ОДОНТОГЕНДІ ГАЙМОРИТ д. м. н. , профессор

ОДОНТОГЕНДІ ГАЙМОРИТ д. м. н. , профессор Тулеуов К. Т.

ТАҚЫРЫПТЫҢ СҰРАҚТАРЫ: Жоғарғы жақ қуысының анатомиясы Этиопатогенезі мен статистикасы (кездесу көлемі, көптігі) Классификациясы (түрлері) Одонтогендік (тістік) гамориттің жедел қабыну түрінің диагностикасы (анықтау жолдары) Одонтогенді гаймориттің созылмалы қабыну түрінің диагностикасы Бұл аурудың (науқастың) басқа аурулардан айырмашылығы Гамориттерді емдеу әдістері

ГАЙМОР ҚУЫСЫНЫҢ АНАТОМИЯСЫ 1. Жоғарғы қабырға (глазничная)ең жуқа, әсіресе артқы бөлігі. Қалын жерінде көзасты өзекте нерв және қантамырлар өтіп, гаймор қойнауында қабырғасына шырышты қабатын, гаймор қойнауының жоғарғы қабырғасына жанасады. Қойнадың жоғарғы қабырғасында медиальды бөлігі жас сүйек(слезной косточке) жоғарғы тесік жас-мұрын (слезно-носового) өзекті құрайды. Қойнаудың жоғары-артқы бөлігі , торлы лабиринт және сына тәрізді қуыспен шекара құрайды. 2. Қойнаудың қабырғасы, төменгі үлкен бөлігіне және ортанғы мұрын жолдарына сәйкес келеді. Медиальды немесе мұрын деп аталады. Төменгі үлкен бөлігі жуқа. Ал ортанғы бөлігі, тесік қойнау қуысы мұрын жол қуысына қосылады. Бұл тесік мұрын жол қуысының жоғарғы бөлігінде орналасқан , сол себебтен қойнаудан шығатын ағын шығуы шектеледі.

3. Гаймор қойнаудың барлық қабырғалардың ең тығыз қабырға ол бет қабырғасы. Гаймор қойнаудың сыртқы бөлігінде (fossа canina) ит шұнқырында ең жуқа қабырға. Ит шұңқыр үстінгі бөлігінде көзасты тесігі орналасады, сол тесіктен көзасты нервсі шығады. 4. Латеральды қабырғасы жоғарғы жақ бұдырының латеральды бөлігіндегі бет-альвеоларлы қыры арқылы көрсетелген. 5. Жоғарғы қойнаудың артқы қабырғасы жоғарғы жақ бұдырының медиальды бөлігіне сәйкес келеді көк тамырлық өрім орналасқан және самай-асты, қанат таңдай шұнқырын құруына қатысады. 6. Төменгі қабырға (дно пазухи) жоғаргі жақ альвеолды өсіндісіне сәйкес келеді. Жоғарғы жақ қойнаудың түбі орташа өлшеммен алғанда (қалыпты пневматикамен) мұрын қуысының деңгейде орналасады. (Қойнау құрымы пневматиқалық) қалыпты жағдайда жоғарғы жақ қойнаудың түбімен екінші кіші азу, бірінші және екінші үлкен азу тістерге жақын орналасады.

Одонтогенді гайморттердің дамуы мен клиникасының өрбуі жоғарғы жақ қуысының топографиялық анатомия құрылысы мен жоғарғы жақ тіс құрылысы тікелей байланысты. Ал, олай болса, біз бүгін гаймор қуысын жоғарғы айтқан тұрғыдан қайта қарап көрейік.

Гаймор қуысы жоғарғы жақ сүйегінің ортасында орналасқан мұрын қойнауының қосалқы қуыстарының ішіндегі ең үлкені болып есептелінеді. Бұл қуыс өзінің құрылысына (көлеміне) байланысты екі шеттік түрде (тип) болып келеді.

Біріншісі: Пневматикалық түрі (типі) - қазақтың жалпақ тілімен айтқанда, бұл тип «сүйегі жеңіл» адамдарда болады. Қуыс өте кең, әрбірден соң барлық жоғарғы жақ сүйегі, бір кеңістіктен тұратын тәрізді, қабырғалары өте жұқа. Бұл типтес қуыс түбінің (төменгі қабырғасы) ені 15 мм және мұрын қойнауының түп деңгейінен 2 мм-ге дейін төмен орналасады (Цукеркайдель).

Екіншісі: Склеротический тип - қазақтың жалпақ тілімен айтқанда, бұл тип «сүйегі ауыр» адамдарда кездеседі. Қуыс көлемі өте тар, қабырғалары қалың. Жоғарғы тіс түбірлері мен қуыс аралығыда қалың сүйектен тұратын төменгі қабырға жатады.

