Мақсаты Интернет туралы толық мәлімет беру

Мақсаты • Интернет туралы толық мәлімет беру

1. Желілер дамуының қысқаша тарихы Өткен ғасырдың 60 -ж. алғашқы компьютерлік желі жасалып, ол Калифорния университетін, Массачусет технологиялық институтын және RAND әскери ғылыми-зерттеу орталығын байланыстырды. (Ол ядролық жарылыс болған жағдайда елді басқару үшін қажет деп есептелді) Желіге қойылған басты талап – қандай жағдай болса да, мәліметті бір орыннан екінші орынға сенімді түрде жеткізу болып саналды. Желіге оның басым бөлігі істен шықса да, қалған жағы дұрыс жұмыс істей беруі тиіс деген талап қойылды.

1969 ж. ARPANET желісі құрылды, ол АҚШ-тың бірнеше әскери, ғылыми және білім беру орталықтарын бір-бірімен байланыстырды. 1970 жылдары Internet (желілер желісі) – желілерді біріктіру термині пайда болды. Негізінде Интернеттің нағыз Интернетке айналуы 1982 ж. Желілердің физикалық негізі болып табылатын TCP/IP протоколы (хаттамасы) бекітілген соң ғана жүзеге асырылды.

2001 ж. деректерге сүйенсек, желілер географиясы дүниедегі 230 елді қамтиды екен. 1993 - 1996 жылдар аралығында жыл сайын Интернетке қосылушылар саны 3 есе өсіп отырды. 1997 ж. бастап бұл көрсеткіш жыл сайын – 1, 5 есеге өсіп келеді.

Интернет дегеніміз не? Inter. Net inter – «аралық» net, network – «тор» Интернет – компьютерлік желілерді біріктіретін ауқымды желі. Байланыс арналары: q кабельдік q талшықты-оптикалық q спутниктік радиобайланыс Провайдер – қарапайым қолданушылардың Интернетке шығуын қамтамасыз ететін фирма

3. Интернеттің негізгі ұғымдары Интернет — біртұтас ауқымды (глобальдық) компьютерлік желі, оның барлық жүйелері хаттама деп аталатын бір стандартпен жұмыс істейді. Көбінесе Интернет сөзінің синонимі ретінде бас әріппен жазылған Желі сөзі айтылады.

Интернетпен байланысу Интернетке тұтынушыларды қосу ісін атқарушылар – провайдерлер (ағылшынша provide – қамтамасыз ету) деп аталады – олар кез келген компьютерді (ұйымды немесе жеке тұлғаны) Интернетпен байланыстыруды жүзеге асыратын мекеме.

Қазіргі кездегі браузерлер (навигаторлық программалар, сілтеуіштер, көрсеткілер) біртіндеп желінің бірнеше функцияларын қатар атқарып, «әмбебап» клиент-программалар рөлін ала бастады. Қазіргі уақытта бағдарламаның екі түрі таралған: * Internet Explorer * Netscape Navigator

Әрбір қызмет бабы үшін өзіндік серверпрограмма және өзіндік клиент- программа қажет болады. Мысалы, электрондық пошта серверлері мен клиенттері, телеконференциялардың да өз серверлері мен клиенттері болады.

Сервер деп сервер-программалар орнатылған негізгі компьютерлерді де айтады. Бір серверкомпьютерде бірден бірнеше сервер-программалар жұмыс істей алады. Көбінесе «сервер» деген сөз компьютерді білдіреді. Интернет ауқымды желісі бір-бірімен байланыс арналарымен қосылған түйінді компьютерлер (коммутациялық жабдықтар мен серверлер) жиынынан тұрады. Әрбір түйінде (торапта) UNIX операциялық жүйесінде жұмыс істейтін бір немесе бірнеше қуатты серверкомпьютерлер болады. Осындай түйін немесе торап көбінесе хост деп аталады.

Аппараттық және информациялық компоненттер арасындағы қатынас Интернеттің аппараттық бөлігінің құрылымы мен информациялық кеңістігі құрылымы өте ұқсас. Оның екеуінде де басқа объектілермен біреуі – көппенен байланысқан принциптегі объектілер бар. Интернеттің аппараттық құрылымы бойынша әрбір компьютер көптеген компьютерлермен байланысқан. Осындай байланысу архитектурасы Желі (Сеть - Net) деп аталды. Информациялық құрылымда да әрбір құжат басқа көптеген құжаттармен байланысқан, мәліметтердің осылай байланысуы архитектурасы Өрмек (Паутина Web) деп аталады.

