Ортағасырлық Шығыс және Батыс философиясы. 1. Ортағасырлық Батыс философиясы: Схоластика, патристика 2. Ортағасырлық араб-мұсылман философиясы
Ортағасыр ерекшелігі: Ø Орта ғасырларға Көне Рим Империясының құлауынан бастап Қайта Өрлеу (Ренессанс) заманына дейінгі уақытты жатқызамыз (V ғасырдан XІҮ ғасырға дейін). Ø Құл иеленушілік қоғамның орнына феодалдық қоғамның келген уақыты. Ерікті шаруалардың, өндірістің дамуы. Ø Европа топырағына Христиан дінінің пайда болуы, бірқұдайлыққа көшуі (монотеизм), философияда адам және Құдай мәселерінінің бірінші орынға көтерілуі. Ø Ғылым мен техникада белгілі жаналықтар болды.
• 1041 ж. алғашқы баспа дүниеге келіп, кітаптар басылып шыға бастады. • 1010 жылы Солернода (Италия) алғашқы медициналық мектеп ашылды. • 1215 жылы Париж университінің жарғысы жарияланып, 1222 жылы Падуя (Италия) қаласында университет ашылды (салыстыр: Ресейде – 1725 ж. , қазақстанда - 1934 ж. ). • ХІІІ ғ. аяғында көзілдіріктер пайда болып, механикалық сағаттар жасала бастады. • 1320 жылы күкіртпен атылатын зеңбіректер пайда болды.
Ортағасырлық философия ерекшелігі 1. Орта ғасырдағы адам өзінің ішкі жан-дүниесінде рухты табып, өзінің Құдаймен байланысты пенде екенін аңғарады. Монотеистік (бірқұдайлық) көзқарастың негізі қаланды. 2. Бұл Дүниені жоқтан бар қылып жасаған Құдайды мойындау. Креационизм, (creatura - лат. сөзі, - жасау, жарату). Орта ғасырда Дүние мен адам Құдайдың құдіретті күші арқылы жаратылды деген пікір кең тарады.
Ортағасырлық философия ерекшелігі 3. Адамды ешнәрсемен салыстыруға болмайды, өйткені оны Құдай өзініне ұқсас қылып ерекше басқадан бөліп жасады. Олай болса, ол жаратылған Дүниенің қожайыны, бәрінен де биік тұр. Сондықтан ол әр-қашанда өзінің ар-ұжданын, жандүниесін таза ұстауға тырысуы керек. Антропоцентризм, (antropos-адам, centrum-орталық). 4. Құдайдың еркіне көну мәселесі. Егер Грек философия-сында табиғат (физис) заңы деген ұғым пайда болып, оған адам да, құдайлар да көнуі керек болды. Өйткені, оны ешкім жасаған жоқ, ол мәңгі болатын болса, ал Ортағасыр-да, керісінше, адамға заңды беретін - Құдай, адам оның еркіне көнуі қажет (ешқандай қарсылықсыз). Ал Құдайдың еркіне көнбеуден жаман күнә жоқ.
Ортағасырлық философия ерекшелігі 5. Құдайдың құдіретті көрегендігі. Егер гректер тағдырға (фатум) табынса, ал Ортағасырда Құдай өзі жаратқан бүкіл Дүниені басқарып қоймай, ондағы әрбір адамның-күнәлі, кемтар, данышпан болса да, жүріс-тұрысын, іс-әрекетін бағалап отырады. Оған сенген адамға “Сұраса беріледі, іздесе табылады, қақса ашылады . 6. Рухани сенімнің дүниеге келуі. Гректердің ойынша, сенім сезімдік танымнан шығады, ал сезіммен қабылданатынның бәрі жалған, өтпелі, өзгергіш т. с. с. сондықтан олар ақыл-ой арқылы Дүниені тану, игеруге көп көңіл бөлді. Орта ғасырдағы ақуал ақылойды шектейді, ғылымның әр жағында сенімнің бар екендігін мойындайды. Сонымен адамның үшінші өлшемі ашылады - егер гректер адамды тек дене және жан дүние деп алып қараса, қазір оған рухани сенім қосылып “дене жан рух адамның үш құрамды бөлігіне айналады.
Ортағасырлық философия ерекшелігі 7. Құдайдың сүйіспеншілігі. Құдай, оның сүйіспеншілігі риясыз, ол күштіні де, әлсізді де, кемтарды да-бәрін сүйеді. Сондықтан, адамдар Құдайға еліктеп бірін-бірі сүю керек. Христиан діні жақыныңды, алысыңды сүйіп қана қоймай, сонымен бірге жауыңды да сүй, - деп адамның мүмкүншілігінің шеңберінен шығып кететін талап қояды.
