ОРТАҒАСЫРЛЫҚ БАТЫС ФИЛОСОФИЯСЫ ЖӘНЕ ҚАЙТА ӨРЛЕУ ФИЛОСОФИЯСЫ 1

ОРТАҒАСЫРЛЫҚ БАТЫС ФИЛОСОФИЯСЫ ЖӘНЕ ҚАЙТА ӨРЛЕУ ФИЛОСОФИЯСЫ. 1

Дәріс жоспары: 1. Ортағасырлық Батыс философиясы. 2. Қайта өрлеу дәуірі философиясы. 2

1. Батысеуропалық ортағасырлық философияның негізгі идеялары мен сипаты: § § § Монотеизм; Теоцентризм; Креационизм – Құдай дүниені жоқтан бар етті және мәңгі жаратуда; § Провиденциализм – Құдай адам мен адамзатты құтқаруын, жарылқауын алдын ала біледі; § Ғарышты, табиғатты, қоршаған дүние құбылыстарын зерттеуге көп көңіл бөлінбеді, өйткені олар Құдайдың жаратқаны; § Жаратылу догматы мен аян догматы (Інжілде) үстем болды және тб. 3

Философиялық мектептер: Апологетика – (грек. Апологемай – қорғаймын, ақтаймын) - ІІ-ІІІғғ. пұттық политеизммен күресте христиандық догматика негіздерін қорғаған, уағыздаған ілім. Патристика –(лат. Patres -әке) – ІІ-ҮІІІғғ. алғашқы христиан философиясының негізін салушы шіркеу әкелерінің мектебі, ілімі. Философия Платон мен неоплатонизм идеяларының негізінде дамыды. 4

Схоластика (лат. – схолиа – мектеп . философиясы) – ортағасырлық теологиялық ілім, философияның теологияға қызмет ететін тұсы. Аристотель идеяларының ықпалымен дамыды, христиан дінімен келіспейтін көп идеялар пайда болды. Схоластиканың үш кезеңі болды: - ЕРТЕ СХОЛАСТИКА (ІХ-ХІІІ Ғ. Ғ. ); - КЕМЕЛДЕНГЕН СХОЛАСТИКА (ХҮІІІ Ғ. ); - СОҢҒЫ СХОЛАСТИКА (ХІҮ-ХҮ Ғ. Ғ. ) 5

Схоластикалық философияның негізгі мәселесі: • құдайдың бар екенін рационалды (ақылмен) дәлелдеу; • білім мен сенім, парасат пен ерік қатынасы; • креацианизм, провиденциализм • жалпылықтың жекелікке қатынасы немесе “универсалийлер”, яғни жалпылық ұғым мәселесі. 6

СХОЛАСТИКА (IX – XV вв. ) Универсалийлер ізденісі НОМИНАЛИСТЕР Номинализм (лат. nomen – атау, есім) – Шындықта тек жеке, нақты заттар ғана өмір сүреді, ал жалпы ұғымдар олардың атауы. РЕАЛИСТЕР Реализм ( лат. realis – шынайы) – ңағыз болмысқа заттар емес, олардың жалпы ұғымы ие дейтін ағым. КОНЦЕПТУАЛИЗМ Реализм мен номинализм ілімдерінің маңыздылығын мойындайтын ілім. 7

АПОЛОГЕТИКА (I – VI ғғ. ) Квинт Септимий Тертуллиан (шамамен 160 – 230 жж. ) Философия мен діни сенімнің бірікпейтіндігі жөніндегі тезисті қолдады. Сенім мен ақыл арасында ешбір жақындық жоқ. « Сенемін, өйткені абсурдты» (сенім ақиқаттылығы ақыл ақиқаттылығынан ерекше). Інжіл – құдайды танудың жалғыз қайнар көзі, 8 сол себепті кез келген білімнің де.

ПАТРИСТИКА (ІІ – ҮІІІ ғғ. ) Аврелий Августин «әулие» ( «Рим шіркеуінің әкесі» ) (354 – 430 жж. ) - “Түсіну үшін сенім керек”; - Құдайды ақылмен танып, оның жіберген аяның оқып, соған сүйену керек; - Адам еркін болуы мүмкін, бірақ оның іс-қимылы Құдайдың бұйрығымен болады; Еңбектері «Тәубе» , «Құдай патшалығы туралы» , «Тәртіп туралы» , «Академиктерге қарсы» тб.