Егер бізге алыстағы компьютерге қосылу керек болса (құжат алу үшін ғана емес, орбиталық телескопты басқару үшін де болуы мүмкін), онда Желі ұғымдарын пайдаланамыз, ал информациялық кеңістіктен құжат іздесек, онда Өрмек (Web) ұғымдарын қолданамыз.

Айна — қашықта орналасқан көп мәліметі бар сервердің көшірмесі сақталатын компьютер. Айна желі арналарындағы мәліметтер тығыздығын азайту үшін және информацияны тасымалдау жылдамдығын арттыру мақсатында қолданылады. Айнадағы мәліметтер жиі-жиі жаңартылып отырады.

Хаттама (протокол) – желі бөліктерінің өзара әрекеттесуін қамтамасыз ететін мәліметтер форматы мен байланысу ережелерінің жиыны. TCP (transfer control protocol) мәліметтерді пакеттерге бөліп тасымалдауды жүзеге асыратын хаттама түрі. IP (Internet protocol) - желідегі пакеттерді адрестеу хаттамасы

Шлюз (тоған) — әртүрлі протоколдармен жұмыс істейтін желі бөліктерін бір-бірімен байланыстыруға арналған программалық-аппараттық құрал. Шлюз әртүрлі желілер мәліметтерін бір-біріне сәйкес келетіндей етіп түрлендіреді.

Прокси-сервер (Интернет пен жергілікті желі арасында тұрады) — желідегі мәлімет тығыздығын азайтып, тасымалдау жылдамдығын өсіру үшін пайдаланылатын байланыс компьютері. Прокси-серверде тұтынушылар көп қажет ететін мәлімет белгілі бір уақыт кезеңінде сақталып тұрады. Егер бір тұтынушы жақын арада бір Web-парақты қараған болса, екінші тұтынушы да сол мәліметті керек етсе, ол оны прокси-серверден алады. Екінші тұтынушы мәліметті түп нұсқадан алдым деп ойлайды.

Брандмауэр – мәліметтері қорғалған желіге рұқсатсыз қатынасуды (кіруді) болдырмайтын аппараттық-программалық құрал (желіаралық экран). Желіаралық экран екі желі арасындағы мәліметтер ағынын бақылап, белгілі бір «информациялық мембрана» рөлін атқарады. Мұнда экранды одан өтетін мәліметті талдап сүзгіден өткізетін бірнеше фильтрлер жиыны деп қарауға болады. Брандмауэр өзінде орнатылған алгоритмдер негізінде келіп түскен мәліметті өткізе ме, жоқ па – шешім қабылдайды. Оған қоса, брандмауэр барлық «заңсыз» мәлімет алуға тырысқан жағдайлар туралы хабар жинап, «дабыл қағады» десе де болады.

Маршруттауыш (Router) — бірнеше арналармен қатар жұмыс істеп, келіп түскен кезектегі мәліметтер блогын (пакетті) солардың біріне жөнелтетін құрылғы. Маршруттауыш келіп түскен пакеттің тақырыбында жазылған адреске сәйкес бір арнаны таңдап алады. Маршруттауыш әрбір пакет үшін, ол баруға тиіс адреске баратын жолды жеке таңдайды. Информацияны тасымалдау жолын таңдап алу процесін маршруттау деп атайды.

Байланысу құрылымы Провайдер маршруттауышы Модем Интернет Арнайы бөлінген арна Тұтынушының жергілікті желісі Брандмауэр, Прокси-сервер Тұтынушы маршруттауышы Модем

4. Интернет желісін ұйымдастыру принциптері IP-адрестеу Интернетке қосылған әрбір ЭЕМ-нің өзіндік қайталанбас физикалық адресі болады. (IP-адресі). Адрес нүктемен бөлінген 4 ондық саннан тұрады, олардың әрқайсысы 0 мен 255 санының арасындағы кез келген сан. Желідегі компьютерді осы сандарға қарап анықтайды. Мысалы: 194. 84. 93. 29 немесе 128. 29. 15. 124 Осылай адрестеу жүйесі 2564 4, 3 миллиард компьютер адресін анықтай алады. Дәлірек айтқанда физикалық адрес 32 -разрядты екілік сан (4 байт) ретінде жазылады.

