СӨЖ ЗАҢЫ ЭКСТРАКЦИЯ ТҰНБАЛАР ҚАЙНАТПАЛАР АЛУ ПРИНЦИПТЕРІ ТАҚЫРЫБЫ: ТАРАЛУ ОРЫНДАГАН: ЖУМАБАЕВА Ж ТЕКСЕРГЕН: ЛДИБЕКОВА Г А
Жоспар: 1)Кіріспе Таралу заңы. Экстракция, қолданылуы 2)Негізгі бөлім. Тұндырма, Қайнатпалар алу принциптері 3)Қорытынды Пайдаланылған әдебиеттер
Өлшем нәтижелері мен олардың кездейсоқ қателері кездейсоқ шамалар болатындықтан олардың таралулары әртүрлі заңға бағынады. Кездейсоқ шамалардың таралуының мынадай түрлері бар: біркелкі таралу, қалыпты таралу, Стьюденттің t - таралуы. Пуассон таралуы, Фишердің F--таралуы, Пирсонның x 2 - таралуы (хиквадрат таралу) т. б. ТАРАЛУ ЗАҢЫ Берілген температурада 3 -ші компоненттің тепе-теңдіктегі екі сұйық фазалардағы концентрацияларының қатынасына тұрақты шама болып табылады. K=С 1, А/С 2, В = С 3, А/С 4, В = С 5, А/С 6, В = const К – таралу коэффиценті, ол температураға, заттар табиғатына, ерітіндінің иондық күшіне тәуелді. Бірақ таралатын зат концентрациясына тәуелсіз. Таралудың практикада жиі қолданылатын түрі Гаусстың қалыпты таралуы. Қалыпты таралу басқа таралуларға қарағанда теориялық жағынан кеңінен зерттелінген. Кездейсоқ шамалардың қалыпты таралуы Гаусстың қалыпты таралу заңына бағынады. Гаусс заңы әртүрлі заңмен таралатын шамалар үшін ең шекті заң болып табылады, басқа сөзбен айтқанда, әр түрлі таралатын кездейсоқ шамалардың таралуы ең ақырғы шегінде Гаусс заңына бағынады (Ляпунов теоремасы).
Статистикалық зерттеулерде, сондай-ақ, химиялық эксперимент нәтижелерін математикалық өңдеуде кездейсоқ шаманың таралуы қалыпты таралу болғанымен оның сүрыптама жиынтығы бас жиынтығы көрсете алмайтыны, яғни сұрыптама көлемі (n) аз болатыны жиі кездеседі. Мұндай жағдайларда бас параметрлерді дәл анықтауға болмайтындықтан, эксперимент нәтижелерін статистикалық өңдеу үшін сұрыптамалық параметрлерді қолдану қажет болады. Математикалық статистиканың кіші сұрыптамаларды (2<n<20) өңдеуге қолданылатын бөлімін шартты түрде макростатистика деп атайды. Қалыпты таралатын кездейсоқ шамаларды макростатистикалық өндеу Стъюденттің t-таралу заңына негізделген (Стъюдент - ағылшын математигі В. С. Госсеттің бүркеншік аты, бұл заңды ол 1908 жылы ашқан).
Экстракция деп- бір еріткіште еріген затты сол еріткішпен араласпайтын және бөлінетін затты жақсырақ ерітетін екінші еріткішпен бөліп алу әдісін айтады. Фармацияда экстракция өсімдік шикізаттарынан эфир майларын, коллойдтарды, тағы басқа физиологиялық активті заттарды бөліп алу үшін қолданылады. Токсикологиялық химияда улы заттарды бөлу үшін қолданылады. Дәрілік технологияда тұндырма, қайнатпаларды алу үшін қолданылады. Тұндырма – дәрілік өсімдік шикізаттарынан спиртпен экстрациялау арқылы алынатын сұйық дәрілік сорындылар. Тұндырманың дәмі, иісі, бояуы оны дайындауда қолданылатын дәрілік өсімдік шикізаттарға (ДӨШ) ұқсас болады. ДӨШ-тің бір түрінен дайындалған сорындыны қарапайым, ал бірнеше түрінен алынған сорындыны – күрделі тұндырма деп атайды. Тұндырмаларды дайындау үшін кептірілген өсімдік материалдарын, ал кей кезде жас өсімдік шикізаттарын қолданады. Әсері күшті емес құрғақ стандартты шикізаттан тұндырманы 1: 5 не 1: 10 қатысында дайындайды. ДӨШ-тен әр түрлі тұндырмаларды дайындағанда, еріткіш ретінде этил спиртінің әр түрлі концентрациясын қолданады.
