İstehsal və iqtisadi artım 25 Dr Elşən BAĞIRZADƏ

İstehsal və iqtisadi artım • Bir ölkənin həyat standartları onun məhsul və xidmətlər istehsalı

İstehsal və iqtisadi artım • Zaman keçdikcə bir ölkənin həyat standartlarında böyük dəyişikliklər baş

İstehsal və iqtisadi artım • Keçən əsrdə ABŞ-da adambaşına düşən real ÜDM formasında orta

İstehsal və iqtisadi artım • Məhsuldarlıq işçinin hər saatda istehsal etdiyi əmtəə və xidmətlərin məcmusudur. • Ölkənin həyat standartını işçilərinin məhsuldarlıq səviyyəsi müəyyən edir. Copyright © 2004 South-Western

Cədvəl 1: İqtisadi artım təcrübələrinin müxtəlifliyi Copyright© 2004 South-Western

DÜNYADA İQTİSADİ ARTIM • Adambaşina düşən real ÜDM formasında həyat standartı ölkələr arasında mühüm

DÜNYADA İQTİSADİ ARTIM • Ən yoxsul ölkələr elə bir ortalama gəlir səviyyəsinə malikdirlər ki,

DÜNYADA İQTİSADİ ARTIM • Kiçik görünən illik iqtisadi artım səviyyəsi uzun illər davam edərək böyük ola bilər. • Bu müəyyən dövr ərzində iqtisadi artım yığılmasının olduğunu göstərir. Copyright © 2004 South-Western

MƏHSULDARLIQ: ONUN ROLU VƏ DETERMİNANTLARI • Məhsuldarlıq dünyada bütün xalqların həyat standartlarını müəyyən etmədə

Nə üçün məhsuldarlıq belə vacibdir? • Məhsuldarlıq işçinin hər iş saatı ərzində istehsal edə

Nə üçün məhsuldarlıq belə vacibdir? • Ölkələr arasında həyat standartlarının fərqliliyini dərk etmək üçün

Nə üçün məhsuldarlıq belə vacibdir? • Əmtəə və xidmətlər istehsalında istifadə olunan resurslar istehsal amilləri adlanır. • İstehsal amilləri birbaşa məhsuldarlığı müəyyən edir. Copyright © 2004 South-Western

Məhsuldarlıq necə müəyyən edilir? • İstehsal amilləri • • Fiziki kapital İnsan kapitalı Təbii

Məhsuldarlıq necə müəyyən edilir? • Fiziki kapital • İstehsal olunmuş istehsal amilidir. • Keçmişdə istehsal prosesindən əldə edilmiş və hazırda istehsal prosesinə daxil olan resursdur. • İstehsalda istifadə olunan bina və avadanlıqlardır. • Avtomobilləri quraşdırmaqda və ya təmir etməkdə istifadə olunan alətlər. • Mebel quraşdırmaqda istifadə olunan alətlər. • Ofis binaları, məktəblər və. s Copyright © 2004 South-Western

Məhsuldarlıq necə müəyyən edilir? • İnsan kapitalı • İşçinin təhsil, treyninq və təcrübə yolu ilə əldə etdiyi bilik və bacarıqları ifadə etmək üçün iqtisadçılar tərəfindən istifadə olunan termindir. • Fiziki kapital kimi insan kapitalı da xalqın əmtəə və xidmətlər istehsalı bacarığını yüksəldir. Copyright © 2004 South-Western

Məhsuldarlıq necə müəyyən edilir? • Təbii resurslar • İstehsalda istifadə olunan və təbiət tərəfindən təmin edilən resurslardır. Məsələn, torpaq, çaylar və mineral ethiyatlar kimi. • Ağaclar və meşələr kimi bərpa oluna bilən resurslar. • Neft və kömür kimi bərpa oluna bilməyən resurslar. • Yüksək məhsuldarlıqlı əmtəə və xidmətlər istehsalı baxımından iqtisadiyyat üçün əhəmiyyətli ola bilər, ancaq zəruri deyildir. Copyright © 2004 South-Western