Орта ғасырдағы алғашқы діни философтар • Александриядан шыққан Филон Христиандық діни философияның негізін қалайды. • Филонның айтуынша, Библияны екі түрде оқуға болады: бірінші - ондағы жазылғанды тікелей түсіну; екінші - ондағы сөздермен көмкерілген астыртын жатқан метафизикалық, моральдық, рухани мән-мағынаны ашу. • Ол ақиқаттарға жету үшін адам жан-дүниесі ерекше жағдайда болуы керек. Филон философия тарихына “Жарату ұғымын кіргізеді. Құдай Дүниені жоқтан жаратты. • Филонның айтуынша, Құдайдың екі потенциясы бар: біріншісі жаратушылық, екіншісі - басқарушылық (жаратылған дүниені). • Адам мәселесін де Филон жаңаша көзбен қарайды. Ол адамның жануарлық жағы - дене; 2 - жан, ақыл-ой; 3 – рух - Құдайдан пайда болған дейді. • Сондықтан, адам Ғарышты танудан гөрі ең алдымен өзінің ішкі өмірін тануға тырысуы керек. Адам өзін танып біліп, сыртқа серпіліс жасаған кезде өзінің толығынан бишара екендігін мойындайды. Тек қана өзінің пенделігінен өтіп жаратылмаған мәнгілік Құдаймен байланысқа түссе ғана масайрайды.
Гностиктер ілімі • “Гносис -деген грек сөзі “тану-білу мағынасын береді. Алайда бұл сөзбен біздің дәуірдің басында өмір сүрген, ақыл-оймен танудан гөрі мистикалық, (құпия) жолмен Дүниенің сырын ашуға болатынына сенген діни сектаны айтамыз. • Гностикалық ағым Құдайды және адамды құтқаруға арналған. Оған мынандай сұрақтар кіреді: 1. Біз кім едік, енді не болдық? 2. Біз қайда болып едік, енді қайда қуылдық; 3. Енді қайда болғымыз, неден құтылғымыз келеді. 4. Туу және, қайта туу дегеніміз не?
• Адам өзінің жаратылысы бойынша игілікке жаратылған. Өйткені, ол зұлымдықтан зардап шегеді, одан аулақ жүргісі келеді. Ал, бұның өзі адамның басқа Дүниеден шыққанын және сол Дүниеге қайтып оралуы керек екенін көрсетеді. • Ол үшін адам өз-өзін терең танып білуі керек. Гностиктер адамдарды үшке бөледі: 1. пневматикалық адамдар, олардың рухы басым; (pnevma-грек сөзі, алғашқыда-тыныс, соңында- рух); 2. психикалық адамдар, олардың жаны- псюхе басым (psyche-грек сөзі, жан); 3. гиликалық адамдар (gіle-грек сөзі, материя, зат) дене қажеттіктері басым.
Патристикалық философия. Киелі Августиннің ілімі. • Патристикалық философия (patrіs лат. сөзі әке). • Патристикалық философияның негізгі мақсаты - христиан дінінің қағидаларын белгілі бір жүйеге келтіріп, оған философиялық тірек жасауда болды. • Философияның мақсаты – Библияның негізгі қағидаларын терең түсіндіру мәселелеріне келіп тіреледі. • Патристикадағы онтологиялық (болмыс) мәселелері Құдайдың төнірегінде қаралады. Патристика монотеизмді (бірқұдайлықты) қорғайды, көне замандағы көпқұдайлыққа қарсы шығады.
• Патристикалық философияның терең түп-тамыры мистикаға кетеді. Мысалы, христиан дінінің “дүниені жоқтан жарату қағидасы қарапайым сананың да, теоретикалық ойлаудың да шеңберінен шыққан түсініксіз мистикалық нәрсе. Сондықтан, Тертуллианның “credo, quіa absurdum est (сенемін, өйткені ақыл-ойға сыймайды), - деген нақыл сөзі сол кездегі философиялық ақуалды шынайы бейнелейді. • Бүкіл Христиан философиясының ірі тұлғаларының бірі киелі Августин. Ол 354 жылы Тагаст қаласында (Африка) Дүниеге келеді. • Августиннің негізгі философиялық еңбектері “Құдай қаласы жөнінде , “Сыр шегу, “Академиктерге қарсы , “Жанның өлместігі т. с. с.