Бұл екі түрден басқа, аралық (орташа, ортадан жоғары) түрлері де кездеседі. Қазақша айтқанда, гаймор қусының көлемі әртүрлі болып, оны зерттеушілер төмендегідей мәлімет береді: Брюль 10, 5 см 3, Яков 11 -12 см 3, Шюрха 5 -тен 29 см 3. Біздің кафедраның зерттеулерінше және Свержевский, Тубер, Альберексе бойынша бұл қуыс бірнеше кішкене бөлмелерден де тұрады.

Бондсрофтың тексеруінше, қуыс пен тіс түбірлерінің арасы 7|7 = 1, 3 мм, 8|8 = 2, 3 мм, 3|3 = 7, 1 мм, 54|45 = 7, 6 мм. Қуыс ішкі жағынан ауыз қуысының үлбір қабығына тріздес көпқабатты цилиндр тәріздес эпителиймен қапталған. Бұл қабық қантамырлы және нервтермен жақсы қамтамасыз етіледу.

ЭТИОПАТОГЕНЕЗІ МЕН СТАТИСТКИАСЫ Одонтогенді гаймориттің өзінің этиопатгенезі бойынша жергілікті және аопы себептері болады. Жергілікті себептері (факторлары)

Ю. И. БЕРНАДСКИЙ СЕБЕПТІ ТІСТЕРДІ МЫНА ТӘРТІПТЕ ТІЗЕДІ: 1 орында 6|6 (35, 5%), 2 орында 7|7 (15, 5%), 3 орында 5|5 (9, 7%). Бұл мәліметтре Уваров, Ван, Туанхе (1958) т. б. ғалымдардың зерттеулерінің нәтижелерімен сәйкес. Тіс түбірінен инфекция гаймор қуысына лимфа және қан тамырлары арқылы барады. 2. Одонтогенді гаймориттің болуына 16, 4% жағдайда жоғарғы жақ сүйегінің қабынуы себеп болады. (Бернадский Ю. И. , 1981 ж. ) 3. Келесі себептер жақ жотасына операция жасаған кезде гаймор қуысының ашылуына байланысты болады.

Д. Е. ТАНФИЛЬЕВ ГАЙМОР ҚУЫСЫНЫҢ ТЕСІЛУІНІҢ МЫНА ЖІКТЕМЕСІН ҰСЫНДЫ: 1. Одонтогнедік тесік тіс жұлуға байланысты, (тіс түбірін кесуге, жоғарғы жақ кисталарын алуға гайморотомия операциясына); 2. Спецификалық тесік (туберкулез, мерез, актиномикоз); 3. Ісіктерден кейінгі тесік; 4. Жарақаттан кейінгі тесік.

Клиникалық мәліметтерге қарағанда, гаймор қуысының тесілуі тіс жұлу операциясымен байланысты. Уваров 50%, Губайдуллина 80 - 90%, Бернадский – 15, 5% (Уваров 217 ден 113, Губайдуллина 195 тен 167). Гаймор қуысының тесілуінің клиникасын тәжірибелік сабақтарда мұғалімдермен талқылайсыздар.

4. Келесі себеп тіс түбірінен пайда болатын кисталардың гаймор қуысына қарай өсуі. Бұл себеп, Ю. И. Бернадский бойынша, 15, 7%. Киста өте жайлап өсті әрітеруел соң гаймор қуысын түгелдей алады.

5. Келесі себеп бұл қуысқа басқа заттардың түсуіне байланысты. Шрейннің (1928), В. М. Уваров (1962) Ю. И. Бернадский тексеруіне қарағанда, гаймор қусына тіс каналынан тіс, сүйек, өт ұлпалары, Миллер инесі, нерв экстракторлары, борлар т. б. заттардың түсуіне байланысты делінген.

6. Тіс түбірінің (тісті) тіс жұлу операциясы кезінде гаймор қуысына кіргізіп, жіберу. И. М. Ковинскийдің зерттеуіне қарағанда тіс түбірі келесі жағдайларды гаймор қусына енеді: а) тіс түбірі қуысқа өте жақын орналасқанда; б) сүйек пластинасы патологиялық процесстермен жұқарғанда; в) тіс түбірі гаймор қуысында орналасқанда. Еске ұстайтын бір жағдай, гаймор қусына түскен түбірлерді дер кезінде алу, гайморитті болдырмайтын бір тәсіл деп білген өте қажет.

7. Сүйек ішінде шықпай қалған тістер де гайморит болуға себеп болады деп Ю. И. Бернадский жазды.

