ЛИПИДТЕРДІҢ МЕТАБОЛИЗМІ ЛИПИДТЕРДІҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ МАҢЫЗЫ

• ЛИПИДТЕРДІҢ МЕТАБОЛИЗМІ

ЛИПИДТЕРДІҢ БИОЛОГИЯЛЫҚ МАҢЫЗЫ § Энергетикалық § Мембрана компоненттері (құрылымдық) § гормондардың алғы заты (стероидтар) § Белгі бергіш молекулалар (простагландиндер) § Қорғаныштық қызмет § Ферменттердің кофакторы (витамин K) § Электрон тасымалдаушы (убихинон) §Температураның төмендеуінен қорғайды

ТРИАЦИЛГЛИЦЕРОЛДАР –ЭНЕРГИЯ ДЕПОСЫ • Триацилглицерол (ТГ) және гликоген – энергия сақтаудың негізгі екі формасы. ТГ –энергия депосы, себебі: (1) сусыз формада сақталады (2) Май қышқылдары моносахаридтерге қарағанда тотыққан

• Май қышқылдары және глицерол – ағзада қуат көзі. • Май қышқылдары триацилглицеролдардан тұрады

Тағамдық липидтер: триацилглицерол (ТАГ) фосфолипид холестерол Жіңішке ішекте панкреатит ферменті липаза C 1 және C 3 орындағы ыдыратып бос МҚ және 2 моноацилглицерол түзеді.

Өт қышқылдарының тұздары липидтерд ыдыратуға қажет. Бауырда холестеролдан синтезделеді. Таурохол және гликохол қышқылдары – ең көп тараған өт қышқылдары. Амфипаттік: гидрофильді және гидрофобты бөліктерден тұрады

ТАГ – суда ерімейтін, ал липаза – суда еритін. ТАГ ыдырауы липид-су шекарасында болады. ТАГ ыдырау жылдамдығы липид тамшыларының беткі қабатына байланысты. Май қышқылдарының тұздары - амфипаттік, олар детергент ретінде әсер етеді, липид тамшыларын эмульгирлейді және липид тамшыларының беткі қабатын арттырады.

Май қышқылдарының тұздары липазаны белсендіреді.

Фосфолипидтер фосфолипазаның қатысында ыдырайды Фосфолипазалар асқазан асты сөлінде түзіледі Негізгі фосфолипаза – фосфолипаза A 2 ( лизофосфоглицеридтердің түзілуі).

Лизофосфоглицеридтер детергенттер ретінде және жоғары концентрацияда жасушалық мембрананы бұзады. Лизофосфоглицеридтер жасушада қалыпты жағдайда төменгі концентацияда болады. Жылан заһарында фосфолипаза A 2 болады және ол эритроциттердің лизисін тудырады.

Тағам холестеролы • Көптеген тағам холестерол бос жағдайда болады (этерифицирленбеген) • Холестерол эфирлері жіңішке ішекте эстеразамен гидролизденеді. Бос холестерол өт қышқылдарының тұздарының мицеламен бірігеді және абсорбирленеді. • Жасушада абсорбциядан кейін холестерол ацил-Ко. А қосылып холестерол эфирін түзеді.

ЛИПИДТЕРДІҢ СІҢІРІЛУІ Липидтердің сіңірілуі пассивті диффузия іске асырылады. 2 -моноацилглцеролдер, май қышқылдары, лизофосфоглицеролдар, бос холестерол өт қышқылдарының тұздарымен мицелла түзеді.

Өт қышқылдарының тұздары бауырға вена арқылы белсенді тасымалданады. Өт қышқылдарының тұздары жіңішке ішек және бауыр арқылы күнінен бірнеше рет айналымда болады.

Липидтердің тасымалдайтын формалары • ТАГ, холестерол және холестерол эфирлері суда ерімейді, бос күйінде қан немесе лимфада тасымалданбайды. • Бұл липидтер фосфолипидтермен және протеиндермен липопротеиндер түзеді. Құрылымы: Гидрофобты ядро: Гидрофильді беті

Липопротеиндердің негізгі кластары Хиломикрондар. Өте төменгі тығыздықтағы липопротеиндер. Аралық тығыздықтағы липопротеиндер. Төменгі тығыздықтағы липопротеиндер. Жоғары тығыздықтағы липопротеиндер

Хиломикрондар • Липопротеиндер (180 -500 нм ) • 85 % ТАГ (ТАГ негізгі тасымалдаушы формасы). • апопротеин B-48 (aпо B-48) – негізгі ақуыз компонент екзоцитоз

өте төменгі тығыздықтағы липопротеиндер • бауырда түзіледі • ТАГ 50 % және 22 % холестерол • екі апопротеин — aпо B-100 және aпo E • ТАГ негізгі тасымалдаушы формасы, ағзада (бауырда) синтезделеді. triacylglycerol cholesteryl esters Apo B Apo E phospholipids cholesterol

Төменгі тығыздықтағы липопротиндер ЛНП қанда ЛПП және бауырда ЛПП түзіледі (фермент – бауыр липазасы) ЛНП холестерол мен холестерол эфиріне бай (50 % жуық холестерола) Ақуызды компонент - aпo B 100 ЛНП – холестеролды негізгі тасымалдаушы

Жоғары тығыздықтағы липопротеиндер § бауырда және аз мөлшерде жіңішке ішекте түзіледі Құрамында көп мөлшерде ақуыз (40 %) болады.