• Августиннің ойынша, сенім ақыл-оймен қайшылыққа келмеуі керек. Тертуллианның “Сенемін, өйткені абсурдты яғни ақыл-ойға симайды, қарсы келеді, - деген пікірін Августин қабылдамайды. • Керісінше, ой елігінен өткізілмеген сенім, сенім болмайды. Ақыл-ой арқылы адам өзінің Құдайға деген сенімін әрі-қарай нығайтуы керек. Соныменен сенім мен ақыл-ой, зерде бірін-бірі толықтырады. “Сенемін түсіну үшін , “түсінемін сену үшін деген көзқарасқа қалыптастырады.
Дүниенің жаратылу мәселесі. • Августин Дүниенің жаратылу мәселесін ертедегі гректерге қарағанда басқаша шешеді. Дүние жоқтан Құдайдың құдіретті күші арқылы пайда болды дейді. Ойшылдың айтуынша, шындықтың пайда болуының үш жолы бар. 1. Генерация жолымен (generatіo - лат. сөзі, - туу, ұрпақ) яғни тіршілік өзінөзі тудырып отырады. Мысалы, сиырдан бұзау, жылқыдан-құлын, шешеден - бала туады; 2. Фабрикация жолымен (fabrіcatіo-лат. Сөзі-жасау) яғни, бір заттан екінші затты жасау. Мысалы, ағаштан үй жиһазын, я болмаса үйді жасау, салу, саздан кірпіш құю т. с. с. 3. Жоқтан барды тудыру, (creatіo-лат. сөзі-жарату) яғни, өз денесінен, я болмаса басқа сыртқы заттан емес; Ол тек Құдайға ғана тән нәрсе. • Адамға келер болсақ, ол бірінші және екінші жол арқылы өмір сүреді - өз -өзін тудырып, табиғаттағы заттарды өзгертіп, өзіне лайықты керек нәрселерді Дүниеге әкеле алады. Бірақ, ол нағыз жаратудың не екенін білмейді, өйткені, оның өзі жаратылған, олай болса - мәңгілік емес.
Схоластикалық философия • Схоластикалық философия (scholastіca лат. сөзі, оқушы, ғалым). • Номинализм (nomіnіs, - лат. сөзі, - заттың аты) схоластикадағы жалпы ұғымдардың болмыстық мағынасын мойындамайтын, олар тек қана ойөрісте ғана деп санайтын ағым. Номиналистер шын өміріде тек қана заттар өмір сүреді, универсалиялар - жалпы ұғымдар тек қана заттардың аты, біздің ауызымыздан шығатын дыбыстар ғана, - деген пікірге келеді. • Реализм бағытына келер болсақ (realіs, - лат. сөзі, - шынайы зат), олар номинализмге қарсы бағыталған, универсалиялар-жалпы ұғымдар шынайы және адамдардың санасына тәуелсіз өмір сүреді, - деген пікірді ұстайды. • Концептуализм бағыты (conceptus, - лат. сөзі, - ұғым) жалпы ұғымдар бөлек өмір сүре алмай, болмыстық орны болмағанмен, бірақ олар тек қана заттарға қойылған ой емес, негізінде ақыл-оймен қорытылған заттардың жалпы қасиеттерін бейнелейді, - деген пікірге келеді.
• Схоластика философияның пісіп-жетілген кезінде өмір сүрген Орта ғасырдағы аса ұлы тұлғалалардың бірі Фома Аквинский (1221 -1274 жж. ). • Италия елінде бай ақсүйектердің жан-ұясында дүниеге келген. 1256 -59 жж. Париж университетінің теология кафедрасын басқарған. Өмірінің соңында ел аралап Европа университеттерінде лекциялар оқиды. “ 1323 ж. әулие доктор атағы беріліп, шіркеудің бесінші ғұламасы болып есептелген. • Фома Аквинскийдің негізгі еңбегі “ Теология жинағы , “Табиғаттың бастамала-ры , “Мән мен өмір сүру жайлы т. с. с.
