ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК ФАРМАЦЕВТИКАЛЫҚ АКАДЕМИЯСЫ ФАРМАЦЕВТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ТОКСИКОЛОГИЯЛЫҚ ХИМИЯ КАФЕДРАСЫ Тақырыбы: Спектрофотометрия (тікелей, дефференциалды). « Дәрілік улардың » ХТТ қолданылуы. Орындаған: Олжабек А. Тобы : 403 «А» ФК Қабылдаған: Адеханова К. К.
Жоспар: q Кіріспе q Негізгі бөлім Дәрілік улар ХТТ спектрофотометрияның қолдануы. Спектрофотометрия көмегімен токсиканттардың сандық мөлшері қалай анықталады. Тікелей және дифференциалды спектрофотомерия. «Дәрілік улар» ХТТ қолдануы. q Қорытынды q Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе Практикада және көптеген зерттеу жұмыстарында «токсикант» және «ксенобиотик» (синонимдер) терминдері көптеп қолданылады. Токсикант – кез келген химиялық табиғатты, улы химиялық зат. Биологиялық жүйелердің гомеостазын бұзуға қабілетті және оларға жағымсыз әсерін тигізе отырып ауру шақырады немесе өлімге алып келеді. Ксенобиотик – ағзаға кез келген жолмен түсетін, бөтен текті зат. Улылық (токсичность) – биологиялық жүйелерге механикалық емес жолмен түсетін, олардың зақымдануына немесе өліміне алып келетін, химиялық заттардың қабілеті немесе қасиеттері. Осыған байланысты улы дәрілік заттардың физико-химиялық қасиеттерін, олардың ағзаға улылық әсерлерін, ағзаға түскеннен кейінгі химиялық өзгерулерін, соның ішінде әрекеттесу кезіндегі мишень-құрылымының өзгеруі және олардың боиорталықтардағы аналитикалық есептеулерін, сандық анықтауларын меңгеру бағдарламада қарастырылған.
Спектрофотометрия – бұл өлшегіш құралдың детекторында қайтымды шағылысу, сәуле күшінің сол толқын ұзақтығының беткейіне түсетін, әрбір толқын ұзақтының сәуле күшінің қатынасына немесе спетралды шағылысу қабілетінің өзгертетін ғылым.
Спекторфотометриялық зерттеулер толқын ұзақтығының бірлігін (жиілік) және оптикалық тығыздық бірлігінің (өткізілуін) нәтижесін береді. Әдістемелік нұсқауға сәйкес осы екі көрсеткіштің құрал жабдықта жұмысқа қабілеттігін тексеру қажет
Тексеру әдістері: Спектрофотометриялық мәліметтің дұрыстығы. Спектрофотометриялық мәліметің дұрыстығын белгілі қасиеттің ұқсас үлгіде салыстыру нәтижесі бойынша баға беріледі. Толқынның ұзақтық шкаласын тексеру. Сынапты шамның сәулелену спектрі бойынша тексеріледі. Бұл спектрде 0, 001 нм дейінгі жағдайда орналасатын тар пик болады. Шкаланың ағымдық бақылауы жұтылудың тар жолақтарына ие болатын сирек тартылатын тұзды ертінді бойынша өткізіледі. Еуропалық және Британдық фармдары толқын ұзақтығына қатаң шектеулер орнатады. Осы мақсатта дейтерлі шамды және сынаптың жұтылу жолағы сияқты, 1, 4 М хлорлы қышқылда гольмия оксидінің 4% ертіндісінде жұтылу жолағын пайдаланады. УФ-диапозоны үшін ± 1 нм құраса, ал сәулелену аймақ көріну үшін ± 3 нм құрайды.
