HISTORIA DBH 1 7 UNITATEA HISTORIAURREA LEHEN

HISTORIA DBH 1 7. UNITATEA: HISTORIAURREA

LEHEN GIZAKIAK l Duela 5 milioi urte = Hominizazio-prozesua l Aldaketa fisikoak l Bipedoak (bi hanketan) § l Hankak eta oinak aldatu § l Pisua eta oreka eusteko Garezurraren edukiera handitu (burmuina garatu) § § l Eskuak libre geratu Adimena handitu Hizkuntza artikulatua Hominoideak: l l Tximinoen arbasoa Hominidoen arbasoa

HOMINIDOAK l Eboluzioa ez zen lineala izan l l Hainbat hominido-espezie bizi aldi berean Lehenak Rift haranean (Afrika) l 4 milioi urte

RIFT HARANA

GIZA EBOLUZIOA

HOMINIDOAK BEHE PALEOLITOAN l AUSTRALOPITHECUS AFARENSIS l l l 4 -2 milioi urte Afrikako hegoaldean Bipedoa baina artikulazio kuadrupedoa l l l Makilak eta harriak erabili 25 kg – 1’ 2 m Dieta: l l Hostoak Frutak Tuberkuluak Intsektuak

HOMINIDOAK BEHE PALEOLITOAN l HOMO HABILIS l l 1, 9 -1, 6 milioi urte Afrikan (Afrika osoa kolonizatzen lehena) l l 40 kg – 1’ 4 m l l l Tresnak fabrikatu Garezurra ponpatua Aurpegi motza Ebakortzak handiagoak Hatzapar okerragoak Dieta: l l l Sustraiak Baiak Tuberkuluak

HOMINIDOAK BEHE PALEOLITOAN l HOMO ERECTUS l l l l 1, 8 milioi -300. 000 urte Asia Tresnak fabrikatu Europa, Asia eta Afrika kolonizatu Sua eta hizkuntza ezagutu Familietan bizi, kobazuloetan 70 kg – 1’ 5 m Dieta: l l Okelak Frutak

HOMINIDOAK BEHE PALEOLITOAN l HOMO ANTECESSOR l l l 850. 000 urte Europa Ez zuen ehizatzen l l l Biltzailea Animali hilak jan Kanibalismoa praktikatzen zuten Tresna litikoak erabili 90 kg – 1’ 7 m Dieta (Orojalea) l l Okela gordina Frutak

HOMINIDOAK ERDI PALEOLITOAN l HOMO SAPIENS l l l l 40. 000 -10. 000 urte Europa Ehiztari onak Larruak erabiltzen zituzten estaltzeko Heriotzaren kontzientzia hartu zuten Beraien hilak lurperatzen zituzten Dieta (orojalea): l l l Ehiza handia Frutak Salmoiak…

HOMINIDOAK ERDI PALEOLITOAN l HOMO SAPIENS l l l Afrika Kontinente guztiak kolonizatu Sedentario bilakatu Animaliak domestikatu Orratzak, eskulturak, arpoiak, lanparak, besokoak…erabili Dieta (orojalea): l l l Ehiza Arrantza Bilketa

PALEOLITOA l Orain dela 2. 500. 000 -10. 000 urte l l Klima oso gogorra Nomadak ziren l l Ehiza eta lanabesetarako teknikak hobetu l l Taldeka antolatu = Klanak Naturako produktuez elikatu = harraparien ekonomia l l Haitzuloetan eta etxoletan bizi Elikaduraren oinarria = fruitu, baia, sustrai edo arrautzen bilketa Okela jaten hasi l l Batez ere sarraski eta ehizakiak Arraina

l Tresnagintza l l Arkuak, geziak, lantza-jaurtigailuak, arpoiak, sareak… Erabilitako materialak l l l Harriak Animalien hezurrak Larruak Adarrak… Hiru aldi l Behe Paleolitoa l Homo habilisak § § l Harria lantzen lehena Landutako errekarriak egin Homo erectusak § Alde biko tresnak egin

l Erdi Paleolitoa l Neanderthalek § § Zura eta hezurrak landu (modu traketsean) § l Harri puskak erabili tresna espezializatuagoak egiteko Larruzko jantziak egiten hasi Goi Paleolitoa l Homo sapiensak § Harria lantzeko teknika hobetu § Mikrolitoak sortu: pieza txiki eta zorrotzak § Sutan gogortutako zurezko lantzak eta aiztoak landu § Arkuak eta lantza-jaurtigailuak sortu § Amuak eta arpoiak sortu § Larrua ontzeko teknikak hobetu § Sokak eta saskiak egiten zituzten