Онтологиялық (болмыс) мәселелері. • Фома Аквинскийдің болмыстық ілімінің қайнар көзі Аристотельдің “потенция және “акт деген ұғымдары. • Потенция (мүмкіндік) дегеніміз ол болуы да болмауыда мүмкін, шайқалған, тұрақталынбаған, өзгеруге ашық, аяқталынбаған, кемеліне келмеген. “Таза потенциалдық - ол материя, болмыстың ең әлсіз түрі. Ол тек өзгертіледі, сыртқы әсерлер қабылдайды. • Актуальдықты (шындық) алатын болсақ - ол іске асқандық, өмірге кіргендік, аяқталғандық, кемеліне келгендік. Актуальдық ол форма (бітім) - сол арқылы заттар өзінің болмыстық дәрежесіне көтеріледі. • Абсолютті актуальды - Құдай, қайсыбір бітімнің қайнар-көзі. Олай болса, Құдай - болмыстың өзі де, ал Дүние - болмысқа ие ғана.
• ХІ ғасырдың аяғы мен ХІІ ғасырдың басында үш ағым пайда болды. Олар - номинализм, реализм және концептуализм. • Номинализм (nomіnіs, - лат. сөзі, - заттың аты) схоластикадағы жалпы ұғымдардың болмыстық мағынасын мойындамайтын, олар тек қана ой-өрісте ғана деп санайтын ағым. Номиналистер шын өміріде тек қана заттар өмір сүреді, универсалиялар - жалпы ұғымдар тек қана заттардың аты, біздің ауызымыздан шығатын дыбыстар ғана, - деген пікірге келеді. Осы тұрғыдан олар Құдайдың үш тұлғалығын да қатты сынға алды. • Реализм бағытына келер болсақ (realіs, - лат. сөзі, - шынайы зат), олар номинализмге қарсы бағыталған, универсалиялар - жалпы ұғымдар - шынайы және адамдардың санасына тәуелсіз өмір сүреді, деген пікірді ұстайды. • Концептуализм бағыты (conceptus, - лат. сөзі, - ұғым) жалпы ұғымдар бөлек өмір сүре алмай, болмыстық орны болмағанмен, бірақ олар тек қана заттарға қойылған ой емес, негізінде ақыл-оймен қорытылған заттардың жалпы қасиеттерін бейнелейді, - деген пікірге келеді.
• Схоластикалық философия (scholastіca лат. сөзі, оқушы, ғалым). • Схоластика философияның пісіп-жетілген кезінде өмір сүрген Орта ғасырдағы аса ұлы тұлғалалардың бірі Фома Аквинский (1221 -1274 жж. ) • Италия елінде бай ақсүйектердің жан-ұясында дүниеге келген. Неаполь университетінде оқыған 125659 жж. Париж университетінің теология кафедрасын басқарған. “ 1323 ж. әулие доктор атағы беріліп, шіркеудің бесінші ғұламасы болып есептелген. • Фома Аквинскийдің негізгі еңбегі “Теология жинағы , “Табиғаттың бастамалары , “Мән мен өмір сүру жайлы т. с. с.
• • Онтологиялық (болмыс) мәселелері. Фома Аквинскийдің болмыстық ілімінің қайнар көзі Аристотельдің “потенция және “акт деген ұғымдарына сәйкес келеді. Потенция (мүмкіндік) дегеніміз ол болуы да болмауыда мүмкін, шайқалған, тұрақталынбаған, өзгеруге ашық, аяқталынбаған, кемеліне келмеген. “Таза потенциалдық - ол материя, болмыстың ең әлсіз түрі. Ол тек өзгертіледі, сыртқы әсерлер қабылдайды. Актуальдықты (шындық) алатын болсақ - ол іске асқандық, өмірге кіргендік, аяқталғандық, кемеліне келгендік. Актуальдық - ол форма (бітім) - сол арқылы заттар өзінің болмыстық дәрежесіне көтеріледі. Абсолютті актуальды - Құдай - болмыстың өзі де, ал Дүние - болмысқа ие ғана.
Уильям Оккам ілімі • Орта ғасырдағы ой-пікірдің көрнекті өкілдерінің бірі Уильям Оккам (1280 -1349 жж. ) Оксфорд университетін бітірген. Негізгі еңбектері “Логика жинақтары , “Құпиялықтар жөніндегі трактат , “Сұхбаттар т. с. с. • Егер Фома Аквинский: Біріншіден, сенімнің ақыл-ойдан дербестігі, оларды бір-бірінен ажыратады. • Логикаға негізделген ақыл-ой сезімдік дүниені тануға мүмкіндік береді, оларды тексеруге, дәлелдеуге болады. • Сенім ақиқаттарына келер болсақ, оны ақыл-ой арқылы түсіну де, дәлелдеу де мүмкін емес.
