 плазмадағы антиденелерді қамтиды Т лимфоциттерінен тұрады 2 В лимфоциттерінен тұрады антиген жасуша ішінде болған кезде пайда болады 3 плазмадағы антигендерді қабылдайды цитокининдердің – антиген бұзатынхимикаттар секрециясынан тұрады.
Жұқпалы ауруларға қарсы егудің бірнеше түрі бар: міндетті егу – балаларға (туберкулез, қызылша, күл, сіреспе, көкжөтел, гепатит, т. б. ауруларға қарсы), нәрестелі бола алатын әйелдер және қыздарға қызамыққа қарсы; жоспарлы-кәсіби егу – мал шаруашылығымен айналысатын немесе олардың өнімін өңдейтін адамдарға күйдіргіге қарсы; эпидемиялық көрсеткіш бойынша егу – нақты аймақтағы тұрғындар арасында індет қаупі төнген кезде жүргізіледі. Егу көбінесе инфекциялық тәсілмен (тері астына, бұлшық етке) атқарылады.
1. http: //www. exploratorium. edu/imagingstation/gallery. php? Asset=Human%20 white%20 blood%20 cells%202&Group=&Category=Blood%20 Cells&Section=Intr oduction 2. http: //prisms. mmsa. org/review. php? rid=1136 Иммунитет 1. Тұқым қуалайтын иммунитет Ұрықтан ұрыққа беріледі, олар тұқым қуалаумыне тығыз байланысты. 2. Жүре пайда болған иммунитет адам жұқпалы аурумен ауырғанан кейін пайда болады. Ол көп уақыт сақталады. Ағза кейін қайта осы ауру мен ауырмайды. 3. Жасанды иммунитет Ол егу (вакцина), яғни әдетте жас кезінде әлсіреген жұқпалы аурулардың қоздырғыштары бөліп шығаатын токсиндерді организмге енгізу арқылы жүргізеді. Вакцина алған адамда ауру жеңіл өтеді. Егуге жауап ретінде организмде антиденелер түзіледі, содан кейін жасанды белсенді иммунитет пайда болады. Сонымен қатар жасанды әлсіз иммунитетте болады ол осы мақсатқа сай ауру жануарлардан алынған қанның сары суын құяды. Бұл сарысудың құрамында жұқпалы ауруға қарсы дайын антиденелер болады. Әлсіз иммунитет көп сақталмайды. 1 айдан асапайды көбіне. Иммунитет құбылысын ғылыми тұрғыдан Француз ғалымы Лун Пастер (18221895) түсінік берді.
Эбола ауруы (EVD) немесе Эбола геморрагикалық лихорадкасы (EHF) адамдар мен приматтардың ауруы. Аурудың алғашқы белгілері екі күннен үш аптаға дейінгі аралықта көрінеді. Бұлшықет пен бас ауруымен бірге жүретін қызба (лихорадка). Әдетте диарея, құсу басталып, бауыр мен бүйректері істен шығады. Осы уақытта науқастың ағзасында іштей және сыртта қан ағу басталады. Вирус жұқпалы жануар немесе науқас адамның сұйықтығы арқылы беріледі. Табиғи ортада ауа арқылы таралу жағдайы тіркелмеген. Өсімдік жарқанаттары арқылы таралады, бірақ оларға аурудың вирустары әсер етпейді. Эбола белгілері. Ауруды емдейтін арнайы ем әзірге жоқ. Әзірге науқас адамдарды емдеуде регидрацилялық терапия және ағзаға керекті қоректерді жүйе құю пайдаланылады. Аурудың қауіптілік деңгейі жоғары, науқастардың 50% мен 90% аралығында қайтыс болады. Ебола ауруы алғаш рет Судан (қазіргі Оңтүстік Судан) мен Конгода тіркелген.