Физикалық адресті пайдалану ыңғайсыз (адамдарға цифрлар тізбегін есте сақтау қиын), сондықтан мұндай адрестерге символдық (домендік) адрестерді сәйкестендіреді. Символдық адрестер белгілі мағынасы бар сөз тіркестерінен тұрады. Символдық немесе домендік адрестер былай жазылады: протокол: //машина аты. домен аты[/каталог/ подкаталог/файл аты]

Бірінші орында көрсетілетін қызмет протоколы тұрады, мысалы, http. Келесі ЭЕМ аты, онан кейін домен аты, мысалы, http: /www. microsoft. com. Адрес соңында кейде сервердегі каталог аты мен файл аты (Webпарақ), мысалы, /mpress/cpnew. htm. Бірнеше домендік адрестерден мысал келтірейік: http: //www. bilim. kz ftp: //ftp. mathsoft. com

Аймақтық домен аттары Домен by uk uz kg kz ru us ua Аймақ (Регион) Беларусь Ұлыбритания Өзбекстан Қырғызстан Қазақстан Ресей АҚШ Украина Домен аты 2— 4 сөзден тұрады, жоғарғы (оң жақ шеткі) домен желі торабы орналасқан елді немесе ұйымның типін (АҚШ-та) көрсетеді.

Атқаратын жұмысына қарай берілетін домен аттары

Домендік аттар қызметі (Domain Name Service, DNS) домендік аттарды санмен жазылатын IP-адреске түрлендіреді. Осындай түрлендіру жұмыстарын атқаратын компьютерлерді DNS-серверлер деп айтады. DNS-ке дейін осындай домендік адресті IP адреске түрлендіруге қажет информация hosts файлдарында жазылды. Host – хост - компьютер, басты компьютер.

5. Интернеттің қызмет баптары • Информацияны тарату қызметтері: WWW, Gopher, FTP, Telnet. • Электрондық түрде мәлімет алмасу қызметтері: Е-mail, Usenet, Maillists, ICQ, IRC, IP-телефония.

«Дүниежүзілік өрмек» (World Wide Web, немесе WWW, немесе жай «веб» ) - Интернеттегі электрондық баспа мен кітапхана жұмыстарын біріктіреді. Тұтынушы үшін Интернеттегі бар мәлімет көптеген авторлардың қатысуымен жазылып жатқан өте үлкен бір ғана құжат, оның өрмек тәрізді ішкі бөліктері бір-бірімен көптеген сілтемелермен байланысқан, сондықтан оны Дүниежүзілік өрмек дейді. Интернеттегі басылымдар ерекшелігі - мультимедиа мүмкіндіктерін кеңінен қолдану (бейнелер, дыбыс, бейнероликтер), құжат ішіндегі басқа парақтарға және басқа компьютерлерде сақталған құжаттарға да сілтеме жасау.

World Wide Web қызметі World Wide Web (Дүниежүзілік өрмек ) – Интернеттегі бір құрылымдық құжатта (Web - парақта) әртүрлі информациялық элементтерді (мәтін, бейне, дыбыс) біріктіруге мүмкіндік беретін информацияны орналастыру жүйесі, мұндағы кез келген құжат ішіне желінің басқа компьютерлерінде орналасқан құжаттарға сілтеме жасауға болады. Бір мақсатқа жету жолында өзара сілтемелермен байланысқан Web-парақтар жиыны Web-сайт (Web-торап) деп аталады.

GOPHER қызметі Gopher – Gopher-серверлер бойынша таралып сатылы меню түрінде орналасқан мәтіндік құжаттар жиыны. Gopher-дің меню жүйесінде мәлімет іздеу үшін арнайы Veronica жүйесі қолданылады, онда көптеген Gopher парақтарына сілтемелер болады.

FTP қызметі FTP (File Transfer Protocol – файлдарды тасымалдау протоколы. Қашықтағы компьютерден екілік және мәтіндік файлдар алуға болады. Программалаушылардың бір-бірімен программа, сурет, мәтін(Word, Excel құжаттары, программа, т. с. с. ) алмасуы үшін өте қажет қызмет түрі. Бұл қызметті FTР-серверлер атқарады. Олар кез келген форматтағы файлдарды тасымалдай алады.

