MAKROEKONOMIA Rachunek dochodu narodowego Cel pomiaru makroekonomicznych

MAKROEKONOMIA Rachunek dochodu narodowego

Cel pomiaru makroekonomicznych efektów działalności gospodarczej Określenie poziomu rozwoju gospodarczego Określenie zmian koniunktury? (czy gospodarka „idzie w górę, czy w dół”? ) Określenie skuteczności polityki gospodarczej 2

Rachunki makroekonomiczne - przegląd Szczegółowe rachunki makroekonomiczne zostały po raz pierwszy przeprowadzone przez Simona Kuznetsa w czasie Wielkiego Kryzysu ü SIMON KUZNETS, USA (1901 -1985) - laureat Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii w 1971 r. za wykorzystanie miernika produktu narodowego brutto do opisu i interpretacji wzrostu gospodarczego w długich okresach czasu. Kuznets wprowadził jedno z najważniejszych pojęć ekonomicznych - pojęcie produktu narodowego brutto. Ważnym wkładem Kuznetsa było zgromadzenie obszernych danych statystycznych dotyczących produktu narodowego, nakładów inwestycyjnych i zatrudnienia, które poddał obszernej analizie statystycznej i ekonometrycznej. Sir JOHN RICHARD NICHOLAS STONE, UK (19131991) – Nagroda Nobla w 1984 za wkład w rozwój rachunku dochodu narodowego 3

Rachunki makroekonomiczne - przegląd Zbierane są ogromne ilości danych z różnych źródeł Dane te są następnie przetwarzane i po opracowaniu przekazywane rządowi Dobry system rachunków dochodu i produktu narodowego pozwala lepiej zrozumieć funkcjonowanie gospodarki Rachunek dochodu narodowego stanowi podstawę modeli makroekonomicznych Takie systemy dostarczają także danych służących do testowania teorii makroekonomicznych 4

Produkt Krajowy Brutto Produkt krajowy brutto (PKB): rynkowa wartość dóbr i usług finalnych wytworzonych w danym okresie przez czynniki produkcji zlokalizowane na terenie danego kraju, bez względu na to, do kogo one należą ü za jego pomocą mierzone są ekonomiczne efekty całej gospodarki ü jest niezbędny przy rozpatrywaniu takich problemów jak bezrobocie, inflacja i wzrost gospodarczy ü opiera się na lokalizacji ü jest wartością dodaną wytworzoną przez wszystkie czynniki produkcji znajdujące się na terenie kraju, należące zarówno do właścicieli krajowych, jak i zagranicznych. Nie obejmuje wartości dodanej, czy dochodu zarobionego za granicą i przywiezionego do kraju 5

SNA, MPS, ESA 2010 Systemy obliczania efektów osiąganych w gospodarce w skali makro: 1. 2. 3. MPS (Material Product System) UN SNA (United Nations System of National Accounts) Rachunek Dochodu i Produktu Narodowego (RDi. PN) ONZ ESA 2010 (The European System of Accounts) MPS: ü ü ü oparty na teorii Marksa praca: produkcyjna (prod. dóbr materialnych, tworzy wartość) i nieprodukcyjna (usługi niematerialne, nie tworzą wartości, powodują tylko przepompowanie dochodu) kategorie: produkt globalny, dochód narodowy wytworzony i podzielony) Kuba, Korea Północna MPS do dochodu narodowego wlicza fizycznie wyprodukowane dobra, pomija natomiast większość usług dochód narodowy obliczony za pomocą MPS jest mniejszy od dochodu liczonego za pomocą SNA 6

SNA, MPS, ESA 2010 SNA: ü zbiór zasad pomiaru wyników pracy społeczeństwa, ONZ (1952 r. ) ü Simon Kuznets, Richard Stone ü opis sposobu pomiaru wyników pracy społeczeństwa opracowany w wyniku współpracy Organizacji Narodów Zjednoczonych, Międzynarodowego Funduszu Walutowego, Komisji Wspólnot Europejskich, Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju oraz Banku Światowego ü aktualna wersja z 2008 r. , wdrożony we wrześniu 2014 r. ü dostosowany do warunków gospodarki rynkowej, wewnętrznie spójny, uzgodniony międzynarodowo i odpowiadający standardom międzynarodowym 7