Экзема (грек. eczema – теріге бөртпе шығу) – терінің созылмалы ауруы. Экзема көбінесе жүйке және эндокринді жүйелер қызметінің бұзылуынан, созылмалы жұқпалы аурулардың асқынуынан (тонзиллит, гайморит, т. б. ), организмнің белгілі бір аллергенге аса сезімталдығынан, асқазан-ішек жолдарының ауруларынан, т. б. пайда болады. Экзема, әсіресе, экссудативтік-катаралдық диатезбен ауыратын сәбилерде жиі кездеседі (қ. Диатез). Экземамен ауыратын кейбір науқастарда балыққа, жұмыртқаға, цитрусты жемістерге, т. б. тағамдарға, үйдегі шаңға, гүл тозаңына, гүл иісіне, химиялық заттарға (кір жуатын ұнтақтар, бояулар, т. б. ) аллергия реакциялар (қ. Аллергия) байқалады. Кей жағдайда дәрілік препараттар да Экземаның дамуына септігін тигізеді. Сондай-ақ Экзема жазылмай ұзаққа созылған күйіктің, жараның айналасында (әсіресе аяқтағы) пайда болады, оны – микробты экзема деп атайды. Аурудың алғашқы белгісі: ісінген теріде ұсақ, іші суға толы көпіршіктер, қызғылт түсті түйіндер шығады. Кейін олар бір-бірімен тұтасып бірігіп кетеді де, қабыршақтанып, терінің беті жарылады. Экзема түскен жер қатты қышиды. Біртіндеп Экзема пайда болған тері қабаты қатайып, қалыңдай түседі. Ересек адамдарда Экземалық бөртпелер саусақтың, өкшенің, білектің сырт жағынан, ал балаларда бетінен, мойнынан және кеудесінен шығады. Экземаны дерматологдәрігер емдейді.
Аллергия — (көне грекше: ἄλλος— басқаша, ergon — әрекет, жауап) — организмнің қоршаған ортаның кейбір әсерлеріне әдеттегіден тыс сезімталдығы. Аллергия терминін алғаш 1906 жылы Австрия педиаторлары К. Пирке мен Б. Шик енгізген. Аллергия туралы деректер көне заманнан белгілі. Гален (2 ғасыр) раушан гүлінен адам мұрынының бітіп қалатыны туралы жазған. Аллергияны туындататын заттарды аллергендер дейді. Аллергендер организмге сырттан түсетін (экзогендік) және организмнің өзінде өндірілетін (эндогендік) болып ажыратылады. Экзогендік аллергендерге өсімдіктердің тозаңдары, жануарлардың түбіті, қайызғағы, үй шаңы, кір жуғыш ұнтақтар, кейбір тағамдық заттар, дәрі-дәрмектер (новокаин, пенициллин, витаминдер т. б. ), микробтар мен вирустар, өндірістік өнімдер жатады. Эндогендік аллергендер көпшілік жағдайларда әртүрлі микробтардың, вирустардың, суық немесе ыстық температуралардың, улы химиялық заттардың, иондағыш сәулелердің әсерлерінен организімнің өзінде пайда болады. Аллерген организмге алғаш рет түскенде иммундық жүйелерге әсер етіп, оның сол аллергенге сезімталдығын көтереді. Кейін бұл аллергеннің қайталап түсуі салдарынан Аллергиялық ауру пайда болады. Аллергияның кең тараған түрлеріне: бронхиалдық демікпе, есекжем, Кванке ісінуі, поллиноздар (грекше pollen — шөп тозаңдарынан дамитын ауру) және анафилаксиялық шок жатады. Аллергиямен ауырған адам аллергологдәрігердің бақылауында болуы керек.
Лейкемия (грек. leukos — ақ) — қан түзетін органдар жүйесінің қатерлі ісіктері. Ісік жілік майындағы клеткалардың тоқтаусыз өсуімен және сол жердегі қалыпты қан жасалу процесінің бұзылуымен сипатталады. Соның нәтижесінде қан түйіршіктерінің (эритроцит, тромбоцит) саны азайып, ал жетілмеген лейкоциттер саны көбейіп кетеді. Лейкоз иондаушы сәулелердің (радиацияның), кейбір хим. заттардың (бензол, бензпирен, т. б. ), вирустардың әсерінен дамиды. Клиник. ағымы бойынша және қан элементтерінің цитохим. өзгерістеріне қарай Лейкоздарды жедел және созылмалы деп бөледі. Жедел Лейкоздер кенеттен басталады. Науқастың дене қызуы көтеріліп, қызыл иектің қанап қабынуы, ауыз шырышты қабықтарының қанталауы, мойындағы, қолтық астындағы лимфа түйіндерінің шошынып ісінуі байқалады. Қандағы лейкоциттер саны 1 мкл қанда 10 мыңнан 100 мыңға дейін (10, 0– 100, 0 109/л) жетеді, олар негізінен жетілмеген клеткалардан тұрады. Шырышты қабықтардағы, денедегі қанталау ошақтары қан ұюына қатынасатын тромбоциттер санының азайып кетуіне байланысты болады. Қан тамырларының қабырғасына Лейкоз клеткаларының сіңіп қалуы — миға қан құйылуына әкеледі. Науқас адам қалтырап тоңады, қаны азаяды (қ. Анемия). Адамды әр түрлі инфекциялардан қорғайтын қалыпты лейкоциттердің, лимфоциттердің тапшылығы — организмде екіншілік инфекциялардың, өкпе қабынуының (пневмония), денеде іріңді ошақтардың, сепсистің дамуына алып келеді. Лейкоз клеткаларының ми қабықтарына таралуы науқасқа өте қауіпті жағдай туғызады.