NEOLITOA l Orain dela 10. 000 urte l Ilgora Emankorra lurraldean l l Palestina, Libano, Israel, Iran, Irak Nekazaritza eta abeltzaintza sortu Ekialde Hurbilean l Landatzen eta animaliak etxekotzen hasi l l Biztanleria hazkunde handiaren ondorioz Ekoizle ekonomiara pasatu

NEOLITOAREN HEDAPENA l Nekazaritza eta abeltzaintza l l Beste hainbat lekutan ere garatu l l l Modu autoktonoan garatu Asia ekialdean, Ibai Horiaren haranean (Txina) eta Indus ibaiaren haranean (India) Erdialdeko Amerikako goi-ordokian (Mexikon) eta Andeetan (Perun) Leku guztietan ez ziren aldi berean garatu l l K. a. 8000 urtean Ilgora Emankorreko lurrak Neolitoan Gainontzekoak Paleolitoan oraindik

ABELTZAINAK ETA NEKAZARIAK l Garai honetan sedentario bihurtu l Etxola sendoak eraiki l Bizitzeko eta uzta gordetzeko l Adar eta lokatzezko egitura l l l Herrixkak ibai edo iturrietatik hurbil eraiki Erraz defendatzeko lekuetan (muinoetan) Komunitate autarkikoak zituzten l Bizitzeko behar zutena ekoitzi l Herrixken arteko produktu-trukea garatu l Meatzaritza

ABELTZAINAK ETA NEKAZARIAK l Berdintasunezko gizartea zuten l l l Harria leuntzen hasi l l l Mikrolitoak lantzeko teknika hobetu Lanabes eraginkorragoak egin Zeramika asmatu l l Kide guztien artean banatu zereginak Neolitoaren amaieran gizarte desberdintasunak agertu Buztina modelatu eta egosi Ehunak erabili janzteko l Artilea, lihoa, zuntz naturalak…

ARTE ETA ERLIJIOA PALEOLITOAN ETA NEOLITOAN l l Zerikusia sinesmenekin eta erlijioko nahiz magiako errituekin Erlijioaren jatorria l l l Naturako misterio asko ulertzeko ahaleginak Ulertu ezin zuten guztia jainkozko izaki goren batez esplikatu Banakako nahiz taldekako hilobiak aurkitu l Heriotzaren ondoko bizitzan sinistu l l Ehorzketak, errausketak, gorpuaren jarrera, garezurra gorputzetik bereiztea, hilobiko tretxuak… Neolitoan lehen nekropoliak agertu

TRESNEN ARTEA l l Apaingarriz edertutako objektu higigarriak Goi Paleolitoan agertu: l l Harrizko, hezurrezko, zurezko eta adarrezko objektu apainduak Venusak l Emankortasunaren gurtza l Harrizko, bolizko zein buztinezko iruditxoak § § l Emakume gorputzen irudiak Handi-handiak dituzte ugalketa atalak § Bularrak, aldakak eta sabela Neolitoan oso ugariak

VENUSAK

LABAR-PINTURAK l l Haitzean egindako margolanak Magiari eta erlijioari loturik l Goi Paleolitoan eta Neolitoan l l l Animaliak, gizakiak eta ikurrak margotu l l Aire zabalean, haitzuloetan, harpeetan… Okrea, ikatza, buztina, manganesoa, burdin oxidoa…erabiliz Bisonteak, zaldiak, oreinak, arrainak… Ehiztariak, dantzariak… Eskuak, puntu-hurrenkerak… Harrian grabatutako irudiak ere aurkitu dira

ESKUALDE FRANKOKANTABRIARREAN l Margolan Naturalistak l l Errealitatea zehatz jaso nahi Goi Paleolitokoak l l l Hainbat kolore (Polikromia) Animalien irudiak Gehienak haitzuloen barrualdean l l l Altamira (Kantabria) Lascaux (Perigord) Euskal Herrikoak

GOI PALEOLITOKO LABAR-PINTURAK

LEVANTE ALDEAN l Margolan eskematikoak l l Errealitatea era sinbolikoan jaso Neolitoaren hasieran l l l Kolore bakarrekoak (Monokromoak) Giza irudiak + animaliak agertzen dira Gehienak aire zabalean edo harpeetan l l l Huescatik eta Lleidatik Almeriaraino Valltoarta (Castelló) Albarracín (Teruel) Ulldecona (Tarragona) Nerpio (Albacete)

NEOLITO AMAIERAKO LABAR -PINTURAK

MEGALITISMOA l Harritzarrez egindako eraikinak l l l 400 kg baino gehiago batzuk K. a. 5000 tik K. a. 2000 (Brontze arora) Europako kostalde atlantikoan l l Neolitoko gizarte batzuetan Honetarako behar: l l Elkarlana Trebetasun tekniko handia § § Hezurrezko palak, zurezko ziriak eta harrizko mailuak eta pikotxak Enborren gainean eraman