КЛАССИФИКАЦИЯСЫ Гайморқысына инфекцияның түсу жолдарына байланыст, және этиопатогензіне лайықсыз гаймориттер келесі топқа бөлінеді

ГАЙМОРИТТЕРДІҢ ЖІКТЕЛУІ Гаймор қуысына инфекцияның түсу жолдарына байланысты және этиопатогенезiне лайықты гаймориттер келесi топқа бөлiнедi: 1. 0 донтогендi, 2. Риногендi, 3. гематогендi, 4. Жарақатты.

ЖЕДЕЛ ОДОНТОГЕНДІ ГАЙМОРИТТІҢ ДИАГНОСТИКАСЫ Жедел одонтогенді гаймориттің клиникалық белгілері субъективті және объективті болып бөлінеді

СУБЪЕКТИВТІ БЕЛГІЛЕРІ (СИМПТОМДАРЫ) Бас ауруы (28 -35%) ежелде соқпа тәріздес. Ең әуелі жоғарғы жақты басқандай болып, кейінірек бұрғылағандай (пульпиттер) ауырады Жоғарғы жақтағы тістер түгелмен дерлік қақсай бастайды. Бас ауруы үдейе түсіп, жұмыс істеу (әсіресе баспен істеу) қалады, ал бұзылған тіс ұзарғандай болады Дене түршігіп, қалтырап, әл кетеді: дене қызуы 38 -400 С дейін көтеріледі Мұрын арқылы демалу қиындап, иіс сезі төмендейді Бір жақты мұрын бітеліп, тұмау мен қатар мұрын ішінен су мен ірің қоса ағады. Сәлден кейін, ауырған жақтан ұдайы ірің ағады Ауырған жақтағы көзден жас ағады Көзасты нервісінің невралгиясы

ОБЪЕКТИВТІ БЕЛГІЛЕРІ (СИМПТОМДАРЫ) Сырт қарағанда ауырған жақ беті ісініп, терісі қызарыңқырайды Жұмсақ еттер температурасы ауырған жақта көтеріледі Қолменен жақ сүйегін ұстағанда, төменгі көз тесігін ұстағанда өте ауырсынады Алдыңғы риноскопияны жасағанда мұрын қуысының үлбір қабы қызарған, үлкейген, ортаңғы желбегі астынан ірің ағады

РЕНТГЕНОГРАММАДА Ауырған жағы әлде қайда қараңғы Осы жағдайлардың барлығын ескере отырып, себепші тісті табу қажет.

АРНАЙЫ ОБЪЕКТИВТІ ЗЕРТЕУ ТӘСІЛІ ОСЫҒАН ҚАТЫСТЫ КЕЛЕСІ ТӘСІЛДЕР: 1. Жоғарғы жақ қойнауды перкуссия жасау(дыбысы төмен(тупой)- патология, аңық-сау ), 2. Ең негізгі әдіс-риноскопия(орта раковина шырышты қабығы қалыпты жағдайда ірің болмайды), кей бір науқастарда домбықан полипозды аңықталады. 3. Диафаноскопия, 4. Диагностикалық тесу, (пункция) 5. Рентгенография 6. Контрасты рентгенография 7. Томография-дифференциалды диагностика 8. Флюорография 9. ЭОД 10. Жалпы қан анализы. 11. Цитология 12. УЗИ, компьютерлік томография.

Қойнау түбінің тесілуі 2 ге бөлінеді: 1. Жедел түрі 2. Ороантральды жыланкөз түрі. Жоғарғы жақ қойнауының ауыз қуысымен жалғасуы және 14 -21 тәулікке дейін созылуы тесілудің жедел түріне жатады. Ауыз қуысының қойнауымен ұзақ жалғасуы нәтижесінде жұлынған тістің аумағында жарақатталған каналында эпителизация ұшырайды және жыланкөз пайда болады. 21 тәуліктен соң ороантральды байланыс жолдарын қойнау жыланкөзі деп атауға болады. Тесілу дегеніміз тіс түбірінің қойнау түбімен анатомиялық байланысы және жоғарғы жақ бөлігінің созылмалы ошақтың болуы. Жоғарғы жақ қойнау түбінің тесілуі жиі кездеседі. А. И. Богатова мәліметі бойынша 980 жұлынған тіске 1 тесілуден келеді.

