рентген сәулесі Рентген сәуле шығаруы, түрлері, негізгі қасиеттері.

рентген сәулесі

Рентген сәуле шығаруы, түрлері, негізгі қасиеттері. Диагностикалық қолданылуы: рентгеноскопия, рентгенография, флюорография, рентген томографиясы,

Рентген сәулесі деп толқын ұзындығы шамамен 80  0,0001 нм-ге дейінгі электромагниттік толқынды айтамыз. Ол ұзын толқын жағынан ультракүлгін сәулемен, қысқа толқын жағынан -сәулесімен шектеседі. Медицинада толқын ұзындығы 0,1  0,06 нм арасындағы рентген сәулесі қолданылады. Ол көзге көрінбейді, оны байқау үшін флуоресценттік экран немесе фотоүлбі (фотопленка) қолданылады.

Рентген сәулесін ашқан Вильгельм Конрад Рентген

Рентген өзі анықтаған сәулелерін бірінші рет Вюрцбург қаласында 1896 жылы 23 қаңтарда болған физика медицина ғылыми қызметкерлері жиналысында баяндайды. Жиналыста атақты анатом және гистолог Келликердің ұсынысы бойынша бұл жаналықты рентген сәулелері деген атаумен ұйғарылады.Сөйтіп бұл ат бүкіл жер жүзіне жарияланған. Рентгеннің «Жаңа сәулелер туралы» деген кітапшасы аз уақыт ішінде ағылшын,француз,итальян және орыс тілдеріне аударылып шығарылған. Дүние жүзі ғалымдары өз лабораториясында Рентгеннің тәжірибелерін талай рет тексеріп шыққан. Барлық елдерде адам мен жануарлар қаңқаларының бірінші рет рентгенограмма суреті көрсетіліп, халықтар арасында баяндамалар өткізілді.

Рентген сәулесі қоздыру тәсіліне қарай екіге бөлінеді: Тежеуші Сипаттамалық

Катод пен анод арасына U кернеу беріледі. К-тан ұшып шыққан е үлкен жылдамдықпен А-қа келіп соқтығысқанда тежеулік рентген сәулесін шығарады. е энергиясының біразы электромагниттік толқын тудыруға кетсе, біразы анодты қыздырады. Егер анод пен катодтың арасындағы кернеу U болса онда электронның энергиясы E=eU болады. Мұндағы е –электронның заряды. Рентген спектрі біртұтас болады.

Өте жоғары кернеуде U тежеулік рентген сәулесінен басқада сызықтық спектрі бар сипаттамалық рентген сәулесі п.б. Себебі үдетілген е атомның ішіне кіріп, ішкі қабаттан е ұшырып шығарады. Оның орнына сыртқы қабаттан е келеді, яғни сипаттамалық рентген сәулесі п.б.

Ағылшын ғалымы Мозли 1913 жылы рентген спектрінің сызықтарының оларды шығаратын элементтің атомдық номерімен байланысын теория жүзінде дәлелдеген. Сипаттамалық рентген сәулесінің спектрінің жиілігі ядроның заряды өскен сайын артады. Мозли заңы:  - спектрлік сызықтың жиілігі, Z - элементтің атомдық нөмірі c,  -тұрақты шамалар Сонымен Мозли заңын былай қортындылауға болады; жиіліктің квадрат түбірі анод жасалған химиялық элементтің Z атомдық номеріне тәуелді функция.

Рентген техникасы Рентген техникасы рентген сәулелерінің физикалық,химиялық қасиеттерін зерттейді.Рентген техникасының бірнеше тарауы бар:соның ішінде медициналық рентген техникасының маңызы Рентген техникасының алдына екі талап қойылады. Біріншісі-адамды электр тогы әсерінен, екіншісі-рентген сәулесі тиюден қорғау.

Рентген сәулесі біртекті емес ортадан өткенде, онда сәуленің жұтылуы да біртекті болмайды. Егер сәуленің таралу жолына флюоренсценттік экран қойса онда экранда бөгеттің пішініне сәйкес келетін жарықталу мен көлеңке көрінеді. Заттың құрлысын рентген сәулесімен зерттеудің негізі осы. Адам ағзасы рентген сәулесін түрліше жұтатын тіндер мен мүшелерден тұрады. Сондықтан рентген сәулесі адам ағзасынан өткенде түрліше жұтылып, экранда ішкі мүшелердің ақ-қара түсті бейнесін көруге болады

Егер адамның ағзасы қалыпты болса, онда өкпенің кескіні бірыңғай тегіс болады, ал патологиялық ауытқу болса (ісік, өкпе ауру, т.с.с.) онда өкпе кескіні шұбарланады. Сол кескін арқылы өкпенің физиологиялық күйін анықтауға болады. Адам ағзасының физиологиялық күйін анықтауды диагностика дейді.