Абсорбция шкаласын тексеру Шкаланы тексеру үшін РФ СССР ХІ – 1000 мл 60, 06 мг 10 мм қабатты қалыңдықта күкірт қышқылының 0, 005 моль/л тұратын дихроматты калий ертіндісінің стандартты қолдануын шығарған. Осы ертіндінің оптикалық тығыздығын максимальды және минималды жұтылуға сәйкес келетін 235, 257, 313, 350 нм толқын ұзақтығы кезінде бірнеше рет өлшейді. Оптикалық тығыздықтың орташа мәні: 0, 7483 235 нм арналған, 257 нм үшін 0, 8645, 313 нм үшін 0, 2916 және 350 нм үшін 0, 6403 ұсынылған. Осы шаманың стандартты ауытқуы 0, 004 үшін 235 нм және 0, 002 басқа толқын ұзақтығы үшін жоғарламауы керек. Құрылғы жұмысын тексеру үшін толқынның қысқаша ұзақтығы кезінде никотин қышқылының ертіндісін (0, 016399 г/кг 0, 1 М НСI), оптималды тығыздығы 210 нм үшін 0, 7593 тең.
Сәуленің шағылысу әсерін тексеру Тексеру светофильтрдің немесе арнайы ертіндіні пайдаланумен толқын ұзақтығының анқталуымен жүзеге асады. Мысалы, 1, 2% натрий хлориді ертіндісі суда 2 бірлікте болуы тіс.
Рұқсат етілген қабілеттілікті тексеру Кейде спектроскопияны тексеру үшін құрал –жабдыққа рұқсат берілген қабілеттілікте спектралды сипатта берілген стандартты зат қоспасын пайдаланады
Спектрофотометриялық мәліметтің қосылуы Химиялық және фотохимиялық: Кюветті кездейсоқтық: талданатын ертіндіні дайындау компенсирленбеуі ертіндінің кездейсоқ қателік; ертінді қоспасының жұтылуында кюветтің әртүрлі құрамындағы немесе талдауға алынған қалыңдықта, кювет әртүрлі сәуле заттың флюоресценциясы және жұтылуы, кюветте сәуленің көп рет ертіндінің лайлануының әсер етуінен шағылысуының әсерінен болады. болуы мүмкін. Спектрофотометриялық өлшегіштің нәтижесінде қосылудың әсер ететін негізгі 4 факторлар бар. Олар мыналар : Толқын ұзақтығының аналитикалық орнату қателігі: толқын ұзақтығында шкала көрсеткіші және диспергиялық элементтің сәйкес орнатылмауы және толқын ұзақтығында шкала бойынша санақтың қателігі. Тәжірбиелік қателік: ертіндіні дайындағанда және оның ұшу әсерінен немесе флюоресценция қабілетінің қателіктерінен болады.
Дифференциалды спектрофотометрия Дифференциалды әдісті талдау заттардың жоғарғы концентрациясын анықтау кезінде фотоколориметриялық және спектрофотометриялық әдіспен нақты өлшегенде пайдаланады. (10 бастап 100% дейін). Әдістің негізгі мақсаты талданатын ертіндімен құрамында талданатын заттың нақты саны бар ертінді арасындағы қатынасын салыстырғанда жарық жұтылуды өлшеумен қортындыланады; бұл жұмыс орнындағы құрал шкаласының өзгеруіне және 0, 5 -1% дейін талдаудың қателігінің төмендеуіне алып келеді.
Заттың концентрациясы талданатын үлгідегі Сх концентрациясы салыстырылатын үлгіден С 0 төмен, бірақ бұл міндетті емес. Салыстыратын ертіндінің қатынасы бойынша талданатын ертіндіні өтгізгенде тең болады: Тқатынасы = 10 - ε(cх- cо), Дифференциалды спектрофотометрия өлшеуді өткізетін мамандандырылған қызметкерлер мен сапалы кювитті, құрал-жабдықты пайдалануды талап етеді.
