Filozofia stosowana Wykład 2 27 listopada 2015 1

Filozofia stosowana Wykład 2 27 listopada 2015 1

Problemy moralne początków życia • Zapłodnienie in vitro • Aborcja 2

Upolitycznienie kwestii bioetycznych • Zagadnienia te budzą kontrowersje, ponieważ angażują nastroje i emocje społeczne • Prawodawca zazwyczaj odnosi się do tych emocji i usiłuje je wyczuć • Rozstrzygające są zazwyczaj te wartości, którym większość społeczeństwa przyznaje prymat 3

Dwa poziomy debaty • Poziom polityczny: ustala się priorytety społecznych celów i wartości (rezultat jest prowizoryczny w warunkach demokracji) • Poziom filozoficzny: uzasadnienie rozstrzygnięć z płaszczyzny politycznej 4

Status moralny zarodka • Stanowisko konserwatywne: - Status moralny zarodka jest równy statusowi osoby dorosłej - Instrukcja „Dignitatis Personae” – embrion od początku ma godność właściwą osobie - Encyklika „Evangelium Vitae” – zarodek powinien być od początku szanowany jako osoba 5

Definicja osoby • Definicja Boecjusza: osoba to jednostkowa substancja natury rozumnej 6

Stanowisko konserwatywne • Potencjalność aktywna zarodka: ma potencjał i zdolności, które aktywuje później, a to już teraz czyni go osobą • Brak momentu granicznego w życiu płodowym – wskutek zapłodnienia powstaje nowy organizm • Każdy organizm ma indywidualną tożsamość przez całe życie – ma wartościową przyszłość 7

Kwestie dyskusyjne • Kiedy następuje „uduchowienie” embrionu? • Czy można przypisywać pełen status moralny bytowi na podstawie potencjalnych możliwości rozwoju? 8

Stanowisko teologii katolickiej wobec statusu wczesnego embrionu • Zastrzeżenia wobec możliwości uznania tożsamości ontologicznej zarodka z późniejszym płodem: - Możliwość podzielenia się wczesnego zarodka - Możliwość zlania się zarodków o różnych DNA w jeden organizm W konsekwencji: dusza nie może istnieć od momentu poczęcia, ponieważ animacja i uformowanie się bytu muszą dokonać się w tym samym momencie 9

Stanowisko Kościoła przed 1869 rokiem • Św. Augustyn, Św. Tomasz: Zarodek nieuformowany nie ma duszy rozumnej. Bóg wciela dusze w 40 dni po zapłodnieniu (mężczyźni) bądź 90 dni (kobiety) 10

Stanowisko współczesne • Brak pewności na temat ontologicznego statusu embrionu • Być może niepewność dotycząca momentu animacji jest odrębna od niepewności dotyczącej statusu osobowego • W konsekwencji: mogłaby istnieć osoba nieposiadająca duszy • Ale: Kościelna metafizyka zakłada, że status osoby przynależy się bytowi, który ma ciągłość ontologiczną i duszę • Dlatego: Nie ma osoby bez duszy 11

Argument z niepewności normatywnej • Postulowanie wymogów moralnych wobec embrionu tak, jakby był osobą • Niepewność dotycząca statusu ontologicznego i normatywnego – brak pewności, czy faktycznie embrion jest osobą od momentu poczęcia 12

Podstawa argumentu • Przyjęcie modelu podejmowania decyzji w warunkach niepewności • Postulat racjonalności: traktowanie embrionów tak, jak gdyby miały pełen status moralny • Uniknięcie ryzyka popełnienia poważnego występku i zasada ostrożności • „Stawka moralna” jest wysoka i usprawiedliwia, ze względów ostrożności, opieranie się na podstawie mało wiarygodnych sądów 13

Doktryna moralna Kościoła • Istnieje obiektywne prawo moralne ustanowione przez Boga • Pewne reguły bądź dane są nieznane bądź niedostępne człowiekowi • Jak zatem osiągnąć pewność sumienia? 14

Stanowiska • Probablizm (Bartolome de Medina): jedna prawdopodobna opinia kwestionująca dane stanowisko pozwala na jego odrzucenie (prawdopodobieństwo mierzone liczbą i autorytetem ojców Kościoła i teologów) 15

Probabilioryzm • Nie wolno respektować danej reguły, jeśli opinia kwestionująca ją jest bardziej prawdopodobna 16

Ekwiprobabilioryzm • Alfons Liguori: wolno nie respektować danej reguły, jeżeli opinie na jej temat równoważą się 17

Rygoryzm • Jeżeli istnieje jakiekolwiek prawdopodobieństwo, że dana reguła może obowiązywać, to należy zgodnie z nią postępować • Przykład myśliwego, który nie jest pewien, czy strzela do człowieka, czy zwierzęcia 18

Rygoryzm • Samo prawdopodobieństwo istnienia osoby wystarczy do usprawiedliwienia kategorycznego zakazu zabijania embrionu (Instrukcja „Dignitatis Personae”) 19

