МЕТАЛЛУРГИЯ ӨНДІРІС ОРЫНДАРЫНЫҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ЗИЯНЫ МЕТАЛЛУРГИЯ

МЕТАЛЛУРГИЯ ӨНДІРІС ОРЫНДАРЫНЫҢ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ЗИЯНЫ

МЕТАЛЛУРГИЯ ӨНЕРКӘСІБІ • Өңдеуші өнеркәсіптің бұл саласы күрделі технологиялық сатылардан: кен өндіру, бастапқы металды бөліп алу, алынған металдың сапасын жақсарту және т. б. тұрады. • Қара металлургия өндірістің басқа салаларымен (тау-кен, көмір, энергетика, түсті металлургия, химия) тығыз байланысты. Бұл белгілі дәрежеде оның орналасуына да ықпал етеді. Қазіргі кезде қара металлургия кәсіпорындары: • 1) кокстелетін көмір алаптарына; • 2) темір кен орындарына; • 3) теңіз порттарына жақын орналасуымен ерекшеленеді. АҚШ-тағы, Ресейдегі, Қытай мен Украинадағы, Германиядағы байырғы металлургия орталықтары алғашқы фактордың ықпалымен қалыптасқан. Шойын қорытудағы негізгі отын — таскөмірден алынатын металлургиялық кокстың дүниежүзінде өндірілу көлемі 350 млн т-дан асады. Кокстелетін көмір қоры шектеулі, қазіргі кезде оны өндіруден Қытай алдыңғы орында.

ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТІ БОЙЫНША ӨНДІРІС ОРЫНДАРЫ

• Қара металлургия • Түсті металлургия • Қара металлургия — металлургияның • Түсті металлургия — кен ғылымы мен техникасының қара шикізаттарын өндіру мен металдар өндіруде кен шикізатын өңдеуден бастап, дайын өнім қазып алудан бастап, оны өңдеп алуға дейінгі түсті металдар мен шойын, ферроқорытпа, болат, илек, олардың қорытпалары өндірісін құбыр, рельс, т. б. өнімдерді алуға дейін қамтиды. Республикада түсті қамтитын саласы. металлургия шикізатынан сирек және шашыраңқы металдарды • Дүние жүзінде өндірілетін барлық ажыратып алу мәселесінен металдардың 95% ға жуық үлесі қара маңызды нәтижелер алынды металдардың еншісіне тиеді. (Е. И. Пономарева, О. А. Сонгина). • Қазақстан қара металлургиясының Түсті металдардың вакуумдық байлығы мен болашағы – темір металлургия саласы жақсы кентастары. Оның негізгі қорлары жолға қойылды (Р. А. Исакова). Қостанай, Қарағанды және Жезқазған облыстарында шоғырланған. Қара металл шикізатының базасы Соколов. Сарыбай тау-кен байыту өндірістік бірлестігі мен Лисаковск комбинатында өндіріледі (жылына 36 миллион тонна).

МЕТАЛЛУРГИЯ ЖӘНЕ ҚОРШАҒАН ОРТА • Металлургия табиғат кешендерінің барлық құрамдас бөліктеріне әсерін тигізеді. Тау-кен өнеркәсібі топырақ қабатын бұзып, тұтас ландшафттарды «жалмап кояды» . Жер бетінде алып карьерлер мен жер астында ірі үңгірлер пайда болуда. Олар басып қалу мен антропогендік жер сілкінісі қаупін тудырады. Көп жерлерді қалдықтар: бос жыныстар мен байыту қалдықтары, металлургиялық қождар (шлактар) алып жатыр. • Егер осы қалдықтарды тегістеп жайса, еліміздің аумағының қалыңдығы 2 мм болатын қабат жауып кетер еді! Бұзылған жерлерге көп шығынды қажет ететін қалпына келтіру (рекультивация)* шаралары қажет. • Металлургия зиянды заттардың көп мөлшерін атмосфераға шығарады. Әсіресе, қалдық газдар (күкіртті жәнө т. б. ) кұрамында металы бар тозаң және басқа элементтер аса қауіпті. Сонымен, түсті металлургия Қазақстан өнеркәсібінің негізгі салаларының бірі. Өндірістің аяқталған циклі ауыр металдар металлургиясында қалыптасқан, ал жеңіл түсті металдар арзан энергия кездеріне таяу орналасады

• Металлургия өндірісінің қоршаған ортаға әсері мол, себебі түрлі отындарды жағу нәтижесінде қоршаған ортаға көптеген шығарындылар түседі. Негізгілері: көміртек оксиді, күкіртсутек, құрамында графит бар және түрлі металдар (алюминий, сурьма, мышьяк, қорғасын, сынап, қола) бар шаң.

• Көміртек, күкірт, азот оксидтері зиянды қосылыстар болып табылады. Күкірт оксидінің жыл сайынғы қоршаған ортаға түсуі эколог-специалисттердің пайымдауынша 100 -150 млн. т. Қоршаған ортаға үлкен қауіп қатер тигізетін, соның ішінде жан-жануарларға, өсімділікке, ескерткіштерге зиянын келтіретін қышқыл жаңбырлардың түзілуіне күкірт оксиді себеп болады. Қоршаған ортаның металлургия өндірісінен ластануы, өндіріс орнынан шығатын, құрамында түрлі химиялық қосылыстары бар ақаба сулар негіз болады. Ірі металлургиялық центрлерде зиянды заттардың атмосфералық ауада және судағы концентрациясы нормадан жоғары болады. Металлургия өндірісінде суды көп пайдаланады, сондықтан өндіріс орны өзен, теңіздердің қасына салынады немесе арнайы су жинақталатын гидротехникалық құрылғылар орнатады.

• Қоршаған ортаның бұндай ластануынан кейін халықтың денсаулығы нашарлайды, өмір сүру ұзақтығы азайып, өлім қарқындылығы көбейеді. Мәліметтерге сүйене отсақ, тамақ өнімдерінің 20 -50%-ының құрамында улыхимикаттар, нитраттар, адам денсаулығына зиян концентрациядағы ауыр металдар болады. Металлургия өндірісінің аймағында су көздері, яғни ауыз су, жерасты сонымен қатар жерүсті ластанған болып келеді. Әсіресе қышқыл жауын-шашыннан соң.

• Барлық өндіріс орнынан шыққан атмосфералық ауаны ластаушылардың 15 -20 %-ы қара металлургия өндіріс орныннан шығады. Орташа есеппен 1 млн т жылдық өндірісінен бөлінетін шаң -350 т/тәулігіне, күкірт ангидриді – 200, көміртек оксиді – 400, азот оксиді – 40 т/тәулігіне. • Металлургия өндіріс орнында көптеген қалдықтар болады, бірақ олардың тек 34%-ы ғана жойылады және залалсыздандырылады. Ол қалдықтар – доменді газ және кокстық газ.

ТҮСТІ МЕТАЛЛУРГИЯ • Жыл сайын түсті металлургия өндірісінен атмосфера ауа қабатына 3000 т-дан аса зиянды заттар бөлінеді. Негізінен түсті металлургия өндірісінен щамамен 80% - күкірт оксиді, 20% көміртек оксиді және ауыр металдар бөлінеді. • 2010 жылғы зияынды заттардың шығарындылары 3479, 9 мың т. жеткен. 2005 -2010 жылдар арасында зиянды заттардың ұстау көрсеткіші 82 -84%-ға жеткен.

• Орындаған: Ғаниқызы Малика