Дифференциалды спектрометрияның әртүрлі түрлері пайдаланады. Олар мыналар: 1 Екі сәулелі және көп толқынды спектрофотометрия. 2 Екі сәулелі спектрофотометрия 3 Өндірістік спектрофотометрия
Спектрофотометрияда монохроматты сәулелену (ені 2 -3 нм) призмалық монохроматорды қолдануға негізделген. Бұл әдіс оның дәлділігін жоғарлатады, сонымен қатар жарықты сіңіру қасиеті жақын, бірақ толық сіңіруі әртүрлі болып келетін қоспадағы заттарға анализ жасауға мүмкіндік береді. Осыған байланысты спектрофотометриялық әдістің қолдану мүмкіндігі зор және жоғарғы дәлділігімен, нақтылығымен ерекшеленеді.
Спектрофотометрия негізі Спектрофотометриялық өлшеудің нақты дәлділігі, қолданылатын зат құрылымына және зат концентрациясына т. б. тәуелді. Оптикалық тығыздықтың орташа деңгейі (интервалы) 0, 2 -0, 8 бірлік шамалары аралығында жатады. Оптикалық тығыздық өте жоғары, не төменгі мәнде болғанда қателік проценті артады. Үлкен ұзындықтағы кюветаларды қолданғанда, анықтаудағы салыстырмалы қателік төмендейді. Яғни, зерттелетін зат қабатының қалыңдығы артады.
Дифференциалды спектрді өлшеу құралы (прибор), жарықтың күшті көзі монохроматорды қосады. Монохромат жарығының сәулесі арнайы призманың көмегімен қарқындылықты тең екі тарамға бөледі. Жарықтың бір тарамы тәжірибелік, екіншісі бақылау кюветалары арқылы өтеді. Өлшеу құралында жарық ағынының айырмасы тіркеледі: ( Д = Д 2– Д 1 )
Егер тәжірибелік үлгінің оптикалық тығыздығы өзгермесе, онда екі кюветадан өткен жарықтың қарқындылығын салыстырғанда, толқын шкаласының бойында оптикалық тығыздықтың айырмашылығы 0 -ді көрсетеді. Егер тәжірибелік cынақтың оптикалық тығыздығы, тотығу-тотықсыздану әсерінен зерттелетін зат анықталған спектр аймағында өзгерсе, онда cол толқын ұзындығында тәжірибелік және бақылау үлгілерінің оптикалық тығыздығының айырмасы тіркеледі.
Дәрілік улану кезіндегі химикотоксикологиялық талдау ерекшеліктері. ХТТ негізгі талабы нәтижені тезірек алу. ХТТ объектілері қан, жұлын сұйықтығы, зәр, құсық массасы, асқазан шайындысы және уланумен байланысты заттық дәлелдер: дәрілік препараттар, өсімдік объектілері (мысалы көкнәр талшығы), органикалық еріткіштер, тұрмыстық химия заттары, тағам қалдықтары, белгісіз сұйықтықтар, т. б.
Аталған объектілердің кейбірінде удың аз мөлшері болуы мүмкін. Күшті әсер ететін дәрілік заттар зақымданушының организмінде анықтау шегінен аз болуы мүмкін. Оларды анықтау үшін арнайы оқшаулау әдістері және сезімталдығы жоғары физико-химиялық экспресс талдау әдістері қолданылады. ХТТ заманауи әдістері дұрыс клиникалық диагноз қоюдың объективті негізі, детоксикация процессі кезінде организмнен улы заттардың шығуын бақылауға мүмкіндік береді.
Алынған нәтижелердің сенімділігі биосынаманы алу мерзіміне тәуелді болады. Әртүрлі химиялық құрылысты улар үшін улану мен сынама алу арасында белгілі уақыттық интервал бар, ол түсу, таралу механизмдерімен және удың жартылай шығарылу периодымен байланысты.
ХТТ жүргізу кезінде мыналарды ескеру қажет: • улану түрі (өткір немесе созылмалы); • қабылданған у мөлшері және дене массасы(доза масса бірлігіне); • удың биожеткіліктілігі және оның белокпен байланысуы; • өзге химиялық заттармен әрекеттесуі синергизм/антагонизм; • зардап шегушінің жынысы; • денсаулық жағдайы (ілеспе аурулары). Осы аталған факторлардың біреуін ескермеу талдау қатесін тудырады және жалған теріс, жалған оң нәтижеге әкеледі.