ЖҮРЕ ПАЙДА БОЛАТЫН ИММУНДЫҚ ТАПШЫЛЫҚ СИНДРОМЫ (ЖИТС), СПИД – Т-лимфотропты ретровирустар қоздыратын жұқпалы ауру. ЖИТС кезінде адамның иммундық жүйе қызметі бұзылуының нәтижесінде әр түрлі лимфааденопатиялар, инфекциялар және қатерлі ісіктер пайда болады. 1983 ж. француз ғалымы Л. Монтанье және американ ғалымы Р. Галло бұған дейін белгісіз вирус HIV (Human Immunodefіcіency Vіrus) тапты. Оның қазақшасы – АИВ(адамның иммундық тапшылық вирусы), орысшасы – ВИЧ (вирус иммунодефицита человека). Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы бұл ауруды AIDS (Acquіred Immune Defіsіency Syndrome) деп атады (орысша – СПИД, қазақша – ЖИТС). Әр жылдың 1 желтоқсаны Жүре пайда болатын иммундық тапшылық синдромымен күресу күні болып белгіленді (1986).
ЖҮРЕ ПАЙДА БОЛАТЫН ИММУНДЫҚ ТАПШЫЛЫҚ СИНДРОМЫ (ЖИТС) • Бұл ауру адамның жасына, жынысына, әлеуметтік жағдайына байланысты емес. Ауру қоздыратын вирус 55 – 60 С-та 30 мин-ттан кейін, сондай-ақ, медицинада қолданылатын дезинфекциялық ерітінділер әсерінен толық жойылады. Вирус жұққаннан кейін дерттің инкубациялық кезеңі 2 – 3 аптадан 3 – 12 айға дейін созылады. Алғашқы кезде адамның дене температурасы көтеріліп, басы ауырады. Лимфа бездері ісініп, теріде бөртпе шыға бастайды. Адам әлсірейді. 1 – 2 аптадан кейін ауру белгілері жоғала бастайды да, науқас өзін “сауығып” кеткендей сезінеді. Дерттің бұл кезеңін – жасырын сатысы деп атайды. Бұл жағдай бірнеше айдан 3 – 5 жылға дейін созылуы мүмкін. Осы уақыт аралығында мойын, қолтық, шап, т. б. бірнеше лимфа бездерінің бір мезгілде ісініп, мөлшері ұлғаюы мүмкін. Мұндай адамдар инфекция көзі (инфекция тасушы) ретінде айналасындағы адамдарға қауіпті деп есептеледі. Организмді жайлап алған вирус науқастың иммундық жүйесін біртіндеп әлсірете бастайды да, дерттің екінші сатысына – ассоциацияланған аурулар кешеніне ауысады. Бұл кезде адамның дене температурасы көтеріліп, іші өтеді, жүдейді, түнде қатты терлейді, ұйқышыл келеді. Дерт әбден асқынған кезде тыныс алу, асқазан-ішек жолдарының, жүйке жүйесінің қызметі бұзылып, науқастың терісінде, шырышты қабаттарында, ішкі органдарында қатерлі ісік пайда болады. ЖИТС кезіндегі ауру белгілерін бірден анықтап, клиникалық дәл диагноз қою өте қиын. Қазіргі кезде қолданылып жүрген тәсілдер ауру вирусына қарсы пайда болған антиденелердің деңгейін және вирустың өзін, оның бөлшектерін анықтауға негізделген. Бұл дертті емдеу үшін азидотимидин (АЗТ), ставудин, диданозин, невиратин, саквинавир, т. б. препараттар қолданылады. ЖИТС-пен сақтанудың әлеуметтік, мемлекеттік, халықаралық, сондай-ақ, жеке адамды қорғауға арналған шаралары бар. Ауруды жұқтырмау үшін аурудың алдын алу шараларына мұқият көңіл бөлу керек. Олар: яғни салауатты өмір сүру; кездейсоқ жыныстық қатынастан аулақ болу; қан құйғанда немесе донор қанынан дайындалған препараттар қабылдағанда, олардың вирусқа қарсы тексерілгеніне көз жеткізу; маникюр және педикюр жасайтын аспаптардың стерильденгеніне көз жеткізу, т. б. ЖИТС вирусына қарсы тексерілу үшін Қазақстанда Астана, Алматы қалалары мен облыс орталықтарында арнайы лаборатиялар ашылған.