Məhsuldarlıq necə müəyyən edilir? • Texnoloji bilik • Cəmiyyətin əmtəə və xidmətlər istehsalının ən yaxşı yollarını bilməsi. • İnsan kapitalı iş qüvvəsinin bu bilikləri əldə etməsi üçün xərclənmiş resursları ifadə edir. Copyright © 2004 South-Western

ƏLAVƏ MƏLUMAT: İstehsal funksiyası • İqtisadçılar istehsalda istifadə olunan resursların miqdarı ilə istehsaldan əldə olunan məhsulun miqdarı arasındakı əlaqəni təsvir etmək üçün çox vaxt istehsal funksiyasından istifadə edirlər. Copyright © 2004 South-Western

ƏLAVƏ MƏLUMAT: İstehsal funksiyası • Y = A F(L, K, H, N) • • Y = istehsal olunmuş məhsul miqdarı A = mümkün istehsal texnologiyası L = əmək miqdarı K = fiziki kapitalın miqdarı H = insan kapitalının miqdarı N = təbii resursların miqdarı F( ) istehsal amillərindən istifadə kombinasiyasını göstərən funkisyadır. Copyright © 2004 South-Western

ƏLAVƏ MƏLUMAT: İstehsal funksiyası • İstehsal funksiyası miqyasa görə sabit məhsuldarlıqa əsaslanır və burada x hər hansı pozitiv rəqəmdir. x. Y = A F(x. L, x. K, x. H, x. N) • Belə ki, bütün istifadə olunan istehsal amillərinin miqdarı ikiqat artırsa, istehsal olunan məhsul miqdarı da ikiqat artır. Copyright © 2004 South-Western

ƏLAVƏ MƏLUMAT: İstehsal funksiyası • Miqyasa görə sabit məhsuldarlıqlı istehsal funksiyaları aşağıdakı kimi də ifadə olunur. • x = 1/L, • Y/ L = A F(1, K/ L, H/ L, N/ L) Burada: Y/L = işçi başına məhsul istehsalı K/L = işçi başına fiziki kapital H/L = işçi başına insan kapitalı N/L = işçi başına təbii resurslar Copyright © 2004 South-Western

ƏLAVƏ MƏLUMAT: İstehsal funksiyası • Əvvəlki bərabərlikdən aydın olur ki, məhsuldarlıq (Y/L) işçi başına fiziki kapital (K/L), işçi başına insan kapitalı (H/L) və işçi başına təbii resurslardan (N/L), həmçinin də texnologiyanın vəziyyətindən (A) asılıdır. Copyright © 2004 South-Western

İQTİSADİ ARTIM VƏ DÖVLƏT SİYASƏTİ • Hökumətlər məhsuldarlıq və həyat standartlarının yüksəldilməsi məqsədilə çoxlu

İQTİSADİ ARTIM VƏ DÖVLƏT SİYASƏTİ • Məhsuldarlıq və həyat standartlarını yüksəldən hökumət siyasətləri • • Yığım və investisiyanı stimullaşdırmaq Xarici investisiyaları stimullaşdırmaq Təhsil və treninqi stimullaşdırmaq Mülkiyyət hüquqlarının qorunmasını və siyasi stabilliyi təmin emtək • Azad ticarəti stimullaşdırmaq • Tədqiqat və təkmilləşmələri stimullaşdırmaq Copyright © 2004 South-Western

Yığım və investisiyanın əhəmiyyəti • Gələcəkdə məhsuldarlığı artırmanın bir yolu da kapital istehsalına sərf

Qrafik 1: İqtisadi artım və investisiya (b) Investment 1960– 1991 (a) Growth Rate 1960– 1991 South Korea Singapore Japan Israel Canada Brazil West Germany Mexico United Kingdom Nigeria United States India Bangladesh Chile Rwanda 0 South Korea Singapore Japan Israel Canada Brazil West Germany Mexico United Kingdom Nigeria United States India Bangladesh Chile Rwanda 1 2 3 4 5 6 7 İqtisadi artım (faizlə) 0 10 20 30 40 İnvestisiya (ÜDM-də faizlə) Copyright© 2003 Southwestern/Thomson Learning