SNA, MPS, ESA 2010: ü ü Europejski System Rachunków Narodowych i Regionalnych międzynarodowy standard metodologiczny i rachunkowy dla szczegółowego opisu gospodarki (tj. regionów, krajów czy grup krajów), jej składowych oraz relacji z innymi gospodarkami w pełni zgodny ze zrewidowanym światowym podręcznikiem rachunków narodowych (SNA 2008), jednak jest bardziej zorientowany na warunki i dane wymagane przez Unię Europejską wykorzystywany do: n n n kontroli realizacji i prowadzenia europejskiej polityki pieniężnej ustalania wysokości wsparcia finansowego dla określonych regionów Unii Europejskiej (wydatki z funduszy strukturalnych UE zależą między innymi od liczb wynikających z regionalnych rachunków narodowych) określania środków własnych UE 8

PKB jako miernik Syntetyczna miara wartości produkcji wytworzonej w gospodarce w ciągu roku Pozwala określać poziom rozwoju gospodarczego kraju Pozwala oceniać kierunki zmiany koniunktury gospodarczej Pozwala porównywać rozmiary i rozwój różnych gospodarek Umożliwia ocenę innych wielkości makroekonomicznych np. deficytu budżetowego, długu publicznego 9

Alternatywne metody liczenia PKB Produkt Krajowy Brutto może być liczony trojako: 1. jako strumień wytworzonych produktów metoda sumowania produktów 2. od strony wydatków na krajową produkcję metoda sumowania wydatków 3. od strony dochodów czynników produkcji metoda sumowania dochodów 10

Metoda sumowania produktów sumowanie wartości produktów i usług wytworzonych w danej gospodarce w ciągu roku wyrazem tej wartości jest funkcja podaży globalnej dane statystyczne dotyczące wartości dóbr i usług grupuje się według działów gospodarki Źródło: Mały Rocznik Statystyczny 2008 11

Dobra pośrednie i finalne Dwa sposoby uniknięcia wielokrotnego liczenia produktów i usług w PKB: ü sumowanie wartości dóbr finalnych ü sumowanie wartości dodanej Dobra pośrednie: są wykorzystywane w procesie produkcji jako nakłady do wytwarzania innych dóbr Dobra finalne: nabyte przez ostatecznego użytkownika (dobra konsumpcyjne zakupione przez gospodarstwa domowe lub dobra kapitałowe (inwestycyjne) - np. maszyny - nabywane przez przedsiębiorstwa) ü Przykładem jest statek morski, który na rynek oddawany jest przez stocznię, tam jest budowany, wodowany i wyposażany we wszystkie elementy nadające mu wartość dobra finalnego. Tymczasem około 1200 przedsiębiorstw dostarcza elementów składowych statku 12

Metoda sumowania dochodów sumowanie dochodów czynników produkcji (płac, procentów, zysków), powstających w procesie wytwarzania produktów i usług w danym roku PKB = wartości dodanych = dochodów czynników produkcji (bo wartość dodana składa się z dochodów otrzymywanych przez uczestników procesu produkcji) uwzględniamy tylko dochody, które powstają w związku z wytwarzaniem produktów i usług wyłączone: podarki, transfery (emerytury, renty, zasiłki, stypendia) powstaje kategoria DOCHÓD NARODOWY 13

Metoda sumowania wydatków sumowanie wydatków na dobra finalne wytworzone przez przedsiębiorstwa krajowe PKB = C + I + G + EX - Im C - wydatki na dobra konsumpcyjne I - wydatki na dobra inwestycyjne G - wydatki rządowe EX - eksport Im - import X - eksport netto X strumień wydatków na dobra i usług wyznacza funkcję popytu globalnego 14