Липидтерді тасымалдау формалары

ХОЛЕСТЕРОЛ МЕТАБОЛИЗМІ

Холестеринің биосинтезі

Холестеролдың функциясы • стероидты гормондардың алғы заты (прогестерон, тестостерон, эстрадиол, кортизол) • өт қышқылдары тұздарының алғы заты • D витаминінің алғы заты

Холестеролдың көзі • Диета, бауырда (көпшілігінде), ішекте • холестерол жасушаға липопротеиндермен тасымалданады

холестерол синтезінің үш сатысы 1. изопентенил пирофосфаттың синтезі, 2. алты молекула изопентенил пирофосфатының сквален түзе конденсациялануы 3. Скваленнің холестерол түзе айналымы Ацетил Co. A (C 2) сквален (C 30) изопентенил пирофосфат (C 5) холестерол (C 27)

A. 1 саты : Ацетил Co. A изопентенил пирофосфат • Холестеролдың барлық көміртегі атомы цитозольдегі ацетил Co. A түзіледі (митохондриядан цитратты тасымалдану жүйесімен түзіледі)

Келесіде үш молекла ацетил Co. A конденсацияланады Екі молекула ацетил Co. A ацетоацетил Co. A түзе конденсирленеді. Фермент – тиолаза.

Ацетоацетил Co. A мен судың қатысында 3 гидрокси-3 -метилглютарил Co. A түзеді. Фермент: гидроксиметилглютарил Co. A синтаза

Цитоплазмада 3 -гидрокси-3 -метилглютарил Co. A мевалонатқа дейін тотықсызданады. Фермент: ГMГ-Co. A редуктаза Митохондрияда 3 -гидрокси-3 метилглютарил Co. A кейіннен ацетил Co. A және ацетоацетатқа дейін ыдырайды. Фермент: ГМГ-Co. A лиаза.

ГМГ-Co. A редуктаза • ГМГ-Co. A редуктаза - эндоплазмалық ретикулумдегі интегральді мембраналық ақуыз • холестерол синтезінің негізгі айналымын құрайды • Холестерол- статиндерді төмендетеді (мысалы, ловастатин) ГMГ-Co. A редуктазаны ингибирлейді Ловастатин мевалонат тәрізді

Мевалонат кейіннен 3 -изопентенил пирофосфатқа айналады, онда ATФ және декарбоксилдену реакциясы жүреді.

B. 2 Саты : изопентенил пирофосфаттың скваленге айналуы Изопентенил пирофосфат изомерленіп диметилалил пирофосфат түзеді.

C. 3 Саты: скваленнің холестеролға айналуы

Ланостерол холестеролға айналады

ХОЛЕСТЕРОЛ БИОСИНТЕЗІНІҢ РЕГУЛЯЦИЯСЫ Регуляторлық фермент - 3 -гидрокси-3 -метилглютарил Co. A редуктаза. Тетрамерлі фермент. НАДФН кофермент

холестерол метаболизмінің өнімдері

Қан тамырларын бұзады. ХХ және ХХІ ғасырдағы негізгі медициналық мәселе Биохимилық негізі - гиперхолестеролемия Қан плазмасындағы холестерол деңгейі: (<3 - 7 ммоль/л)

ЛИПИДТЕРДІҢ МЕТАБОЛИЗМІ : КЕТОНДЫҚ ДЕНЕЛЕР

КЕТОНДЫҚ ДЕНЕЛЕР ацетил Co. A- нің Кребс цикліне қатысуы оксалоацетатақа байланысты. Оксалоацетаттың концентрациясы көмірсу түспесе кемиді (аштық) немесе метаболизденеді (диабет). Қалыпты жағдайда оксалоацетат пируваттан пируват-карбоксилаза (анаплеротиттік реакция) қатысында түзіледі. Майлар көмірсудың қатысында «жанып” кетеді.

Аштықта немесе диабетте глюконеогенез және оксалоацетат белсендіріледі. Май қышқылдары тотығады, нәтижесінде ацетил Co. A артық мөлшері түзіледі де кетонды денелерге айналады: b-Гидроксибутират Ацетоацетат Ацетон Кетонды денелер бауыр митохондриясында синтезделеді және түрлі мүшелер арқылы экспортирленеді.

A. Кетонды денелер синтезі Екі молекула ацетил Со. А ацетоацетил Co. A түзе конденсирленеді. Фермент – тиолаза.

Ацетоацетил Co. A кейіннен ацетил Co. A және сумен 3 гидрокси-3 метилглутарил Co. A (HMG-Co. A) және Co. A. Фермент: HMGCo. A синтаза

3 -Гидрокси-3 метилглутарил Co. A кейіннен ацетил Co. A және ацетоацетата түзе ыдырайды. Фермент: Co. A лиаза. HMG-

3 -Гидроксибутират ацетоацетаттың 3 гидроксибутират-дегидрогеназ қатысында түзіледі. Ацетоацетат ацетонға дейін декарбоксилденеді. Ацетона иісі ацетоацетаттың қанның құрамындағы артық концентрациясымен анықталады.

B. Кетонды денелер – кейбір ұлпалар үшін «жанармай» көзі Кетондық денелер бауыр митохондриясынан қанға өт перифериялық ұлпаларға тасымалданады. Кетондық денелер - энергетикалық метаболизм үшін қажет. Жүрек және бүйрек үсті бездері физиологиялық жағдайда ацетоацетатты глюкозадан артық қолданады.

3 -Гидроксибутират тотығып ацетоацетата және НАДН түзеді. 3 -hydroxybutyrate dehydrogenase

Ацетоацетат сукцинил Co. A-нен Co. A-тасымалдап белсендіріледі. Ацетоацетил Co. A тиолазамен ыдырап екі молекула ацетил Co. A (Кребс циклі қатысады) түзеді Co. A трансфераза бауырдан басқа жердің барлығында кездеседі. Кетонды денелер – суда ериді, ацетилдің тасымалданатын түрі