Мысалы, меңдуана, бөріқарақат, шайқурай, т. б. тұндырманы дайындағанда 70%-дық, кейде 40%-дық спирт экстрагент ретінде қолданылады. Тұндырманы мацерация, турбоэкстрациялы мацерация экстракт С) сақтайды. Тұндырмалар емдік тәжірибелерде жеке препарат ретінде ішке және сыртқа, сондай-ақ микстура, тамшылар, жағылмалар, пластырлар құрамына енгізіліп отырады. Стан төмен темп-рада бірнеше тәулік тұндырып, сүзіп тазалайды. Әсер етуші заттар тұндырманың мөлшерін, этанол концентрациясын, тығыздығын, құрғақ қалдықты анықтайды. Егер әсер етуші заттардың мөлшері жоғары болса, тұндырманы нормасына дейін сұйылтып, стандарттайды. Алынған тұндырмаларды түрлі шыны ыдыстарда қаттап, рәсімдеп, жарық түспейтін салқын жерде (12 – 15 айналымы, бөлшекті мацерация, перколяция, қою және құрғақ еріткі-концентраттарды еріту әдістерімен алады.
Құрамында қант (сахароза, глюкоза, фруктоза), органикалық қышқыл, минерал тұздары және дәрумендер, негізінен С және каротин (А дәрумені) көп болады. Қант қосып қайнату – консервілеу әдістерінің бір түрі. Құрамында 65 -75% қант болатындай етіп қайнатылған жеміс-жидектер ұзақ сақталады. Қайнатпаны қой бүлдіргеннен, қарлығаннан, қарақаттан және қызылқаттан, итмұрыннан, шетеннен, алмадан, алмұрттан, айвадан, сары өріктен, шабдалыдан, шиеден, қауыннан, рауғаштан, сәбізден, қара өріктен, алхорыдан, жүзімнен, грек жаңғағынан, апельсиннен, лимоннан, мандариннен, қарбыздың қабығынан, раушан гүлінің жапырағынан т. б. қайнатуға болады. Алмұрт, шабдалы, өрік, қой бүлдірген, шие, қарлығанды олар шала піскенде, ал қарақат пен шиені - әбден піскеннен кейін жинап қайнату керек. Жемістер мен жидектер таза, өсімдік ауруларына шалдықпаған болуы тиіс. Езіліп піскен жемістен қайнатпаны көп етіп әзірлеуге болмайды. Олардан сол бойда пайдаланатын көлемде ғана мармелад әзірлеген дұрыс.
ҚАЙНАТПА - медицинада – дәрі-дәрмектің сұйық түрі. Оларды дәрілік өсімдік шикізатынан алынған концентратты суда еріту немесе су моншасымен қыздыра отырып сумен экстракциялау арқылы алады. Қайнатпаны сұйық дәрі ретінде ішеді (жүрек, бауыр, бүйрек, т. б. ауырғанда) және денеге шыққан жараны жуып, шаю үшін пайдаланады. Қайнатпаны дайындау үшін өсімдіктердің жапырақтары мен, гүлдерінің ірілігі 5 мм, сабағы, қабығы, тамыры мен тамыршаларын 3 мм, жемістері мен тұқымдарын 0, 5 мм-дей, ал қабаты қалың өсімдік жапырақтарын 1 мм-ден артық болмайтындай етіп ұсақтайды. Ұсақталған өсімдік шикізатын фарфор, эмаль немесе тотықпайтын металдан жасалған ыдысқа салып, үстіне салқын (бөлме темпрасындағы) су құйып, ыдыстың қақпағын жауып, оны қайнап тұрған су моншасында 30 мин қыздырады. Алынған қайнатпа суығаннан кейін (10 мин-тай) сүзіліп, ыдыста қалған өсімдік шикізаты арнайы түтікше үстінде (воронка) сығылады.