Ортағасырдағы Мұсылмандық философия • Дүниежүзілік философия тарихында Шығыстағы Көне Қытай, Үнді, Парсы т. с. с. елдеріндегі пайда болған философиялық көзқарастардан тыс Орта ғасырларда дүниеге келіп, өзінің ерекше болмысымен тарихта танылған Орта Азия мен Араб елдеріндегі ұлы философиялық ой-пікірлерді айтуға болады. • Араб империясы Батыста Испанияға дейін жетіп, өзінің мәдениеті, діні, философиясын жаңа елдерге таратты. Мысалы, бүгінгі таңда дүниежүзілік сөздікке кірген “арсенал , “адмирал “тариф , “авария , “медицина , “алгебра , т. с. с. сөздер - араб сөздіктерінен шыққан. • Дүниежүзілік мәдениетке қосқан арабтардың үлесі көп. Антикалық дәуірде пайда болған философиялық ілімдердің бәрін ұқыпты зерттеп, өз тіліне аударып, оны әрі қарай дамытты.
Орта ғасырлық мұсылман философиясының ерекшеліктері: • Ислам дінімен тығыз байланыстылығы. Ғылым мен діннің бірін-бірі үйлесімді толықтыруы. • Көп ұлттылық - араб, парсы, түркі және т. б. ұлт философтары. • Негізгі философиялық тіл - арабтілі. Араб тілінде философия "фалсафа" деп аталды. • Басты мәселелер - адам және оның тағдыры, адам және Құдай, адам және қоғам, онтология мәселелері
Аль Кинди араб философиясын бастаушы ұлы тұлға • Аль Кинди (800 -879 ж. ) ақсүйектер отбасында дүниеге келеді. Багдад қаласында білім алды. 200 -ден артық кітап жазған, бірақ көбі осы уақытқы шейін сақталмаған. • Негізгі еңбектері “Аристотельдің кітаптарының саны және философияны ұғу үшін не керек , “Бірінші философия жөнінде , “Бес мәнмағына жөніндегі кітап т. с. с. • Аль-Кинди болмыс мәселелеріне тоқталған кезде екі субстанция жөнінде айтады. Бірінші субстанция - ол сезімдік заттар, оларды сан мен сапалық жақтарын зерттеу арқылы білуге болады. Субстанцияның сандық жақтарын сан жөніндегі ғылым зерттейді; екінші ғылым - сапалық үйлесімдіктерді, заттардың мөлшерлік қатынастарын салыстырады. • Заттардың сапалық жағын - геометрия және астрономия ғылымдары зерттейді. • Аль-Кинди адамзат өнерінің ішіндегі ең ғажабы - философия дейді. Оның мақсаты заттардың шынайы табиғатын ашу, соның негізінде өзіміздің жүріс-тұрысымызды, іс-әрекетімізді анықтау дейді.
• Аль-Кинди жағалай қоршаған болмысты Ай астындағы Дүние дейді. Ал айдың әржағында әлемде ешқандай қозғалыс - Дүниеге келу, кету, құру жоқ. Ол тек қана жер бетіндегі болмысқа тән нәрселер. Бізді қоршаған болмыс 4 элементтен тұрады: от, ауа, жер, су, олар өзгермейді - тек солардан тұратын заттардың элементтері ғана азайып, көбеюі мүмкін. • Адам дүниетанымының екі түрі бар. Біріншісі бізге жақын, бірақ, мән-мағынадан алыста. Ол-сезімдік тану. Ол үне бойы өзгерісте, тұрақты емес, уақытша ғана өмір сүретін заттарды танумен байланысты. Оның сан жағы тұрақты емес - үлкейеді, кішірейеді, теңеледі, теңсізденеді. • Екінші таным түрі мән-мағынаға жақын болғанымен бізден алысол ақыл-ой танымы. Жеке материалдық заттар сезімдік қабылдауда ғана болады. • Қорыта келе, Аль-Кинди адамның дүниетану мүмкіншілігін мойындап, жағалай ортаны зерттеп ғылымды дамытуға шақырады.
"Әрбір істің басшысы алла, бірақ білім бұлағы - Аристотель". Жеке адам, ол керемет қабілетті болған күннің өзінде де ақиқаттың тұңғиығына жете алмайды, сондықтан бұрынғы заманда өмір сүрген басқа халықтар қол жеткізген білімді міндетті түрде игеру қажет. Даналыққа ие болатын адам -өзіне дейін өмір сүрген адамдардың интеллектуальдік жетістіктерін игерген адам ғана: "Ақиқаттың қайдан шыққанына ұялатын ештеңе жоқ, ол тіпті біз танымайтын, білмейтін алыс елдерден болса да. Ақиқат іздеген адамға ақиқаттың өзінен жақсы ештеңе де жоқ, ақиқатты менсінбей, оны айтқан немесе бізге жеткізгендерге жоғарыдан қарауға болмайды: ақиқат-пен ешкімді төмендету мүмкін емес, керісінше - ақиқат кез-келген адамды нұрландырады". Әл-Кинди.