Электрондық пошта хаттамалары SMTP (Simple Mail Transfer Protocol) — электрондық поштаның арнайы (E-mail) хаттамасы. Электрондық пошта SMTP, POP 3 сияқты екі хаттама арқылы жұмыс атқарады. Алғашқысы мәлімет ішінде гиперсілтеме қолдануға мүмкіндік береді, хаттарды жақын жердегі серверге жөнелтеді, ал POP 3 – алушы маңындағы серверге келіп түскен мәліметті керекті компьютерге жіберуді қамтамасыз етеді.

Электрондық пошта адресі mir@mail. ifmo. ru • Абонент идентификаторы (mir) - бұл тұтынушы аты, анығырақ айтсақ, осы компьютердегі тұтынушы пошта жәшігінің аты. • Пошта координаттары (mail. ifmo. ru) тұтынушы компьютерінің және пошта жәшігінің орналасқан жерін көрсетеді.

TELNET қызметі Telnet – сіздің компьютеріңіз желідегі басқа компьютердің терминалы ретінде тіркелетін қызмет түрі. Қашықтағы компьютерден программаларды іске қосып, университеттердің кітапхана каталогтарын көріп, олармен өз компьютеріңіздегідей жұмыс істеуге мүмкіндік береді (редакциялау және түзету операцияларын қоса).

USENET жаңалықтар тобы немесе телеконференциялар – кез келген тақырыпта мәлімет жинайтын дискуссиялық топтар. Дискуссиялар электрондық пошта арқылы жүргізіледі.

Usenet— желі бойынша таралып орналасқан дискуссиялық клуб, телеконференциялар, жаңалықтар тобы (News). Бұл қызмет түрі NNTP (Net News Transfer Protocol) протоколымен жүргізіледі. Электрондық поштадан айырмашылығы -- Usenet клиенті өз мәліметтерін жеке адресатқа емес, өзі білмейтін ортадағы басқа топқа – телеконференция абоненттеріне жібереді. Конференцияның барлық қатынасушылары бірдей құқықта болып саналады, сондықтан әрқайсысы қойылған мәселе жайында өз пікірін ашық айта алады. Әрбір телеконференция бір тақырыпқа (ғылымға, өнерге, спортқа, демалысқа, т. с. с. ) арналады. Кейбір мәліметтерге қарағанда, қазірде Интернетте 20 000 -нан 50 000 -ға шейінгі тақырыптарда телеконференция жүргізіліп жатыр.

ICQ қызметі ICQ (I seek you – мен сені іздеймін) – нақ-ты уақыт кезеңінде тікелей хабарласу ісін жүргізу-ге мүмкіндік береді. Осы сәтте Интернетке қосы-лып отырған кісінің желілік IP-адресін іздеуге арналған. Бұл қызметті пайдалану үшін оның орталық серверінде тіркеліп, жеке идентификациялық нөмір UIN алу қажет. Интернетке қосылған сайын ICQ программасы IPадресіңізді қызмет орталығына, сіздің әріптестеріңізге де жібереді. Байланыс орнатылғаннан кейін әңгіме сияқты жалғаса береді.

IRC қызметі IRC (Internet Relay Chat - Интернет арқылы тікелей хабарласу - чат) – мұнда мәлімет алмасу бірден тікелей жүргізіледі. IRC қызметі нақты уақыт кезеңінде бірнеше кісі тікелей хабарласуы үшін қажет. Кейде IRC қызметін чатконферен-ция немесе жай чат деп атайды. IRC жүйе-сіне қатынасып сөйлесу тек бір канал аралығында және оған бірнеше адам ғана қатынаса алады.

IRC (Internet Relay Chat) —жастар үшін кең тараған қызмет түрі. Бір IRC серверіне қосылып бірден әңгіме жүргізуге болады. Әңгіме тікелей пернеде сөздер теру арқылы жүреді. Телеконференциядан айырмасы жауап бірден келеді. Мұны көбінесе чат немесе әңгімелесу деп айтады ( «болтушка» ).

Сонымен ауқымды желілер тұтынушыларға әртүрлі қызмет түрлерін көрсетеді. Олар желі бойында таралып сақталған мәліметтер базасымен жұмыс істеп, электрондық пошта арқылы хат алысуға, телеконференцияға қатысуға, нақты уақыт кезеңінде басқалармен сөйлесуге, файлдармен алмасуға, т. с. с. мүмкіндіктер береді. Әрбір қызмет бабы (кейде қызмет, сервис деп те айтады) өз заңдылықтарымен (хаттамаларымен) жұмыс істейді.