Сұйықтықтың көлемі рецептте көрсетілген көлемге жеткенше таза қайнаған су қосады. Қайнатпаны экстракт концентратты еріту арқылы дайындайтын болса, онда экстракт концентрат мөлшерін рецептте көрсетілген өсімдік шикізатының мөлшеріне тең етіп алады. Егер рецептте дәрілік шикізат мөлшері көрсетілмесе, онда өсімдік шикізатының 10 салмақ бөлігінен 100 көлем бөлік қайнатпа дайындалады. Күшті әсер ететін дәрілік өсімдік шикізаттарынан қайнатпаны тек дәрігер жасаған рецепт бойынша дайындайды. Жанаргүл, меруертгүл, мекет, шүйгін шөп, т. б. өсімдіктер тамыры мен тамыршасынан Қайнатпаны 1: 30 қатысында дайындайды. Сироптар, тұндырмалар және сұйық экстракттар алдын ала дайындалған Қ-ға қосылады. Құрамында алколоидтар болатын өсімдік шикізатынан Қайнатпаны дайындағанда, оған лимон, шарап немесесутек хлор қышқылын қосады. Қышқыл мөлшері өсімдік шикізатының құрамындағы алколоидтың салмақ мөлшеріне байланысты қосылады. Емдік мақсатта жаңа дайындалған Қайнатпаны пайдаланады. Оны қолданар алдында шайқайды және салқын жерде сақтайды.
Қайнатпаны әзірлеу Оны қайнататын ыдыстың кең болғаны жақсы, бірақ шұңғыл болмауы тиіс. Үй жағдайында алюминийден немесе тот баспайтын болаттан жасалған ағаш құлақты табақ (сыйымдылығы2 -6 кг) пайдаланған жөн. Алдын-ала даярлап, әзірленген жеміс не жидекті табаққа салып, үстіне ішінде қанты бар ыстық сироп құяды. Сироптың қанттылығы жеміс-жидектің түріне қарай болады. Кейде жеміс-жидектерді (бүлдірген, шие сияқты сүйексіздерін) құмшекермен бірге салады; мұндайда жеміс-жидектен бөлінген шырын құмшекермен араласып сиропқа айналады. Қайнатылған жеміс пен жидек дәмді, жұмсақ болуы үшін оны бірнеше қайтара қайнату керек. Ішіне жеміс салынған сиропты бірнеше минут қайнатады да, сонан кейін ыдысты оттан алып, бабына келуі үшін 5 -8 сағат қояды (қажет болса уақыт мерзімін ұзартып, түні бойы қоюға да болады). Бұл кезде сироптағы қант жеміске сіңіп, оны екінші рет қайнатқан кезде жиырылып, өңін жоғалтпайды. Неше рет қайнату және қанша қант салу керектігі тосап жасауға арналған жеміс пен жидекке байланысты.