СОДЫЛМАЛЫ ОДОНТОГЕНДІ ГАЙМОРИТТІҢ ДИАГНОСТИКАСЫ Әдетте созылмалы гаймориттер жедел гамориттердің жалғасы немесе асқынуы болып келеді. Бірқатар жағдайларда, созылмалы науқас ешбір белгісіз-ақ басталуы мүмкін, бұл одонтогенді гаймориттің басқа гаймориттерден айырмашылығы болып табылады. Бұл дерттің де субъенктивті және объективті симпомдары бар

СУБЪЕКТИВТІ СИМПОМДАРЫ Ауырған жақ танауынан өне бойы іріңді су аға. Әдетте, сапасы, саны, көлемі бір тәулік ішінде өзгеріп отырады Тоқтамай, таңертеңнен кешке шейін бастың бір жағы ауырланып, ми құртын жеп ауырады да тұрады. Осыған байланысты аурулардың халі нашар, бас жұмыс істемейді. Үшкіл нервісінің екінші бұтағының невралгиясы (анестезия, парестезия және невралгия) Сасық иіс екі түрде А) субъективті какосмия – аурулардың өздері иісті сезеді, жиіркенеді Б) объективті какосмия – аурулармен қатар айналасы иісті сезіп, жиіркенеді Бастың аударылу бағытына байланысты, іріңнің бөліну көлемі өзгереді Терінің қызаруы мүмкін, бірақ бұл симптом жедел қабынуға тән Үсіңгі жақ қабараларын перкуссия және пальпация жасағанда, ауыру белгісі де жедел қабынуға тәндес Бір жақты ауыру тек одонтогенді қабынуға тән

ОБЪЕКТИВТІ БЕЛГІЛЕР ТЕК ӨЗІНЕ ТӘН ТЕКСЕРУ НӘТИЖЕЛЕІНДЕ ҚОРЫТЫНДЫ БЕРЕДІ: Жоғарғы жақ қойнауды перкуссия жасау(дыбысы төмен(тупой)-патология, аңық-сау ), Риноскопия беретін хабары өте тиімді және объективті белгілер Диафаноскопия ауыз қуысын қараңғы бөлмеде кіші лаппочкамен сәулелегенде көз шырағы жанса, ауырмағаны, жанбаса, ауыру Табиғаттық тесік арқылы гаймор қуысын зондпен тексеру Төменгі мұрын қуысы арқылы гаймор қуысын Гартман әдісімен тесу Рентгенография, контрастты рентген сәулесімен тексеру Томография ЭОД Жалпы қан, зәр анализы. Гаймор қуысынан алынған заттарлы цитология әдісімен тексеру.

Диагноз осы айтылған клиникалық және қосымша әдістердің негізінде қойылуы тиіс

ДИФФЕРЕНЦИАЛЬДІ ДИАГНОСТИКА Созылмалы одонтогенді гайморитті мына аурулардан ажырата білу қажет Созылмалы аллергиялық гайморит Созылмалы риногенді гайморит Қатерсіз ісктерден Қатерлі ісіктерден

ГАЙМОРИТТЕРДІ ЕМДЕУ ӘДІСТЕРІ Жедел одонтогенді гайморитті емдеу Одонтогенді инфекцияның көзін жою немесе инфекция көзі болған тісті жұлі, ауыз қуысының үлбір қабығынан өту, қуысынан кесіп, іріңді шығару Гаймор қуысын антибиотиктер мен антисептиктік қойытпақтарымен жуу Қабынуға қарсы терапия А) десенсибилизация терапиясы Ә) микробтарға қарсы терапия Б) организмнің улануына қарсы терапия В) физикалық емдер Г) симптоматикалық емдер Ғ) тамақ және витамин терапиясы

СОЗЫЛМАЛЫ ГАЙМОРИТТ 3 ЕМДЕУ Созылмалы гайморитті емдеу келесі талаптарды орындағанда тиімді болады Инфекция себебін, көзін жою Гаймор қуысынан өзгерген тіндерді алып тастау Гаймор қуысына сұйық зттардың тұрмауын қамтамасыз ету Операциядан кейінгі ұтымды (рационалды) емдеу

Операция жасап емдеу, созылмалы гайморитті емдеу ішіндегі ең тиімді пайдалысы болып есептеледі

КЕЛЕСІ ОПЕРАЦИЯ ТӘСІЛДЕРІ ЖИІ ҚОЛДАНЫЛАДЫ Колуелл-Люк (Koldvell 1893, Luk 1897) Денкер (Denker 1905) тәсілі Рудаков тәсілі Нейман және Видман тәсілі Заславский тәсілі

Жалпы тәжірибеде гаймор түбінің тесігінен пайда болатын гаймориттерді хирургиялық тәсілмен емдеу өте қиындыққа соқтырады. Гаймориттің бұл түрін емдегенде келесі таптарды орындағанда ғана табысты болады

Егер гаймор қуысының үлбір қабығы қабынса, онда радикалды гайморотомия жасаумен қатар гаймор түбінің тесігін жабу қажет Егер гаймор үлбір қабығы бұзылмаса, онда тек гаймор түбін жабу қажет Гаймор түбінің тесігін жабу үшін ең әуелі оның ішкі қабатын жасап, содан кейін сыртқы жараны жабу керек. Ол үшін А. А. Лимберг, А. Левинец, Заславский және т. б. Әдістерін қолдану керек