Metoda sumowania wydatków Konsumpcja (C) - wielkość wydatków czynionych przez gospodarstwa domowe. Zakupy: üdóbr konsumpcyjnych trwałego użytku czyli samochodów , odbiorników telewizyjnych, pralek, lodówek itp. üdóbr konsumpcyjnych nietrwałego użytku, czyli np. żywności, ubrań, benzyny, lekarstw üusług np. usług fryzjerskich, opieki medycznej, kształcenia odpłatnego, imprez artystycznych Cechą charakterystyczną tej kategorii jest to, że nie jest w niej ujęty wydatek na kupno nowego domu (mieszkania własnościowego). Te wydatki są zaliczane do kategorii inwestycje. 15

Metoda sumowania wydatków Inwestycje (I) - suma wydatków dokonywanych przez przedsiębiorstwa na zakup fabryk, maszyn i urządzeń oraz zapasów przymusowych, a także wydatków gospodarstw domowych na zakup nowych domów i mieszkań własnościowych Zakupy rządowe (G) - wydatki rządu centralnego, władz wojewódzkich i samorządów lokalnych na dobra i usługi; wydatki, które związane są z pozyskaniem dóbr i usług niezbędnych do spełniania funkcji państwa; budowa autostrad, zakup sprzętu wojskowego, wyposażenia w sprzęt policji, straży miejskiej, sądownictwa, szkół publicznych Transfery - wydatki, które nie powodują przepływu w przeciwnym kierunku dóbr i usług (wydatki związane z realizacją polityki socjalnej państwa oraz wypłaty oprocentowania obligacji) 16

Produkt Narodowy Brutto Produkt narodowy brutto (PNB): rynkowa wartość dóbr i usług finalnych wytworzonych w danym okresie przez czynniki produkcji należące do obywateli danego kraju, bez względu na to, gdzie są one zlokalizowane ü PKB opiera się na lokalizacji, a PNB na własności czynników produkcji PNB w cenach czyn. prod. = PKB w cenach czyn. prod. + dochody netto z tytułu własności za granicą Dochody netto z tytułu własności za granicą - nadwyżka napływu dochodów z tytułu świadczenia usług czynników produkcji za granicą nad odpływem dochodów powstałych w wyniku świadczenia przez cudzoziemców usług czynników produkcji w kraju 17

Produkt Narodowy Brutto 18

PKB realny i nominalny Bieżąca wartość to wartość w złotych równa kwocie, za jaką dobro lub usługa były kupione w chwili transakcji Jeżeli PKB liczony jest w oparciu o wartości bieżące, wówczas nazywamy go nominalnym PKB Realny PKB jest wartością PKB mierzonego przy użyciu stałych cen (w cenach z tzw. roku bazowego) Rok bazowy jest rokiem wzorcowym, w odniesieniu do którego mierzymy PKB w innych latach 19

Wady PNB jako miernika dobrobytu ekonomicznego produkcja nie przeznaczona na rynek (niezarobkowa działalność) szara strefa (3 -25% PNB w skali roku) zmiany czasu pracy i czasu wolnego produkcja „antydóbr” psujących jakość życia zależność od cen przyjętych w obliczeniach odnoszenie się do społeczeństw różnej wielkości PKB, ludność i PKB per capita w Indiach, Polsce i Nowej Zelandii w 1991 r. Kraje Indie Polska Nowa Zelandia PKB (mln USD) Ludność (mln osób) PKB per capita 268 006 77 943 42 404 861, 8 38, 3 3, 4 311 2 035 12 388 brak informacji o zmianie jakości dóbr nie uwzględnia zróżnicowania dochodów w społeczeństwie, warunków pracy, ubezpieczenia socjalnego nie uwzględnia korzyści wynikających z nagromadzenia bogactwa w postaci dóbr trwałego użytku struktura gospodarki i rodzaj produkowanych dóbr 20