• Аль-Киндидің философиялық көзқарастарын әрі-қарай дамытып, Аристотельдің еңбектерін араб тілінде аударып, оған көлемді түсініктер жасап және өзінің ерекше философиядағы ойларымен тарихта қалып, философия тарихында “Екінші мұғалім атағын алған Аль-Фараби болды. • Әль Фараби (толық аты Әбу Насыр Мұхамед Ибн Тархан Ибн Узлақ ) Қазақстан жерінде Отырар қаласында 870 -950 жж. Дүниеге келген. Таяу Шығыста Багдад пен Алеппо қаласында білім алып, араб тілі мен грек тілін игеріп, антикалық философияны зерттейді. • Аль-Фарабидің философиялық еңбектері көп. Солардың ішінен “Ғылымдарды іріктеу жөнінде , “Изгі қаланың тұрғандарының көзқарасы жөнінде , “Азаматтық саясат , “Мемлекет қайраткерінің нақыл сөздері , “Бақытқа жету жөнінде деген еңбектерін атап өтуге болады.
• Қоғам өмірінің дамуы, Аль-Фараби ойынша, негізінен Ел басында басқарып отырған адамның қасиеттерімен байланысты болғаннан кейін, ойшыл оның қандай болуы керектігіне аса зор назар аударған. • Ойшыл ондай адамның 12 қасиеті болу керек дейді. Сонында олардың бәрін 6 тұлғалық қасиеттерге әкеліп тірейді. Енді соларға назар аударарлық. • Біріншіден ол- даналық дәрежеге жетуі керек, яғни барлық істі ақыл-ой елегінен өткізіп, халықтың тарихи тәжірибесіне, әдет-ғұрыптарына, адамгершілік түсініктеріне сай келтіруі керек; • Екіншіден, ол- білімді адам болу керек, өзінің есінде өткен тарихтағы заңдар, әдет-ғұрып нормалары мен ережелерін жақсы білуі керек; • үшіншіден, әрқашанда тапқырлық көрсету керек, өйткені өмір үне бойы өзгерісте, олай болса елдің алдында бұрынғы-соңғы болмаған жаңа ақуал пайда болып, бұрынғы басқару тәсілдерінің бәрін, жоққа шығаруы мүмкін. Сондай жағдайда өмірге жаңаша қарап шығармашылық тұрғысынан жаңа шешімдерге жету қажет; • Төртіншіден, аңғарғыш, көреген болу қажет. Ел басшысы- тек бүгінгі күнді ғана ойлап қолмай, болашақ ұрпақтардың өмірі қандай болмақ; негізгі мақсат-халықтың әл-ауқатын өсіру-оны естен шығармау керек; • Бесіншіден, Өзінің сөзімен халықты елдің заңдарын бұлжытпай орындауға бағыттау болмақ; • Алтыншыдан, Ел басының денсаулығы, дене күші жақсы болуы керек; ол оған соғыс жүргізген кезде әсіресе қажет болады;
• Абу Али Ибн Сина (980 -1037 жж. ) Бұхара төңірегінде дүние келіп Хамаданда 1037 жылда қайтыс болды. Ұлты тәжік. Еуропа халықтарына Авиценна деген атпен таныс. Негізгі еңбектерінің ішінде “Логика , “Риторика , “Поэтика , “Физика , “Жан жөнінде , “Метафизика т. с. с. • Авиценна дүниежүзілік аңғарған қауымға өзінің шығармашылығының екі жағымен таныс. • Біріншіден, Ибн-Сина үлкен ғалым-дәрігер болған адам. Ол өзінің артынан әртүрлі ауруларды жазатын шөптердің қосындыларынан жасалатын 1000 дәрінің рецептін қалдырған. Оның “Ғылым тізбегі деген еңбегі Батыстағы Орта ғасырлық университеттерінде 400 жыл бойы негізгі оқулықтардың бірі болған.