Аллергияда қайта иммунитет өте жоғары , шамадан тыс жоғары болады. Сондықтан адамға зияны жоқ заттарың өзін организм қате зиянды екен деп қабылдап, тітіркенеді және көп молшерде гистамин бөлінеді. Гистаминнің шамадан тыс көп бөлінуі, теріде қышыма бөртпелер пайда болып, мурын, тамақ, көз шырышты қабаттарының ісініп, қышып қабынуына әкеледі. Кейде қатты тітіркенгенде қолқа ісініп, адам тұншығып қалуыда мүмкін Бұларды медицинада анафилактикалық шок немесе Квинке ісігі деп атайды.
Экзема (грек. eczema – теріге бөртпе шығу) – терінің созылмалы ауруы. Экзема көбінесе жүйке және эндокринді жүйелер қызметінің бұзылуынан, созылмалы жұқпалы аурулардың асқынуынан (тонзиллит, гайморит, т. б. ), организмнің белгілі бір аллергенге аса сезімталдығынан, асқазан-ішек жолдарының ауруларынан, т. б. пайда болады. Экзема, әсіресе, экссудативтік-катаралдық диатезбен ауыратын сәбилерде жиі кездеседі (қ. Диатез). Экземамен ауыратын кейбір науқастарда балыққа, жұмыртқаға, цитрусты жемістерге, т. б. тағамдарға, үйдегі шаңға, гүл тозаңына, гүл иісіне, химиялық заттарға (кір жуатын ұнтақтар, бояулар, т. б. ) аллергия реакциялар (қ. Аллергия) байқалады. Кей жағдайда дәрілік препараттар да Экземаның дамуына септігін тигізеді. Сондай-ақ Экзема жазылмай ұзаққа созылған күйіктің, жараның айналасында (әсіресе аяқтағы) пайда болады, оны – микробты экзема деп атайды. Аурудың алғашқы белгісі: ісінген теріде ұсақ, іші суға толы көпіршіктер, қызғылт түсті түйіндер шығады. Кейін олар бір-бірімен тұтасып бірігіп кетеді де, қабыршақтанып, терінің беті жарылады. Экзема түскен жер қатты қышиды. Біртіндеп Экзема пайда болған тері қабаты қатайып, қалыңдай түседі. Ересек адамдарда Экземалық бөртпелер саусақтың, өкшенің,
Сабақтың тақырыбы: Сүйектің макро және микроскопиялық құрылысы Сабақтың мақсаты: сүйектің макро және микроскопиялық құрылысын зерттейді Оқушылар орындай алады: 1. Оқушылар қаңқа суретіндегі сүйектердің атауын айтып шығу 2. Оқушылар сүйектің құрылымын зерттейді. Сүйектің макро құрылымына жиынтық және түсініктемелік сызба жасау қажет. 3. Оқушылар сүйектің микроскопиялық құрылымын зерттейді. Олар белгіленген сызбаларды құру үшін дайындалған микроскопиялық слайдтар немесе суреттерді пайдаланып, ұсақ сүйектер тобын жасасын.