Августин философиясының маңызы: • Құдай бар, онда ешқандай күмән жоқ; • Әлеуметтік конформизм идеясын (кедейшілік пен өзгенің билігіне көну) қолдады, бұл Шіркеуге де, мемлекетке де тиімді; • Шіркеу билігінің мемлекеттен, Рим Папасының монархтардан үстемдігін дәріптеп, католиктік Шіркеудің беделін көтерді. • Адамның сұлулуғын, жігерін, кемелденуін, құдаилығын атап көрсетті (бұл ол кезде 10 жаңалық еді).

Иоанн Скот Эриуген ( «схоластиканың бірінші әкесі» ) ( шамамен 810 – 877 жж. ) -Философиялық жүйесі неоплатонизм идеясымен дамыды. -Шынайы дін шынайы философия болып табылады және керісінше; дінге қатысты туындайтын күмәндану философияны да теріске шығарады; -Теологияны рационализациялаудың алғашқы қорғаушылардың бірі болды. 11

Фома Аквинский (1225 немесе 1226 – 1274 жж. ) - “Өзіндік мәнділікке ие адами парасатты жан тәнмен бірге өлмейді. ” - Философия мен теология әр-түрлі мақсатты ілімдер; - Философия тек ақылмен танылатынды ғана түсіндіре алады; - Өзгенің бәрін (құдаи аян) тек теология ұғындыра алады. Негізгі еңбектері: «Теология суммасы» , «Философия суммасы» , Інжілге, Аристотель шығармаларына түсіндірмелер жазды. 12

2. Қайта өрлеу дәуірі философиясы. Қайта өрлеу дәуірі (Ренессанс) XVI-CVII ғ. ғ. қайта өрлеу Еуропаның басқа елдеріне тарап, өркендей бастады. Әр елде өзіндік ерекшелігімен көрініс тапты. Ортағасырлық діни ұғымнан гөрі ғылыми дүниетаным басымдық танытты, Реннесанс дәуірі мәдениетіне байланысты қай елде болмасын, антикаға деген көзқарасы, дүниетанымның ерекше түрінің пайда болуы, өмір сүру жағдайының өзгеруіне байланысты өзіндік гуманизм пайда болды. Ренессанстық дәуір титанизмніің пайда болуымен ерекшеленеді. 13

Адам жөнінде өзгеше пікірлер қалыптасты. Адам-құдайға ұқсас образда жаратылған «жаратылыс бастауы» . Бар тіршілік – табиғат, адамды Құдай жаратты деген пікірді ұстанды. Адам әсемдік пен шеберлікке, махаббат пен сүйіспеншілікке толы жан иесі деген түсінік қалыптасты. Бұл дәуірде мәдениет пен философия шіркеу иелігінен босап, жаңаша өнердің дамуын бастады (бейнелеу өнері, архитектура, музыка, театр, әдебиет). 14

Қазіргі замандық өркениеттің барлық жетістіктеріне тікелей ықпал етті. Қайта өрлеу дәуіріндегі қалыптасқан негізгі философиялық бағыттар: пантеизм, натурафилософия және гуманизм. Пантеизм (гр. рап- бәрі және tcheos -құдай) – құдай табиғаттан тыс болмайды, құдайдан тыс табиғат жоқ, құдай бәрін жаратушы бастама деп есептейтін философиялық ілім. Пантеизм құдайды табиғатпен тұтастай алып құрайды, табиғаттан тыс бастаманы теріске шығарады. Терминді Толанд енгізген (1705). 15

Пантеизм Н. Кузанский мен Дж. Бруноның еңбектерінде көп кездеседі. Натурафилософия (табиғат туралы философия). Алғашында магиямен әуестенумен пайда болып дамыған лім. Магия мен ғылымды жаратушы күш туралы ұстаным байланыстырады. Натурфилософтар қатарына Теофраст Гогенгеим (Парацелес), Бернардино Телезио саналады. 16