Сиропты қайнатпа даярлар алдында әзірлейді. Құмшекерді ішінде ыстық суы бар кастрюльге салып, ерігенше араластырады да қайнатады. Сонан соң оттан алып, дәке арқылы сүзеді. Осы сироптың жартысын алғаш рет қайнатылуға тиісті жеміс-жидектің үстіне құяды да, ал қалғанын қайнатып болып, бабына келтіру үшін қойған кезде үстемелеп құйып отырады. Қайнату кезінде бетіне көбік шығады, оны қасықпен не алюминийден яки тоттанбайтын болаттан жасалған сүзгімен әлсін-әлсін алып отыру керек. Көбікті қайнаған бойда алудың керегі жоқ, өйткені ол тағы да шығады. Қайнатпа құйылған табақты анда-санда сілкіп қойған жөн. Оны оттан алар алдында қатты қайнатып, кейін жемістің тұнуына мүмкіндік береді де, сонан соң көбігін алады. Қайнатпа сапалы болуы үшін оның қайнап болу мерзімін дұрыс анықтаудың маңызы зор. Үй жағдайында оны мына белгілеріне қарап анықтауға болады: Қайнатпа бабына жеткен кезде көбік табақтың ортасына жиналады да, жан-жағына шашырамайды; жеміс-жидектер бетіне қалқып шықпай, сиропқа біркелкі бөлініп, күңгірт түске енеді; сироп тамшылары ыдыста жайылып, ағып-тамбайды; ыстық сироптың тамшысын екі саусақтың арасына қысып, сонан соң саусақты тез ажыратқанда, созылмалы жіп пайда болады.
Әзір болған қайнатпаны оттан алып, сол ыдысында суытады. Суығаннан кейін шыны немесе керамика банкаларға (дұрысы жарты не бір литрлік банкалар) құяды. Құйған кезде сироп пен жемістің тең болуын қадағалау керек. Содан соң банкалардың бетін целлофанмен, полиэтиленмен немесе пергаментпен жауып, жіппен байлап тастайды. Жіпті сулап алу керек. Сонда ол жылжымалы әрі кепкеннен кейін тартылып қысады да, ауа өткізбейді. Егер консервілеуге арналған шыны банкаларды жабатын қол машинка және соған қажетті қаңылтыр қақпақ болса, онда қайнатпаны ыстық күйінде құяды да, аузын машинканың көмегімен бекітіп жабады.
Қайнатпаны құрғақ, қоңыр салқын бөлмеде, ең дұрысы 10 -150 С температурада сақтайды. Бөлме салқын болса, оның қанты көбейіп кетеді. Көбінесе қышқылы аз қайнатпалар (алмадан, алмұрттан, сары өріктен, т. б. жасалған) тез қанттанады. Ондайды болдырмау үшін мұндай қайнатпаны әзірлеген кезде кристалданған лимон қышқылын (олардың қышқылдығына қарай 1 кг жеміске 3 гр-нан 10 г-ға дейін) немесе лимон шырынын қосу керек. Қантқа айналғанын қайтадан қайнатуға болады. Ол үшін оны табаққа не кастрюлге салып, үстіне 2 ас қасық қайнаған су (1 литрлік банкадағыға) құяды да қайнатады. Сосын суытып таза банкаға құяды. Егер сақтау кезінде қайнатпа ашып, көтеріліп кетсе, яғни онда газ көпіршігі және спирт иісі пайда болса, бұл оның толық қайнап піспегенінің белгісі. Аши бастаған қайнатпаның әр килограмына 100 -150 г құмшекер қосып, қайтадан 5 -10 минут қайнатуға болады. Әдетте, оның бір қайнауы ішінде болғанымен, бірақ герметикалық жолмен дұрыс жабылса, ол ашымайды.
Пайдаланылған әдебиеттер 1. Патсаев Ә. Қ, Шитыбаев С. Т, Төребекова Г. А «Физикалық және коллоидтық химия» Шымкент 2010 жыл 2. Жайлау С. Ж, Құлажанов Қ. С «Физикалық және коллоидтық химия» Алматы 1999 жыл 3. Интернет Google. kz
Скачать презентацию СӨЖ ЗАҢЫ ЭКСТРАКЦИЯ ТҰНБАЛАР ҚАЙНАТПАЛАР АЛУ ПРИНЦИПТЕРІ ТАҚЫРЫБЫ
Жумабаева 3333.pptx