У табиғатын бағытталмаған зертханалық анықтау биоматериалда әртүрлі заттар класын (мысалы, барбитураттар, фенотиазиндер, хлорлы көмірсутек, опиаттар) анықтау ұзақ уақыт алады, сондықтан талдау нәтижесі өзінің клиникалық маңызын жоғалтуы мүмкін. Зерттеуге түсетін материалдарда іздеуге бағытталмаған сілтеу көрсетіледі. Ілеспе құжаттарда, ереже бойынша былай жазады: «Улану табиғаты белгісіз удан болды» . Бұл жағдайда бағытталмаған ХТТ жүргізу схемасы келесідей: Ауруханаға дейінгі кезеңде жедел жәрдем бригадасы улануға себеп болатын заттық дәлелдерді жинайды. Тасымалдау үшін сұйықтықты таза құтыға құйып, бекітіп жабады. ХТТ жүргізу үшін тірі адамдардан зәр сынамасын және асқазан шайындысын алады(алғашқа порция 200 мл).
Қорытынды Дифференциялды спектрофотометрия әдісі әртүрлі модификацияда кең түрде қолданылады, әсіресе жарық пен химиялық агенттердің әсерінен туындаған цитохром, хинон пигменттері және фотосинтездің, тыныс алудың электронды тасымалдау тізбегі компоненттерінің сіңіру спектрінің өзгерісін зерттеуде маңызды. Егер клиникалық көріністері интоксикацияның алғашқы сатыларында улану себептерін анықтауға мүмкіндік бермесе, сапалық және сандық талдау ларды қысқа мерзім ішінде жүргізеді (науқас стационарға түскеннен кейінгі максимум 1 -2 сағат). Өткір уланулардың диагностикасында ХТТ жүргізу нәтижесі және емдеу тиімділігі белгілі деңгейде клиницист пен химик арасындағв ақпарат алмасу уақытына байланысты болады. ХТТ жүргізу көлемі және тереңдегі көп жағдайда клиницисттер талаптарымен анықталады. Улардың әртүрімен улану симптомдарын уланудың клиникалық көрінісін толық игеру ХТТ әдістерін дұрыс таңдаудың негізгі шартының бірі болып табылады. Сондықтан химик-токсиколог әр умен уланудың негізгі симптомдарын білу қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: Қазақ тілінде 1. Арыстанова Т. А. , Шүкірбекова А. Б. Биологиялық материалдан экстракция әдісі арқылы оқшауланатын улы және күшті әсерлі заттар тобы. Оқу құралы – Шымкент, 2005. - 186 б. 2. Арыстанова Т. А. , Шүкірбекова А. Б. Биологиялық материалдан минералдау әдісімен оқшауланатын улы және күшті әсерлі заттар тобы. Оқу құралы – Шымкент, 2005. - 100 б 3. Орыс тілінде 1. Токсикологическая химия: метаболизм и анализ токсикантов: учебное пособие + СD/ под ред. Н. И. Калетиной. – М. , 2008. – 1016 с. Переплет. 2. Токсикологическая химия: учебник / под ред. Т. В. Плетеневой. – 2 -ое изд. – М. , 2008. – 512 с. Переплет. 3. Токсикологическая химия. Ситуационные задачи и упражнения: учебное пособие / под ред. Н. И. Калетиной. – М. , 2007. – 352 с. Переплет. 4. Плетеневой Т. В. Токсикологическая химия. ГЭОТАР-Медиа, 2005. - 512 с. 5. Лужников Е. А. Клиническая токсикология /М. , "Медицина", 1994. – 189 с. 6. Крамаренко В. Ф. Токсикологическая химия. Киев, «Высшая школа» , 1989. - 272 с.
Скачать презентацию ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТТІК ФАРМАЦЕВТИКАЛЫҚ АКАДЕМИЯСЫ ФАРМАЦЕВТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ТОКСИКОЛОГИЯЛЫҚ
33.pptx