І. Қызығушылықты ояту. Үй тапсырмасы бойынша “Ой-ашар” “Иммундық жүйе аурулары және олардың алдын алу шаралары. Вакцинация”
** Білемін -Мен үшін жаңалық ? Түсінбедім + Қосатыным бар
Тірек қимыл жүйесі Адамның қаңқа сүйектері Қаңқа бұлшықеттері Атқаратын қызметтері 1. Қан түзетін орын 1. Қимылды қамтамасыз етеді 2. Тірек 2. Ішкі мүшелерді қорғайды 3. Қорғаныс Ұлпа түрлері 1. Көлденең жолақты бұлшықет ұлпасы 1. Дәнекер ұлпа Адамның қаңқа сүйектері: Адам қыңқасы бірімен-бірі өзара әр түрлі байланысқан жеке сүйектерден тұрады. Ересек адамның сүйектері 200 -ден астам сүйектер бар. Ағзада болатын сүйектер пішіні мен мөлшері жағынан: 1. Ұзын сүйектер Қол-аяқ құрайтын жіліктер жатады. Ұзын сүйектердің жілік майы толтырып тұратын ортаңғы бөлігі қуыс болғандықтан, түтікті сүйектер д/а 2. Қысқа сүйектер Омыртқа, алақан, табан, саусақ сүйектері жатады. 3. Жалпақ сүйектер Ұзындығы мен ені әр түрлі. Жауырын, бассүйек, қабырға, төс, жамбас сүйектер-жалпақ сүйектер болып табылады.
Сүйектің түрлері Жалпақ ұзын қысқа
Бассүйектері: 1. Төбе сүйегі. 2. Маңдай сүйегі. 3. Сына тәрізді сүйектер. 4. Самай сүйектері 5. Көз жас сүйегі. 6. Кеңсірік сүйегі 7. Бет сүйегі 8. Үстіңгі жақсүйек 9. Астыңғы жақсүйек 10. Шүйде сүйегі 11. Шықшыт буыны. А -Бүйірінен қарағанда. Ә-үстінен қарағанда. 1. Үлкен еңбек 2. Кіші еңбек 3. Сына тәрізді еңбек 4. Емізік тәрізді еңбек
Бас қаңқасының құрылысы Бассүйек-ми сауыты мен бет бөлімдеріне бөлінеді
Кеуде қуысын: 1. 12 Арқа омыртқа 2. 12 жұп қабырға 3. Төс сүйегі, оған 7 жұп тікелей шеміршек арқылы, ал 3 жұп шеміршек шеттері өзара қосылады. Ал 2 жұп олар бауыр мен асқазан астында қалады.
Қол қаңқасы: Иық белдеуі мен қол сүйектерінен тұрады. Иық белдеуі екі бұғана екі жауырын Қол сүйектері Тоқпан кәрі шынтақ қол бассүйектері жілік
Аяқ қаңқасы Жамбас белдеуі мықын Аяқ сүйектері ортан жілік асықты жілік шат шоңданай шыбық сүйек толарсақ башпай сүйек
Адам қаңқасының бөлімдері Аяқ –қол сүйектері Тұлға Бассүйек Бет сүйегі Ми сауыты бөлімі Жұп сүйектер Тақ сүйектер Омыртқа жотасы Кеуде торы (қуысы) Иық белдеуі Қол Аяқ Жамбас Еркін белдеуі қимылдайтын қол Еркін қимылд айтын аяқ
Сүйектердің түрлері Ұзындығы бойынша Қысқа сүйектер Ұзын сүйектер Құрылысы бойынша Жалпақ сүйектер Түкті сүйектер Белгілері Кемікті зат Сүйек ұлпасының басым түрі Сүйектің қызыл кемігі Сүйек майының басым түрі Сүйектің қабығы есебінен Ұзынан өседі Жуандап өседі Тығыз ықшам Сүйектің сары кемігі Шеміршек есебінен Сүйектің қабығы есебінен
“Сұрақ – жауап: ” 1. Адам қаңқасы неше жасқа дейін өседі? 22 -25 2. Адамдағы қабырға саны нешеу? 12 жұп 3. Сегізкөз қай омыртқаға жалғасады? Бел 4. Адам қаңқасы неше сүйектен құралған? 200 5. Омыртқа жотасы неше иілімдерден тұрады? 4 6. Сүйек қандай ұлпалардан тұрады? дәнекер