Indeks Rozwoju Społecznego (Human Development Index) „Human development” rozwój ludzi we wszystkich fazach życia, opierający się na harmonijnych związkach między osobami, społecznością i przyrodą, zapewniający najpełniejszy rozwój ludzkich możliwości, bez negatywnego wpływu na inne społeczności albo przyrodę 21

Indeks Rozwoju Społecznego (Human Development Index) Trzy problemy i mierniki: 1. 2. 3. poziom dochodów – PKB/mieszkańca długość życia – przeciętne dalsze trwanie życia poziom osiągnięć edukacyjnych – wskaźnik skolaryzacji (jaka część młodzieży zdobywa kolejne szczeble wykształcenia) 22

Wskaźnik Rozwoju Społecznego Human Development Index (HDI) Miernik syntetyczny zbudowany z trzech wskaźników cząstkowych obrazujących: ü ü ü warunki życia ludności – mierzone wartością PKB (według PPP) przypadającą na 1 mieszk. ; długowieczność – wyrażoną przeciętnym dalszym trwaniem życia; dostępność edukacji – będącą w 2/3 kombinacją miernika alfabetyzacji oraz w 1/3 wskaźników skolaryzacji na poziomie podstawowym, średnim i wyższym. HDI przyjmuje wartość z przedziału (0, 1). Biorąc pod uwagę rozwój społeczny mierzony HDI, wyróżnia się trzy grupy krajów: ü ü ü słabo rozwinięte (HDI poniżej 0, 500), średnio rozwinięte (HDI od 0, 500 do 0, 799), wysoko rozwinięte (HDI od 0, 800 do 1) – Polska 35 miejsce w tej grupie (2013 r. ), 1 miejsce Norwegia 23

HDI 2013 r. 43. Norwegia (0, 944) Australia Szwajcaria Holandia USA Niemcy Nowa Zelandia Kanada Singapur Dania Irlandia UK Japonia Francja Luksemburg, Belgia Czechy Estonia Litwa, Polska (0, 834) Słowacja Węgry 48. Łotwa 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 14. 17. 20. 21. 28. 33. 35. 37. 49. 53. 57. 83. 186. 187. Argentyna (0, 808) Białoruś Rosja Ukraina Demokratyczna Republika Konga Niger (0, 337) 24

Gross domestic product at market prices – millions of national currency Źródło: Eurostat 25

Real GDP growth rate - Growth rate of GDP volume - percentage change on previous year Źródło: Eurostat 26

Źródło: Polska w Unii Europejskiej 2004 -2014 27

Źródło: Polska w Unii Europejskiej 2004 -2014 28

Źródło: Polska w Unii Europejskiej 2004 -2014 29

30 Polska w Unii Europejskiej, GUS 2013

Źródło: Polska w Unii Europejskiej 2013 31

PKB per capita wg parytetu siły nabywczej w krajach UE-28 w 2012 r. (EU-28=100) Źródło: Eurostat Polska – 66 Luksemburg – 272 32

PKB per capita w województwach Najbiedniejsze regiony UE 33

34

Wskaźnik regionalny PKB na mieszkańca w Unii-27 w 2006 r. Źródło: Eurostat news release 23/2009 35

Wskaźnik regionalny PKB na mieszkańca w Unii-27 w 2010 r. Źródło: Eurostat news release 46/2013 36

Wskaźnik regionalny PKB na mieszkańca w Unii-28 w 2011 r. Źródło: Eurostat news release 29/2014 37

Tempo wzrostu PKB w Polsce w latach 1990 -2014 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 – 106, 2 2007 – 106, 8 2008 – 105, 1 2009 – 101, 6 2010 – 103, 9 2011 – 104, 3 2012 – 101, 9 2013 – 101, 6 2014 – 103, 3 (ust. budż. ) 38

Źródło: Polska w liczbach 2013 39

PKB per capita wg PPP, 2013 (USD) 1. Katar – 98 814 2. Luksemburg – 78 670 48. Polska – 21 214 185. Republika Środkowoafrykańska – 542 40