• Ибн-Сина Құдайды діндегі сияқты табиғатқа оның жаратушысы ретінде қарсы қоймайды. Құдай Дүниедегі барлықтың алғашқы себебі болғаннан кейін, материалдың Дүние Құдайсыз, ал Құдай бұл Дүниесіз өмір сүре алмайды деген пікірге келеді. Сонымен, Ибн. Синаның болмыстық көзқарасы пантеизмге өте жақын болды. • Ибн-Синаның Дүние тану іліміне келер болсақ ол адамның жандүниесінде потенциалды ақыл-ой бар дейді. Яғни, адам өз алдында жатқан дүниенің мән-мағынасын аша алатын мүмкіндігі бар. Бірақ ол - өте күрделі. Таным түйсіктердің қабылдауы арқылы басталады оны ол сезімдік тәжірибе дейді. Жалпылыққа адам заттардың қасиеттерін салыстыру арқылы жетеді. • Ақиқат дегеніміз - заттардың ішкі мән-мағынасы. Әр заттың ақиқаты оның өмір сүруінің ерекшелігінде, ал оның өзі сол заттың өзіндігін құрайды. Ақиқаттқа жетудің бірде-бір қажетті құралы - ол логика. Логика заңдары арқылы біз жалқылық пен жалпылықты ойлай аламыз. Жалпы жеке заттардың мән-мағнасын құрап жалқымен бірге өмір сүреді.
• Шығыс философияның ұлы тұлғасы - Ибн Рушд (11261198 жж. ). Латынша аты - Аверроэс. Өмірге Испаниядағы Кордова қаласында Дүниеге келеді. Жас кезінде Мұсылман құқын, араб әдебиеті мен поэзиясын, соңынан дәрігерлік ғылымды, математика мен физиканы оқиды. Содан кейін философиямен айналыса бастайды. • Ибн-Рушд көп жылдар Севилья мен Кордовада қадилық (соттың) қызмет атқарады. Өмірінің кейбір кезеңдерінде өзінің көзқарастарына бола діни қуғындауға ұшырайды. Ибн-Рушд ғылыми еңбектерінің көпшілігін Аристотельдің еңбектеріне түсініктемелер жасауға арнайды. Еуропа философиясында “ұлы Комментатор (түсініктемеші) деген атаққа ие болған. • Негізгі еңбектері “Терістеуді теріске шығару , “Аспандағы денелердің қозғалысы жөнінде , “Алғашқы қозғаушы жөнінде , “Жан-дүние ғылымы жөнінде т. с. с. Соңынан оған Данте “Білетіндердің мұғалімі деген ат береді.
• Ойшыл адам - өтпелі пенде, оның денесімен бірге жан дүниесі де келмеске кетеді - дейді. Бірақ, адамзаттың потенциалдық интеллекті - мәңгілік, ол Құдайдың ақылойымен қосылуға тырысады, ал ол орындалған кезде Дүниежүзілік адамзат тарихы сонымен аяқталады, - деген көзқараста болған. • Бұл тұжырымнан екі қорытынды шығуы мүмкін. Жеке адам мәңгілік болмаса да, адамзаттың рухы потенциалдық интеллект ретінде өмір сүргеннен кейін адам мистикалық-аскетикалық өмір салтын ұстауы керек. • Екінші қорытынды оған қарсы - егер адамның өмірі біреу-ақ болса, онда неше түрлі қызықтардан ләззат алып, осы Дүниеде бақытқа жетіп, ойнап-күлу керек.
• Ибн Халдун ұлы тарихшы, әлеуметтік және саяси философы. • Ибн Халдун (1332 -1406 жж. ) Шығыс философиясының жұлдыздарының бірі, сонымен қатар - тарихшы, мемлекет қайраткері. • Ибн-Халдун философ-елбасының басшылығымен әділетті қоғам орнату жоспарларын жасап, бірақ, сәтсіздікке ұшыраған. • Негізгі еңбегі - көптомды Араб, парсы, берберлердің тарихынан алынған өнеге болатын мысалдар кітабы. Бұл еңбекке ол кісі әдейі ерекше кітап ретінде Кіріспе (Аль-Муккадима) жазады, - онда негізінен қоғамға деген ұлы ойшылдың әлеуметтік философиялық көзқарастары көрсетілген. • Енді Ибн-Халдунның философиялық көзқарасына келер болсақ Дүние -ретке келтірілген, жетілген, бір-бірімен үйлесімге келген заттардан тұрады. Барлық заттардың негізінде алғашқы 4 элемент жатыр (су, от, ауа, жер). Олар әртүрлі бөлшектік өлшемде бір-бірімен қосылғаныменен, біреуі басым болуы қажет - әйтпесе зат өмір сүре алмайды. Заттың өмір сүруінде шешуші орынды туа біткен жылу алады, ал оның қайнар көзі отта.