Struktura argumentu 1. Sytuacja niepewności dotyczącej statusu ontologicznego bytu 2. Nie można wykluczyć, że status tego bytu jest równy statusowi dorosłego człowieka 3. Istnieją racje na rzecz zniszczenia tego bytu, ale nie są one bardzo mocne 20

Struktura argumentu 4. Jeżeli okaże się, że byt ten ma status równy statusowi dorosłego człowieka, to popełni się poważny występek, zabijając go 5. Wymogi racjonalności i moralności nakazują postępować tak, jak gdyby byt ten miał pełny status moralny nawet, jeżeli nie jesteśmy o tym przekonani 21

Badania na komórkach macierzystych a utylitaryzm • Jeżeli badania nad komórkami macierzystymi mogą uratować życie wielu ludzi albo poprawić ich jakość życia, to zaniechanie tych badań byłoby poważnym występkiem • Porównanie dwóch typów niepewności: niepewność popełnienia występku wskutek zaniechania badań (utylitaryzm) z niepewnością związaną z niewiedzą o statusie zarodka (katolicyzm) 22

Aborcja 23

Prawo do życia zarodka i osoby • Genetyczna tożsamość z osobą jest koniecznym, ale nie wystarczającym warunkiem posiadania praw osoby • Dorosły człowiek jest tym samym organizmem, co jego dwutygodniowy zarodek – ale czy z tego wynika, że zarodek ten miał prawo do życia? 24

Dwie strategie krytyki aborcji 1. Szkodliwość społeczna (konsekwencje): - Spadek liczby dzieci - Promowanie nieodpowiedzialnych postaw - Syndrom poaborcyjny 25

Szkodliwość społeczna zakazu aborcji Podziemie aborcyjne: - niepłacenie podatków - łamanie prawa przez lekarzy i ich niemoralność - ograniczenie praw kobiet - zagrożenie życia i zdrowia kobiet przy braku standardów medycznych 26

Konsekwencje społeczne zakazu • Czy bardziej szkodliwe społecznie są konsekwencje wynikająca z zakazu aborcji, czy z jej legalności? 27

Druga strategia – obowiązki • Obowiązek ochrony życia, którego jednymi z przejawów są zarodek i płód • Obowiązki wobec życia są ważniejsze niż następstwa ich wypełniania • Społeczna szkodliwość zakazu aborcji jest koniecznym kosztem przyjęcia określonej perspektywy moralnej (etyki obowiązku) 28

Problematyczna kwestia obowiązku • Przeciwnik aborcji musi wykazać, że: - obowiązek wobec płodu jest ważniejszy od obowiązku wobec matek, dzieci urodzonych, innych członków społeczeństwa, państwa - nie można usprawiedliwić naruszenia prawa do życia płodu • Wszystkie obowiązki wobec wszystkich członków społeczeństwa muszą być wzięte pod uwagę w prawodawstwie stanowiącym o aborcji 29

• Zakaz aborcji może naruszać więcej innych obowiązków, niż jego brak • Trudność ustalenia priorytetu obowiązków i praw: prawo do życia płodu czy autonomia cielesna matki? 30

Czy prawo do życia ma charakter absolutny? • Odebranie życia może być usprawiedliwione różnymi względami • Prawo do życia to nie prawo do nie zostania zabitym, ale prawo do nie zostania zabitym niesprawiedliwie (Thomson, 1971) 31

Problem zakresu poświęceń określanych przez prawo • Zakaz aborcji zmusza do moralnego heroizmu, który być może nie byłby akceptowany w odniesieniu do samego siebie • W konsekwencji, odejście od bezwzględnego obowiązku ochrony życia mogłoby zostać uzasadnione 32

Argument z koherencji przekonań moralnych 1. Powszechna akceptacja obowiązku ochrony ludzkiego życia 2. Zasada konsekwencji: jeżeli dany byt traktujesz w określony sposób, to powinieneś jego wcześniejszą formę tożsamą z nim pod względem cech istotnych moralnie traktować w ten sam sposób 33

Podstawa tego argumentu • Zarzuca się tutaj stosowanie podwójnych standardów moralnych wobec zarodka i dorosłego człowieka • Zarzut ten będzie prawomocny, jeżeli udowodni się istotne moralnie podobieństwo między zarodkiem a dorosłym człowiekiem 34

Argument z koherencji przekonań Człowiek ma określony status moralny i dlatego pozbawienie go życia jest moralnie naganne. Płód jest człowiekiem. Zatem: Płód ma określony status moralny i dlatego pozbawienie go życia jest moralnie naganne. Argument ten w punkcie wyjścia wskazuje na obronę prawa do życia osoby dorosłej, a nie płodu (zasada konsekwencji). 35

Dodatkowa przesłanka argumentu z koherencji przekonań • Przynależność do tego samego gatunku biologicznego, co dorosły, jest warunkiem wystarczającym posiadania statusu moralnego przypisywanego dorosłemu człowiekowi • Przesłanka ta wskazuje, że prawo do życia uzyskuje się na podstawie statusu biologicznego (przynależność do gatunku Homo sapiens) 36