** Білемін -Мен үшін жаңалық ? Түсінбедім + Қосатыным бар
САБАҚ ТАҚЫРЫБЫ: Сүйектердің химиялық құрамын зерттеу Сабақтың мақсаты: 1. Сүйектердің химиялық құрамын зерттеу. 2. Сүйек құрылысы мен қызметінің арасындағы байланысын анықтайды Барлық оқушылар орындай алады: І-кезең: Сүйектің химиялық құрамын түсіндіру. ІІ-кезең: Сүйектің макроскопиялық құрылысындағы ерекшеліктерді оқу. ІІІ-кезең : Сүйектің өсуі ақпаратты-әңгіме жүргізу. Кейбір оқушылар: Оқушылар сүйектің микроскопиялық құрылымын зерттейді. Сүйектің орналасу ерекшелігіне байланысты қандай қасиет барын түсіндіреді. Тілдік мақсат: № Қазақша русский english 1 Сүйектің мыйлы заты костный мозг bone marrow 2 Кемік зат Губчатое вещество spongy bone 3 Остеон osteon 4 Остеоцит osteocyte 5 Остеобласт osteoblast
Зертханалық жұмыс № 5 І. САБАҚ ТАҚЫРЫБЫ: Сүйектердің химиялық құрамын зерттеу ІІ. Жұмыс мақсаты: 1. сүйектің химиялық құрамын зеттеу 2. мәліметтерді талдау және қорытынды жасай білу Болжам__________________________________________________________ ІІІ. Құрал жабдықтар мен материалдар. Тауық сүйегі 0. 4 M тұз қышқылы зертханалық стақан тамызғыш қыздырылған сүйек IV. Жұмыс барысы: Оқушылар қышқылдың сүйекте кальцимен реакцияға түсуін бақылайды, қышқылға салынған сүйек бөлшегі жұмсақ және иілгіш болады. Оқушылар сүйекті 0. 4 М тұзды қышқылына салып, оны келесі сабаққа дейін қалдырады. Зертханалық стақанның үштен бірі тұзбен толтырылуы тиіс, сондай-ақ оқушыларға таратар алдында дайындау қажет. Оқушыларға сүйекті қышқылға оның жартысы сұйыққа бататындай етіп салу қажет. Сүйекті қышқылда кальции тұзын жою үшін кем дегенде 24 сағатқа қалдыру қажет. 1. Жануардың табиғи сүйегін бүгіп одан кейін созып көріңіз. Ол бүгілді ме? Оны соза алдыңыз ба ? 2. Қыздырылған сүйекті бүгу кезінде не болады? Ол қандай қасиетке ие? 3. Тұз қышқылындағы сүйекті созуға бола ма? Бұл сүйек қандай қасиеттерге ие? Декальциленген және қыздырылған сүйек айырмашылығы қандай? V. Қорытыныды.
Сүйек-тірі ұлпа. Егер адамның массасы 70 кг болса, оның қаңқасының орташа салмағы 8 -9 кг құрайды. Неге қаңқа жеңіл бола тұрып, беріктік қасиеті жоғары? Сұрақ: 1. Сүйек иіле ме? 2. Сүйек үгітіле ме? Бірінші топ. тапсырма-1. Қалыпты сүйектің құрылымын түсіндіру. Екінші топ: Бір күн бұрын 9% тұз қышқылына салынған сүйекті созып көрсете отырып, бейорганикалық зат/кальций/еритіндгігін дәлелдейді. Органикалық заттар сүйекке созылғыштық қасиет береді. Үшінші топ: күйдірілген сүйектерге тәжірибе жасай отырып, түсіндіреді.
Химиялық қосылыстар % Неорганикалық қосылыстардың құрамы 21, 85%=100% деп алғанда % су Органикалық қосылыс (оссеин) Май 50 Кальций ортофосфаты Ca 3(PO 4)2. Кальций карбонаты. Кальций фториді Ca. F 2 Магний ортофосфаты * Mg 3(PO 4)2. 85, 0 9, 0 3, 0 1. 5 Неорганикалық қосылыс 21, 85 Натрий хлориді Na. Cl и калий хлориді KCl 0, 5 Басқада неорганикалық қосылыстар 1. 0 Барлығы 100 12, 4 15, 75 Оссеин заты сүйекке серпімді, иілгіштік қасиет береді. Жас балалардың сүйегінде органикалық заттардың мөлшері көбірек. Сүйектері иілгіштік қасиет береді. Адамның жасы ұлғайған сайын сүйегінде ағзалық заттар азайып, минералды заттар көбейеді. Құрамында минералды заты көп сүйектер иілгіштік қасиетінен айырылып, морт сынғыш келеді.
ІІ-кезең: Сүйектің макроскопиялық құрылысындағы ерекшеліктері (Сүйек құрылысы мен қызметінің арасындағы байланысын анықтайды) 1. Қай сүйектерде қуыс бар? 2. Ол қуыс неге толы болады? 3. Кемікті сүйектерді білесіздер ме?