Рентгеноскопияда зерттеуге қажетті зат арқылы рентген сәулесін өткізіп, оның кескінін экраннан бақылайды. Рентген сәулелерінің бір бөлігі шашырап кетеді де,енді біразы денеге сіңіп қалады,ал үшінші бір бөлігі денеден өтіп,экранға жарық түсіріп,сүйектер мен ішкі органдардың көлеңкесін көзге көрсетеді.

Рентгенография – бұл әдісте зерттелінетін заттың кескінін үлбіге (пленкаға) түсіріп алып, оны ұзақ уақыт құжат ретінде пайдаланады. Бұл әдісте зерттелетін зат рентген түтігі мен үлбінің арасына қойылады Заттан өткен рентген сәулесінің интенсивтілігі сол заттың тығыздығына байланысты болады. Соған сәйкес, заттан өткен сәуле үлбіде фотохимиялық реакция туғызып, онда кескін пайда болады.

Тістің рентгенографиясы

Флюорографияда – флюоресценттік экрандағы кескінді шағын өлшемді фотоүлбіге (фотопленкаға) түсіріп алу әдісін айтады.

Қазіргі кезде кең тараған рентгенодиагностиканың бір түрі . Медицинада жиі қолданылып жүрген РХ-100 100CLK рентген томограф компьютермен жабдықталған. Сондықтан оны компьютерлік томограф дейді. Осы аппараттың көмегімен зерттелетін нұсқаның кеңістіктің үш өлшемді бағытындағы кескінін алуға болады. рентген томографиясы.

Рентген томографиясының жұмыс принципі. Томографтың құрамындағы рентген түтігі мен қарама қарсы қозғалады. Мәселен нұсқада бірнеше қара дақтар болсын. Рентген түтігі жылжи келе әр уақыт нұсқаның бір нүктесінен ғана өтеді. Нүктенің әр қабатының кескіні фотоүлбінің 1,2,3 нүктелеріне келіп түседі. Рентген түтігі мен фотоүлбінің қарама қарсы фазадағы қозғалысын реттей отырып нұсқаның кез келген нүктесінің әр қабатының кескінін алуға болады.

рентген томографиясы.

ЖЫЛЖЫМАЛЫ РЕНТГЕН АППАРАТТАРЫ Ол аппарат науқасты қозғауға болмайтын жағдайда науқастың денесі кез келген күйде болғанда рентген сәулесімен диагноз қою үшін қолданады.

Суйектің, металдан жасалған заттың көленкелері өте айқын көрінеді.

Рентгенодиагностика-диагностикалық мақсатта ішкі ағзаларды жарықтандыру болып табылады. Осы энергия негізінде массалық коэффиценті фотоэффекті құбылысымен анықталады. Рентгенодиагностиканы 2 нұсқада қолданады. Рентгеноскопия Рентгенолюменисцирл енген экранда кескінді көрсету. Фоторентгенография Бейне фотопленкада кескінделеді.

Соңғы жылдары диагностикалық әдістердің ішінде магнитті резонанстық томографияға ерекше көңіл бөлінуде. Бұл әдістің басқа әдістерге салыстырғандағы басты ерекшелігі: физикадағы ядролық магнитті резонанс құбылысты қолдана отырып, биологиялық денені иондаушы қабілеті төмен, радиотолқындар диопазонда жатқан электромагниттік толқынмен әсер ету арқылы зерттелетін дененің көрінісін алу. Халық арасында атом ядросы сөзінің кері пікір тудыратыны ескеріліп, бұл әдістегі ол сөздер алынып тасталған, сондықтан қзіргі кезеңде бұл әдіс магнитті резонанс деп аталынады.