Azalan məhsuldarlıq və inkişafın səmərəlilik effekti • Kapital ehtiyatı artdıqca əlavə kapital vahidindən əldə olunan əlavə məhsul istehsalı azalır. Buna azalan məhsuldarlıq deyilir. • Azalan məhsuldarlıq səbəbindən yüksək yığım dərəcəsi daha böyük iqtisadi artıma səbəb olur. Copyright © 2004 South-Western

Azalan məhsuldarlıq və inkişafın səmərəlilik effekti • Uzunmüddətli dövrdə daha yüksək yığım dərəcəsi daha yüksək məhsuldarlıq və gəlirə səbəb olsa da, ancaq bu dəyişənlərdə daha yüksək artıma səbəb olmur. Copyright © 2004 South-Western

Azalan məhsuldarlıq və inkişafın sürətlilik effekti • İnkişafın səmərəlilik effekti yoxsul ölkələrin varlı ölkələrə nisbətən daha sürətlə inkişaf etməsi xüsusiyyətini ifadə edir. Copyright © 2004 South-Western

Xarici investisiya • Hökumətlər kapital yığılmasını və uzunmüddətli dövrdə iqtisadi artımı xarici mənbələrdən olan

Xarici investisiya • Xarici investisiyaların formaları: • Birbaşa Xarici İnvestisiya • Kapital investisiyasının sahibi və idarə edəni xarici iqtisadi subyektdir. • Portfel Xarici İnvestisiya • İnvestisiyalar xarici valyuta ilə maliyyələşdirilir, ancaq daxili rezidentlər tərəfindən idarə edilir. Copyright © 2004 South-Western

Təhsil • Ölkənin uzunmüddətli iqtisadi artımı üçün təhsil ən azı fiziki kapitala qoyulan investisiyalar qədər əhəmiyyətlidir. • ABŞ-da hər əlavə il təhsil almaq insanların əmək haqqlarını orta hesabla 10% artırır. • Beləliklə, hökumət məktəbləşməni təmin etmək və əhalinin bu məktəblərin üstünlüklərindən faydalanmalarını stmullaşdırmaqla ölkədə həyat standartlarını inkişaf etdirə bilir. Copyright © 2004 South-Western

Təhsil • Təhsilli insan istehsalın ən yaxşı yolu ilə bağlı yeni ideyalara malik ola bilər ki, bu da cəmiyyətin bilik hovuzuna daxil olar və digərlərinə əlavə faydalar təmin edə bilər. Copyright © 2004 South-Western

Təhsil • Yoxsul ölkələrin üzləşdiyi problemlərdən biri beyin axını—çox yüksək təhsilli işçilərin zəngin ölkələrə

Mülkiyyət hüquqları və siyasi stabillik • Mülkiyyət hüquqları əhalinin öz resursları üzərində sahibliyini həyata keçirə bilməsidir. • İqtisadiyyatda mülkiyyət hüquqlarına hörmət edilməsi qiymət sisteminin işləməsinin vacib şərtlərindən biridir. • İnvestisiyalarının təhlükəsizliyini hiss etmək investorlar üçün çox vacibdir. Copyright © 2004 South-Western

Azad ticarət • Ticarət bir növ texnologiyadır. Ölkə buğdanı ixrac poladı isə idxal edirsə, buğdanı polada çevirən texnologiya icad etmiş kimi mənfəət əldə etmiş olur. • Bu səbəbdən ticarət məhdudiyyətlərini aradan qaldıran bir ölkə, nəticədə böyük texnoloji tərəqqi nəticəsində əldə olunan eyni iqtisadi artıma nail olacaqdır. Copyright © 2004 South-Western

Azad ticarət • Bəzi ölkələr aşağıdakı siyasətləri həyata keçirir. . . • . . . daxili oriyentasiyalı ticarət siyasətləri: digər ölkələrlə qarşılıqlı əlaqədən qaçmaq. • . . . xarici oriyentasiyalı ticarət siyasətləri: digər ölkələrlə qarşılıqlı əlaqəni stimullaşdırır. Copyright © 2004 South-Western