• Ибн-Халдун қоғамдағы дамудың негізгі екі сатысын көрсетеді. Оны ол екі ұғым арқылы береді: бірінші сатысы - Бидави , екіншісі - Хидари. Бұл сөздердің этимологиясын (алғашқы берілген мағнасын қарасақ, онда Бидави көшіп қону, ауылдық, алғашқы, - деген мағына береді. Ал Хидари болса, ол қалалық, астаналық, - деген мағнада. • Егер бидави сатысында адамдар мал бағу мен егін егумен айналысса. Хидари сатысында оларға қол өнерлік, сауда, ғылым мен өнер ұсынылады. • Алғашқы бидави сатысынан Хидари (цивилизациялық) сатысына өтудің негізгі себебі - өндіріс дамып қажеттіктен артық заттардың пайда болуы. Қажеттіліктен артық өңдіру - қымбат бағалы заттарды тудырып, соған ие болуға тырмысуды әкеледі. Сымбат киім, тәтті тағамдар, әсем сарайлар пайда болады. Ал соңғылардың өзі қол өнерді әрі қарай дамытуға, оның жаңа түрлерінің пайда болуына әкеледі. (Теріні өте нәзік өңдеу және бояу, моншақтардың әртүрін жасау, алтынды, қымбат бағалы тастардың өңдеудің жаңа түрлерін ашу т. с. с. ) • Сонымен қатар, молшылық ой еңбегінің кәсіби түрін тудырып, ғылым тез дами бастайды, кітаптар шығарылады т. с. с.
• Мемлекеттің пайда болуы, өмір сүріп соңында күйреуі - Ибн. Халдунды өте қызықтырып, оның терең ойларын туғызған. Мемлекет, әрине, мүлік пайда болған кезде дүниеге келеді. Оның өзегін уақытында өте биік дәрежеде ұйымдасқан, ауыз-бірлігі биік ру, я болмаса тайпа құрайды. • Бірақ, уақыт өткен сайын мемлекет басшысы сол мемлекеттің басқару жүйесін құрайтын өзінің туыстарынан бірте-бірте алшақтай бастайды. • Олардың орнына басқа топтардан адамдар тартылып, неше түрлі көтеріңкі жағдайлар (привилегиялар) жасалып, оларға басқару істері тапсырылады. Осы сәттен бастап мемлекеттің күйреуі басталады, - деген ойға Ибн-Халдун келеді. Оның себебі – сол мемлекеттің негізін қалаған ішкі бірлігі мол алғашқы ру, я тайпа қуылғаннан кейін оның орнына келген адамдар тек жалақы үшін ғана қызмет етеді. Егер мемлекет үстіне қауіп төнсе, ол үшін жантәнін беретін адамдар олардың ішінде тым аз.
Әл Ғазали (1059 -1111) - мұсылман дүниесінде беделі мықты, Әл Фараби мен ибн Синаны кеп зерттеген, әл Ғазали өзінің пікірлерін "Философтарды терістеу" еңбегінде баяндады. Әл Ғазалиді ғылым мен философияны мүлдем теріске шығарушы деп санауға болмайды. Мысалы, ол математика, физика, медицина, логиканың практикалық пайдасын мойындайды, бірақ белгілі бір шекара болуы қажет, ғылыми тұжырымдарды теологиялық сұрақтарды шешу үшін пайдалану дұрыс емес, себебі философтардың бәріне сенбеу және құдайсыздық тән дейді. Әл Ғазали философтарды үш категорияға беледі: 1) дахриттер - Эмпедокл, Анаксагор, Демокрит және тағы басқа ежелгі философтар. Олар жаратушыны мойындамайды, дүниені мәңгілік деп есептейді; 2) жаратылыстанушылар - бәрін табиғи себептер арқылы түсіндіреді, о дүниені жоққа шығарады; 3) метафизиктер - Сократ, Платон, әл Фараби, ибн Сина - "философмұсылмандар". Әл Ғазалидің пікірінше, олардың үш қателігі бар: 1) дүниені мәңгілік деп есептейді; 2) олар алла тек универсалды нәрсені ғана біледі жеке нәрсені білмейді деп алланың мүмкіндігіне шек қояды; 3) таза рух мәңгілігі қайта тірілту, жазалауды жоққа шығарады.
Скачать презентацию Ортағасырлық Шығыс және Батыс философиясы 1 Ортағасырлық Батыс
лекция 4 философия.pptx