Рентген сәулелерінің медицинада қолданылуы Рентген сәулелері дененің клеткалаларына,молекулаларына физикалық және химиялық өзгерістер енгізіп,яғни ионизациялау болады.Жануарлар мен адамдардың денесінде заттар алмасу қасиеті өзгереді,соған байланысты клеткалар өліп,олар аса бір улы заттарға айналып,денеге өте зиян келтіреді. Тканьдарға ионизация әсерінің қандай мөлшерде өтуі- жалпы дененің қуаты мен әсіресе нерв жүйесіне байланысты.

Басқа денеден бөлініп алынған орган, нерв жүйесі өте нашар дамыған бір клеткалы жәндіктер мен бактериялар ионизациялайтын сәулелерге өте нашар өзгереді. Ал нерв жүйесі негұрлым жоғары дамыған жәндік болса; онда бұл әсер соғырлұм катты өзгеріс туғызады. Иондалған сәулелер қатты әсер етіп оларды өлтіреді,сондықтан бұлар ісіктерді емдеуге қолданылады. Иондалған сәулелер денеге кіргенде,қан клеткалары шығатын органдарға сүйек миына, көк бауырға, лимфа бездеріне әсер етеді. Оны тексеруге алғанда, қанның ішіндегі түйіршіктерінің азаюынан барып біледі.

Рентген сәулелерінің азғантай дозасы қабыну процестерін емдеуге қолданылады,мұнда қан тамыры жуандап кеңіп,олардың қабырғалары жұмсарып,қанды жақсы өткізетін болады.Осымен қатар қан түйіршіктері,әсіресе ақ түйіршік қабынуды жоюға көмектесіп,қабынғандағы улы заттар кеңіген қан тамырлары арқылы бауырға барып уын жояды, кейбір бөлігі термен немесе кіші дәретпен сыртқа шығады.

Рентген сәулесінің үлкен дозасы қатерлі ісіктерді емдеуге қолданылады, мұнда қан тамырының қабырғалары бұзылып,ісіктің қанмен алмасу қорегі тоқталады, бара -бара ісік ыдырап бұзылады да, кейіннен жоқ болып кетуі мүмкін.Сөйтіп,ауруларды осылайша емдейді. Сәулелер денеге кіргенде жалпы немесе сол кірген жердің алмасу қасиеттері өзгереді де, дененің өзіндік қарсыласу қасиеті күшейеді.

Рентген сәулелері мен зиянды ісіктерді емдеу және ауруды тексеру Диагностика үшін энергиясы 60-120 эВ болатын фотондар қолданылады Қатерлі ісікті емдеу үшін рентген сәулесін қолдануды рентгенотерапия деп аталады. Рентген сәулелерімен сыртқы тері қабатындағы және іштегі әр түрлі ауруларды емдейтін болғандықтан рентгенотерапияны сыртқы және ішкі ренгенотерапия деп екіге бөлінеді.

Рентген сәулелерінің кіру және сіңу қасиеттері оның толқындарының ұзын-қысқалығына байланысты.Толқын неғұрлым ұзын болса,айтылған сәулелердің денеге сіңу қасиеттері соғұрлым төмен болады,ал толқын қысқа болса,оның керісінше денеге сіңу қасиеттері соғұрлым жақсы болады.Сондықтан дәрігерлер ауруды емдегенде сәулелердің толқынын және басқа да көптеген қасиеттерін еске ала отырып қолданады.

Рентген сәулелерінің денеге зиянды биологиялық өзгерістер келтіруін еске ала отырып,рентген сәулелерімен ауруларды қайта тексергенде бұрынғы ауруды қоздырып жібермей ме,екіқабат әйелдерге қандай әсер етпек ,- деген сұрақтар тууы мүмкін.Бұл сұрақтарға бір- ақ жауап бар:ауруларды тексеруге денеге өте аз рентген сәулелері кіреді,сондықтан ешқандай қауіп болмауы керек. Жануарларға тәжірибе жасалғанда денеге 120-150 рентген дозасы кіргенде ғана өзгерістер туатыны байқалған.Адамның денесін тексергенде небәрі 5-15 рентген дозасы ,ас қазанды тексеренде 10- нан 20-ға дейін рентген дозасы денеге кіреді екен. Ал кеуде сүйектерін суретке түсіргенде 0.1-0.3, бас сүйекке-5 , белге -10 рентген сәулесі кіреді. Бұдан адамға рентген сәулелерін түсіргенде ещқандай зиян келмейтінін көреміз.

Назарларыңызға рахмет!