Гуманизм (лат. humanus - иманды) – адамның қадір қасиеті мен хұқын құрметтеді, оның жеке тұлға ретіндегі бағасын, адамның иелігіне, оның жан-жақты дамуына, адам үшін қолалы қоғамдық өмір жағдайын жасаған қамқорлықты білдіретін көзқарастардың жиынтығы. Қайта өрлеу дәуірінде Гуманизм тиянақты идеялыққозғалыс ретінде қалыптасты. Бұл кезеңде Гуманизм феодализмге және ортағасырлық теологиялық көзқарастарына қарсы пікірлермен тығыз байланыста болды. 17

Гуманистер адам бостандығын жариялады, діни аскетизмге қарсы, адам ләззаты мен өз мұқтаждарын қанағаттандыру хұқы жолында күресті. Қайта өрлеу дәуірінің аса көрнекті гуманистері – Петрарка, Данте, Боккаччо, Леонардо до Винчи, Эразм Роттердамский, Ф. Рабле, Монтель, Коперник, Шекспир т. б. – зиялы дүниетанымды қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. 18

Қайта өрлеу дәуірі – философия тарихында маңызды орынға ие бола отырып, өндірістік қатынастардың, саудасаттықтық дамуы, феодализмнің құлдырауы, қалалардың өркендеуі, шіркеу беделінің төмендеуі, білім дәрежесінің жоғарлауы, ғылыми-техникалық жаңалықтардың ашылуы сияқты өзіндік ерекшеліктерімен құнды. 19

Қайта өолей дәуірі философиясының негізгі белгілері: -антропоцентризм және гуманизм – адамның өзіндік құндылығын дәлелдеу арқылы адам мәселесін алғашқы қатарға қою; -шіркеу идеологиясына қарсы пікірдің қалыптасуы (дінді терістеу емес, өздерін Құдаймен адамдар арасындағы байланыс ретінде санаған шіркей мәселеріне қарсы шығу). 20

-кез келген нәрсенің формасынан гөрі оның құрылымына баса назар аудару; -Әлемнің шексіздігі туралы, анатомиялық жаңалықтардың ашылуымен бірге қоршаған ортаны ғылыми-материалистік тұрғыда (жердің шар тәріздес еркіндігі, оның күнді айнала қозғалатындығы жөніндегі жиналықтар) түсіну; -тұлғаның алғашқы қатарға қойылу; -әлеуметтік теңдік идеясының кең таралып, белең алуы. 21

Қайта өрлеу дәуірінде идеалистік бағытта дамыған – неоплатондық бағыт болды. Аталған бағыттың мақсаты – Платон ілімдері туралы қарама-қайшы пікірлерді жойып, бір жүйеге келтіру, әрі қарай дамыту. Неоплатоншылдар Платон идеясына сүйене келе, схоластикаға өздерінің жаңа философиялық жүйелерін қарсы қоя отырып Құдай рөлін төмендетті. Сөйтіп, әлемнің жаңа бейнесін жасауға көшті. Қайта өрлеудегі неоплатоншылдар бағытының белді өкілдері Н. Кузанский және Джованни Пико дела Мирандола. 22

Неоплатондық ілімнің ықпалымен бұрынғы христиандық ұғымдардан құдай туралы ілім жасапа шығарады, онда құдайдың қарамақарсылықтан, болмыстан жоғары тұратындығы, ой-сана тек табиғат заттарын ойластырып, саралаумен ғана шектелетіндігі уағыздалды. Барлық қарама-қарсылықтар Құдайға келіп тіреледі: шектілік пен шексіздік, ергежейлімен алып, жалпы мен жалпы тағы басқада құбылыстар. Николай Кузанскийдің ілімі өзіне тән қарама-қарсылықтардың құдайға әкеп тірейтіндігі туралы мистикалық – идеялық мазмұнына қарамастан, алдыңғы қатарлы идеяларды да бойына сіңірді. 23