Tədqiqat və təkmilləşmə • Texnoloji biliyin artması daha yüksək həyat standartını doğurur. • Əksər texnoloji yeniliklər firmalar və fərdi ixtiraçılar tərəfindən aparılan özəl sektor araşdırmaları nəticəsində ortaya çıxır. • Hökumət tədqiqat qrantları, vergi güzəştləri və patent sistemləri ilə texnoloji inkişaf proseslərini stimullaşdırır. Copyright © 2004 South-Western

NÜMUNƏVİ HADİSƏ: Məhsuldarlığın Azalması və Artması • Məhsuldarlığın artım dərəcəsi heç də sabit və etibarlı deyil. • ABŞ firmalarında hər iş saatında istehsal olunan məhsulla ölçülən məhsuldarlıq 1959 -cu ildən 1973 -cü ilə qədər hər il orta hesabla 3, 2% artmışdır. • Daha sonra məhsuldarlığın artım dərəcəsi azalmış və 1973 -cü ildən 1995 -ci ilə qədər ildə cəmi 1, 5% artmışdır. • Məhsuldarlıq 1995 -ci ildə yenidən sürətlənərək, növbəti 6 il ərzində orta hesabla hər il 2, 6% artmışdır. Copyright © 2004 South-Western

NÜMUNƏVİ HADİSƏ: Məhsuldarlığın Azalması və Artması • Məhsuldarlıqdakı artımın dəyişmə səbəbləri çətin seziləndir. • Bu dəyişikliklər daha asan ölçülən istehsal amillərinə aid edilə bilməz. • Bir çox iqtisadçılar iqtisadi artımın sürətindəki artma və azalmaları əmtəə və xidmətlərin necə istehsal edilməsi ilə bağlı yeni ideyaların yaranmasındakı dəyişikliklərlə əlaqələndirirlər Copyright © 2004 South-Western

Qrafik 2: Adambaşına real ÜDM-də artım İqtisadi artım hər ildə faizlə) 4. 0 3. 5 3. 0 2. 5 2. 0 1. 5 1. 0 0 1870– 1890– 1910– 1930– 1950– 1970– 1890 1910 1930 1950 1970 1990– 2000 Copyright© 2003 Southwestern/Thomson Learning

Əhali artımı • İqtisadçılar və digər sosial elm adamları uzun müddət əhali artımının cəmiyyətə

Əhali artımı • Əhali artımı istehsalın digər amilləri ilə aşağıdakı qarşılıqlı təsirə malikdir: • Təbii ehtiyatların yayılması • Kapital ehtiyatının dəyərinin azaldılması • Texnoloji tərəqqinin dəstəklənməsi Copyright © 2004 South-Western

Xülasə • Adambaşına düşən ÜDM ilə ölçülən iqtisadi rifah dünya üzrə dəyişir. • Dünyanın ən zəngin ölkələrinin orta gəliri dünyanın ən yoxsul ölkələrinin orta gəlirindən 10 dəfə çoxdur. • İqtisadiyyatda həyat standartı iqtisadiyyatın əmtəə və xidmət istehsal edə bilmək bacarığından asılıdır. Copyright © 2004 South-Western

Xülasə • Məhsuldarlıq öz növbəsində fiziki kapital, təbii resurslar və işçilərin malik olduqları texnoloji biliklərin həcmindən asılıdır. • Hökumət siyasətləri müxtəlif yollarla iqtisadi artıma təsir göstərə bilir. Copyright © 2004 South-Western

Xülasə • Kapital yığılması azlan məhsuldarlığa (faydaya) malikdir. • Azalan məhsuldarlıq səbəbindən, daha yüksək yığım müəyyən müddətdə daha yüksək artıma səbəb olsa da, sonra iqtisadiyyat ən yüksək kapital, məhsuldarlıq və gəlir səviyyəsinə çatdıqda artım azalır. • Həmçinin azalan məhsuldarlıq səbəbindən kapitaldan gələn gəlir yoxsul ölkələrdə daha yüksək olur. Copyright © 2004 South-Western