Сүйектің құрылымы: Ересек адамның ұзын сүйегінің орталық өзегінде медуллярлық өзек орналасады. Онда қанның қызыл жасушаларын түзетін жұмсақ тін -қызыл кемік, негізінен майлардан тұратын сары кемік және қан тамырлары болады. Сүйектік кеміктік айналасында торлық сүйектік қабық, оның қуысында да кеміктік тін мен қыртыстық материал болады. Кішкентай көлденең өзектер медуллярлық өзекті сүйектердің бетін қаптайтын жұқа қабықшамен –сүйектік қабықпен байланыстырады. Жілік кемігі: Микроскопиялық көріністе жіліктің қызыл кемігі көрсетілген. Онда жіліктің кемігі түзетін қанның қызыл және ақ жасушалары көрсетілген. Туылған кезде кемік сүйектердің барлығында болады Бірақ ұзын сүйектер –жіліктерде ол біртіндеп сары кемікке ауысып, қан жасушаларын өндіретін қызметінен айырылады. Сыртқы қабаты: Сүйектің сыртқы қабаты тығыз орналасқан остеондардан тұрады. Әр остеонның орталық өзектерде қанның жасушалары мен жүйкелік ұштары болады. Қан табашаларының аралығында кішкене қара дақтар –тесіктер (лакункалар, қуыстар ) болады. Оларда остециттер болады. Торлық сүйек: Оның шарбақшалық құрылымы болады. Шарбақша сүйекке күш түсу бағытында орналасып, оған жеңілдікпен қатар мықтылық қасиетін береді.
Сүйектердің созылуы. Сүйектің сүйектік қабық емес, шеміршекпен қапталған соңғы нүктесінде эпифизарлық табақша деп аталатын аймақ болады. Шеміршектік элементтер (хондроциттер) өсу барысында «бағаналар» түзіп, көбейеді. Хондрациттердің өсіп, өлі еттенуі барысында босап қалған кеңістік жаңа сүйектік материалмен толтырылады. Сүйектердің өсуі. Сүйектердің көп бөлігінің өсуі шеміршектік сатыдан басталады. Сүйектік тіннің дамуы шеміршектік материалдың минералдық заттар, негізінен, кальцийдің жиналуы үрдісінің түрленуі мен жүреді. Сүйектік тіннің дамуы балалық жаста жүріп, ересек жаста аяқталады.
Сүйіктің құрылысы 1. сары тығыз кемік зат 2. жіліктің кемік басы 3. қызыл кемік 4. сүйіктің қабығы 5. жілік майы 6. жіліншіктің ортаңғы бөлігі Сүйектің құрылымы: Ересек адамның ұзын сүйегінің орталық өзегінде медуллярлық өзек орналасады. Онда қанның қызыл жасушаларын түзетін жұмсақ тін -қызыл кемік, негізінен майлардан тұратын сары кемік және қан тамырлары болады. Сүйектік кеміктік айналасында торлық сүйектік қабық, оның қуысында да кеміктік тін мен қыртыстық материал болады. Кішкентай көлденең өзектер медуллярлық өзекті сүйектердің бетін қаптайтын жұқа қабықшамен –сүйектік қабықпен байланыстырады. Химиялық қосылысы Тірі ағзаның жасы Органикалық және бейорганикалық құрамы. Органикалық және бейорганикалық заттардың арақатынасы Жас кезеңі % Орта жас % Қартайғандағы % 50% 1: 1 30% 70% 1: 2, 3 13% 87% 1: 6, 7
Қортынды: : ІІІ-кезең: «Сүйектің өсуі» ақпаратты-әңгіме. 1. Сүйек-тірі ұлпа ма? 2. Неге ұзын сүйектер тігінен емес, көлденең сынады? 3. Мешел аурумен ауырған организмнің сүйегінің тұздарды сіңіру төмен. сүйек өзгере ме? 4. Денсаулыққа денешынықтыру маңызды ма? Үйге тапсырма: Сүйектердің химиялық құрамын зерттеу 1. Сүйек құрамының өзгеруіне байланысты ауруларды жазып келу.
Скачать презентацию Сабақтың тақырыбы Қанның құрамы және қызметі Сабақтың мақсаты
2 ток жарты.pptx