MEGALITO MOTAK l l Zertarako? l Erlijioari lotuta l Lurraldea mugarritzeko Motak: l Menhirra l l Harrizko monolito handia Menhir-errenkada l Bata bestearen ondoan ilaran jarritako menhirrak

MEGALITO MOTAK l Harrespila l l Biribilean jarritako menhirrak Santutegiak direla uste

MEGALITO MOTAK l Batzuk hilobiak l Trikuharria l l Ganbera estalia, bata bestearen gainean jarritako harriez Lurrezko nahiz harrizko tumulu batek estaldutako egitura

MEGALITO MOTAK: TUMULUAK

METAL AROA l K. a. 6000 an – Ilgora Emankorrean l Zilarra eta kobrea landu l K. a. 4000 arte metalgintza ez zen hedatu

METALGINTZA l Apaingarriak egiteko erabili l Landutako lehen metala = Urrea l Beranduago = zilarra, beruna eta kobrea l K. a. 4000 an kobrea urtzeko teknikak eta moldeak sortu l l Kobrea material bigunegia K. a. 2000 an kobrea eta eztainua nahasi l l Brontzea sortu K. a. 1000 an burdina lantzen hasi

BIZIMODU BERRIAK l l Nekazaritzako tekniken hobekuntza Abeltzaintzaren hazkundea l l Ondoriz, merkataritza-trukea ugaritu l l l Soberakinak edo janarierreserbak pilatu Nabigazio-teknika berriak garatu Gurpilaren aurkikuntza Zaldiaren erabilera Lanaren espezializazioa agertu Gizarte desberdintasunak ugaritu

HISTORIAURREA EUSKAL HERRIAN l Behe Paleolitoa l l l Ez dago giza aztarnarik Baina harri landuzko tresnak aurkitu l Hominido talde txikiak zeudela uste Aztarnategi gehienak ibaietatik edo itsasertzetik hurbil § l Urrunaga, Aitzabal et Urizaharra Erdi Paleolitoa l l l Neanderthala agertu Haitzuloetan bizi Bildutako produktuak eta ehizakiak jan § § Lezatxiki, Amalda (Gipuzkoan) Kurtzia, Axlor (Bizkaia) Murba (Araba) Ilbarri, Sutar, Basten (Lapurdi)

HISTORIAURREA EUSKAL HERRIAN l Goi Paleolitoa l l Haitzulo gehienak kostaldetik hurbil + altitude txikian Homo sapiensak (Cro-magnon) l l Ehiztariak ziren Artista bikainak § Pintura ugari haitzuloetan § Atxeta, Santimamiñe, Lumentza eta Bolinkoba (Bizkaia) § Lezetxiki, Labeko Koba, Ekain eta Aitzbitarte (Gipuzkoa) § Izturitze (Nafarroa Beherea) § Abauntz eta Berroberria (Nafarroa Garaia) § Etxeberri, Sinhikola (Zuberoa)

HISTORIAURREA EUSKAL HERRIAN l Neolitoa l K. a. 5000 urte aldean hasi EHan l K. a. 3500 an sedentarizazio lehen aztarnak § § § Arenatza, Santimamiñe, Kobaederra (Bizkaia) Marizulo (Gipuzkoa) La peña (Nafarroa) Fuente Hoz, Los Huesos (Araba) Harisoi/Otsozelai, Izturitza (Nafarroa Beherea)

HISTORIAURREA EUSKAL HERRIAN l Metal Aroa l Metal aroaren hasieran l l K. a. 2000 aldera l l Kobrea lantzen hasi K. a. 1000 aldera l Burdina lantzen hasi § La Hoya (Araban)

HISTORIAURREA IBERIAR PENINTSULAN l Lehen biztanleak l Orain dela 2 milioi urte l Homo antecessor § l Homo neanderthalensis § § l Atapuerca (Burgos) Forbes Quarry (Gibraltar) La Carihuela (Granada) Axlor (Bizkaia) Banyoles (Girona) Duela 40. 000 urte l Homo Sapiens § Aztarnak Bikaiko golkoan eta Mediterraneo kostaldean

METAL AROA l l Kobre Aroa l K. a. 3000 urte l Kobre, urre, eta zilarrezko apaingarriak eta armak l Herrixka gotorlekuetan bizi l Los Millaresko kultura (hegoekialdean) Bontze Aroa l K. a. bigarren 2000 an l Brontzea landu l Kultura desberdinak l l El Argar, Los MIllares, Talatoitak… Burdin Aroa l K. a. VIII. Mendean l Errauts-kutxen zelaien kultura l Moldeak egiten zituzten l Hilak erraustu (zeramikako ontzietan)