Biologiczny status płodu • Przeciwnik aborcji musi udowodnić, że płód jest człowiekiem w sensie biologicznym i że to biologia decyduje o nabyciu statusu moralnego 37

• Kiedy zapłodniona komórka staje się człowiekiem? • Jakie jej właściwości o tym decydują? • Ustalenie kryteriów biologicznych człowieczeństwa • Określenie, czy płód spełnia te kryteria 38

Kod genetyczny Pewne procesy biologiczne mogą wykluczać możliwość uznania kodu genetycznego za kryterium człowieczeństwa: - podział bądź łączenie się zarodków - mikrochimeryzm: organizm zawiera pewną liczbę komórek pochodzących od matki 39

Kryterium biologiczne człowieczeństwa • Jego granice zależą od preferowanego obrazu świata i systemu wartości • Zwolennik aborcji będzie skłonny do stosowania bardziej restrykcyjnych kryteriów uznania organizmu za człowieka 40

Człowiek a osoba • Przeciwnik aborcji może bronić nie tylko prawa do życia osoby, ale prawa do życia człowieka • Zakłada się tutaj immanentną wartość ludzkiego życia • Problem wskazania podstaw świętości życia istniejących przed urodzeniem 41

Przynależność biologiczna a status moralny • Szowinizm gatunkowy: - szczególne obowiązki moralne posiadamy wobec przedstawicieli gatunku Homo sapiens - uznanie biologicznego człowieczeństwa za rację posiadania wyjątkowego statusu moralnego - przynależność gatunkowa człowieka jako podstawa przyznania mu wyjątkowych praw 42

• Bycie osobą i bycie człowiekiem mogą być od siebie oddzielone • Definiowanie osoby ma charakter funkcjonalny i wskazuje na takie cechy, jak posiadanie świadomości, racjonalne myślenie, język • Funkcje te teoretycznie wymagają ludzkiej podstawy biologicznej 43

Stosunek do zwierząt jako przykład odróżniania podstawy biologicznej od funkcji organizmu • Odmiennym biologicznie gatunkom zwierząt przypisujemy ten sam status moralny • Jaki status przypiszemy sztucznej inteligencji, która również mogłaby być świadoma i odczuwająca? • W konsekwencji: biologiczna podstawa przestaje być kryterium moralnego statusu, ponieważ mamy skłonność do podejścia funkcjonalnego 44

• Posiadanie określonej specyfiki biologicznej nie jest warunkiem koniecznym uznania bytu za osobę 45

Interesy moralne • Jakie interesy moralne posiada płód? • Czy do nabycia statusu moralnego osoby konieczne jest uświadamianie sobie przez dany byt tych interesów? 46

Kryterium świadomości • Tylko istota świadoma potrafi rozpoznać naruszenie własnych interesów jako krzywdzące 47

• Podstawą orzekania o prawach moralnych nie musi być jednak świadomość danego bytu • Wystarczy rozpoznanie moralnej wagi pewnych naturalnych dążeń organizmów i wynikających z nich interesów • Zatem: status moralny to zbiór interesów uznanych za słuszne i odpowiadających im praw 48

Powszechność praw naturalnych • Prawa naturalne: podzielane przez większość ludzi przekonania moralne dotyczące spraw najdonioślejszych • Teoria słusznego interesu zakłada, że prawa te są wyrazem zdroworozsądkowej wiedzy na temat uwarunkowań życia na Ziemi 49

Teoria interesu a zakaz aborcji • Biologiczne człowieczeństwo wystarczy do uznania bytu za osobę • Każdy przedstawiciel gatunku Homo sapiens ma ten sam status moralny i ten sam zestaw słusznych interesów • W konsekwencji: musimy uznać, że płód i dorosły człowiek nie różnią się pod względem interesów 50

Potencjalność płodu • Płód ma dyspozycję do otrzymania określonego statusu moralnego • Postulat, aby potencjalne bycie osobą już teraz stanowiło podstawę przyznania praw moralnych przynależących osobie, którą płód nie jest • Płód potencjalnie jest nie tylko osobą, ale i wyborcą, podatnikiem, obywatelem – czy zatem prawa tych osób też mu przysługują? 51

Wartościowa przyszłość płodu • Niemoralność zabójstwa wynika z utraty wartościowej przyszłości – tego, na czym osobie zależy bądź zależałoby • Postulować można konieczność świadomości utraconych korzyści i wartości w przyszłości, aby osoba już teraz mogła cierpieć z powodu tego, co traci w przyszłości • Płód nie spełnia tego warunku 52

Spór o legalność aborcji • To nie kwestia ustalenia momentu, w którym rozpoczyna się ludzkie życie • To kwestia kryteriów nabycia statusu moralnego osoby dorosłej 53

Inne argumenty przeciwko aborcji • Argument z naturalności procesu: proces rozwojowy człowieka jest wartościowy od poczęcia i nie należy w niego ingerować • Złota reguła: „nie czyń drugiemu, co tobie niemiłe” 54