Әлем – сезімтал абсолютті аяқтаушы, өзгермелі Құдай. Әлем – құдаймен аяқталады дей отырып, Н. Кузанский астрономиялық зерттеулер жүргізе келе күн – орталық (гелиоцентрлік), космостағы болып жатқан процестердің бәрі-діни ұғымнан бөлек табиғат тұрғысында ғана түсіндірілетін мәселе деп тұжырымдады. Н. Кузанский ойлауынша әлем ғаламдардан (галактикалардан) құралған, барлық аспан денелері – қозғалыс күшіне ие. Н. Кузанский бұл ойлары гелиоцентрлік жүйесінің дамуына айтарлықтай ықпал етті. 24

Әлемнің гелиоцентрлік және геоцентрлік жүйесі. Әлемнің геоцентрлік (гр. «geos» – жер) жүйесіне сәйкес жер қозғалмайды және ол әлемнің кіндігі болып табылады. Күн, ай, жұлдыздар мен планеталар жердің төңірегінде айналады деп есептелінеді. Діни көзқарастар мен Платон және Аристотель еңбектеріне негізделген бұл жүйені көне грек ғалымы Птоломей тұжырымдаған. Әлемнің гелиоцентрлік жүйесіне сәйекс өз кіндігінен айналатын жер күн 25 төңірегндегі планетелалардың бірі.

Галилео Галлилей (1564 -1642). Коперник пен Бруно идеяларын тәжірибе жүзінде дәлелдеген. Телескоп ойлап тауып, аспан денелірінің траектория бойнаша ғана емес, өз осі бойынша қозғалатынын дәлелдейді. Күн бетіндегі дақтарды тауып, басқа планетелардың серіктерін зерттейді. Негізгі еңбегі – «Әлемнің негізгі екі жүйесі – Птоломейлік және Коперниктік диалог» (1632). Оның тұжырымы бойынша, әлем – шексіз, материя – мәңгі, табиғит – бірегей. Табиғат бастамасы ретіндемеханикалық заңдылықтаға тәуелді, атомдар өзгермейді. 26

XVI ғ. утопиялық ілімі ағылшын гуманнисті Т. Мордың шығармаларымен байланысты. Т. Мор (1478 -1535). Утопиялық социализмнің негізін салушылардың бірі. Қайта өрлеу дәуірінің гуманист– рационалисті. Басты шығармасы – «Золотая книга, столь же полезная, как забавная, о наилучшем устройстве государства и о новом острове Утопии» (1516). Ол тұңғыш рет өндірісті қоғамдастыру идеясын дәйекті түрде дәлелдеп, оныеңбекті ұйымдастырудың коммнистік идеялармен байланыстырды. 27

Утопия мемлекетінің шаруашылық ұясы – отбасы, қолөнер өндірісіне негізделген. Утопиялықтар демократиялық басқару, еңбек теңдігі жағдайында өмір сүреді. Ададар күніне алты сағат жұмыс істеп, қалған уақытында ғылыммен, өнермен шұғылданады. Адамның жан–жақты дамуына, теориялық оқуды ңбекпен ұштастыруына үлкен мән беріледі. Мор жаңа қоғамға өтуді бейбіт жолмен іске асыруды армандады. 28

• Идеалды қоғам туралы жоба жасаған басқа да ойшылдар болды. Т. Кампанелла (1568 -1639). Утопиялық қоғам авторы. Негізгі шығармасы – «Күн қаласы» . Барлық оқиғалар фантастикалық Күн қаласында болмақ, қала тұрғындары идеалды қоғам орнатады және олар әлеуметтік әділеттілікті негізге ала отырып, өз өмірлерімен және еңбектерімен рахаттанбақ. Әлеуметтік утопистер сол дәуірдің әлеуметтік қатынастарына және кейнгі заман философиясыеа айтарлықтай әсер етті. 29

• Идеалды қоғам туралы жоба жасаған басқа да ойшылдар болды. Т. Кампанелла (1568 -1639). Утопиялық қоғам авторы. Негізгі шығармасы – «Күн қаласы» . Барлық оқиғалар фантастикалық Күн қаласында болмақ, қала тұрғындары идеалды қоғам орнатады және олар әлеуметтік әділеттілікті негізге ала отырып, өз өмірлерімен және еңбектерімен рахаттанбақ. Әлеуметтік утопистер сол дәуірдің әлеуметтік қатынастарына және кейнгі заман философиясыеа айтарлықтай әсер етті. 30