ЛАТЫН ӘЛІПБИІ НЕГІЗІНДЕГІ ҚАЗАҚ ЖАЗУЫ 1929 -1940 жж

ЛАТЫН ӘЛІПБИІ НЕГІЗІНДЕГІ ҚАЗАҚ ЖАЗУЫ (1929 -1940 жж. )

Қ. Жұбанов: n “Мұнан бас тартып латын алфавитін қабылдауымызға ұйтқы болған Қазақстан емес, Бүкілодақтық орталық жаңа Алфавит комитеті Ғылми кеңесінің қысымы… Бұл жүйе қазақ тілінің ерекшелігіне әбден лайықты қазіргі алған жаңа әліпбиімізге де өте қолайлы, . . . сондай-ақ алфавит біткенге үйлесімді”

Е. Д. Поливанов:

1929 жылғы бекітілген әліпби а (a), ә (ә), ь (ы), о (о), u (ұ), е (е), і (і), ө (ө), у (ү), p (п), t (т), к (к), q (қ), s (c), c (ш), в (б), d (д), g (г), Ƣ (ғ), z (з), ç (ж), һ (һ), m (м), n (н), ŋ (ң), v (y), l (л), r (р), j (й). n 29 таңба n Бас әріп таңбасы болған жоқ n

1929 жылдан бастап n Баратұн → баратын n Келетүн → келетін n Жүретүн → жүретін n

n n n -ұб, -үб -ыб, -іб 1929 жылдан бастап -ып, -іп: оқып (оқыб емес), көп (көб емес)

Бас әріптің жазылуы n n n 1930 жылдың ортасына дейін: oŋ tystik qazaqьstan, аla tau (Оңтүстік, Алатау). 1930 жылғы қаулыдан кейін : Oŋ Tystik //Оң түстік, Аla Tau// Ala tau

и, у дыбыстарының таңбалануы n n n 1929 жылдан бастап қосар таңба Жіңішке сөзде – kәmijtet (кәмійтет) Жуан сөзде – mьj (мый) Жіңішке сөзде – kyresyу (күресүу) kycejtyv (күшейтүу). Жуан сөзде – taratuv (таратұу),

n n n қор (бір нәрсенің жиынтығы) бір тұрпатта хор (музыка) qor (қор) түрінде жазылды қан (денедегі) бір тұрпатта qan (қан) хан (билеуші) түрінде жазылды

Ы, і әріптерінің жазылуы Ы, І дыбыстарының р, л сонор дыбыстарының алдында жазылуы 1929 -1938 жылдар аралығында Барлық позицияда жазылды (ірет, ырақымет) 1938 жылдан бастап р, л сонор дыбыста– рының алдында таңбаланбады ( рет, рахмет) Екі буынды сөздердің аралығында ы, і әрпінің жазылуы 1929 -1938 жылдар аралығында Естілген барлық позицияда жазылды (жауырын, қатынас, жапырақ) 1938 жылдан бастап Екі буынды сөздердің аралығында жазылмады (жаурын, қатнас, жапрақ) Кірме сөздердің алғашқы сонор дыбыстарының алдында жазылуы 1929 -1938 жылдар аралығында Естілген барлық позицияда жазылды (пылан, пырабда) 1938 жылдан бастап Бірінші буында (кірме сөздерде) жазылмады (план, правда)

Кірме сөздердің таңбалануы n n n ромб, факт, фонд, банк тәрізді сөздер ромбы, пәкті, понды, банкі түрінде игерілді (эпитеза) Текст, машинист тәрізді сөздер текіс, мәшійнійс түрінде жазылды (апокопа ) Процент, трактор, прокурор тәрізді сөздер пұрсент, тырактыр, пұркөрел түрінде таңбаланды (эпентеза)

Э әрпі бар сөздер n экран – ekran, n эксперимент – eksperijment, n элемент – element, n электр – elektir, n экономика – ekonomijke, n экватор – ekvator, n коэффициент – koepijsijent

Орыс тіліндегі [я] дыбысының жазылуы я-е: физиология – pizijologije+ler (пизійологійе); фамилия – pәmelije+ler (пәмелійелер) n я – ғ: Январь - Ƣьjnuvar n я – ә: сентябрь - sentәbir, октәбрь - оktәbir n

[в] дыбысы [б]: волость – болыс, валюта – балута, вариант – бариант, выставка – быстапке, варваризм – барбаризм n түсірілді: взвод – ызбот. n у: Москва – мәскеу, самовар – самаурын, завод – зауыт. n [п]: коллектив – көлектіп, кооператив – көператіп, выставка – быстапка, негатив – негатіп. n

[ф] дыбысының жазылуы n n n [п] дыбысына алмастырылды: фаза – paza, факт – pakt, философия– pijlosopija, фонд – pond, фабрика – pәвirig Кей жағдайда сөздің басында к, қ әріптеріне алмастырып игерген: Федор – Қодар, фуфайка – күпәйке

[ë] дыбысының жазылуы n «и+о» қосындысы арқылы берілді: iolka, zaiom т. б. n «ë» дыбысы «е» дыбысынан басқа дауыссыз дыбыстан соң келсе, «ө» әрпімен берілген: aktөr, mantөr, pulemөt, katөl, pөlөmkin, вudөnni т. б.

Орыс тіліндегі [ц] дыбысының жазылуы. n. С әрпіне алмастырылды: центр – sentir, цивилизация – siвijlijzatsija, центнер – sentiner. n тс арқылы берілді: Жрец – çirets , кварц – kвarts

Орыс тіліндегі [ч], [щ] дыбыстарының жазылуы n қазақ тілінде ш әрпіне алмастырылды: чертеж – certeç (шертеж), участка – yvcaske (үушаске), щетка – cөtke (шөтке).

Орыс тіліндегі [ю] дыбысының жазылуы n n Л сонор дыбысынан кейін келетін [ю] дыбысы қосар yv (үу) түрінде таңбаланды: револютция – reвolyvtsie, абсалют – aвsolyvt. [о] дауысты дыбысынан кейін келген жағдайда ju (иу) арқылы таңбаланған: союз – sojuz т. б.

Қ. Жұбановтың ұсынған жобасы a (а) (ә) ; b (б); c (ш); ç (ғ); d (д); e (е); g (г); f (ф); i (й) (и); к (к); l (л); m (м); n (н); ŋ (н); q (қ); о (о) (ө); р (п); r (р); s (с); t (т); y (ұ) (ү); z (з); v (в); i (і); č (ж); ь дәйекше n 24 таңба n

8 -қосымша 1938 жылы толықтырылған әліпби n n а (a), ь (ы), о (о), ū (ұ), е (е), ә (ә), j (і), ө (ө), у (ү), p (п), t (т), к (к), q (қ), s (c), c (ш), в (б), d (д), g (г), q (ғ), z (з), ç (ж), һ (һ), m (м), n (н), ŋ (ң), u (y), l (л), r (р), j (й), f (ф), v (в), х (х) 32 таңба

Осы жазумен қалғанымызда. . .