ФИГЫЛЬЛӘР ЯСАЛЫШЫ ФОНЕТИК ЫСУЛ ЯРДӘМЕНДӘ ФИГЫЛЬЛӘР ЯСАЛЫШЫ

ФИГЫЛЬЛӘР ЯСАЛЫШЫ

ФОНЕТИК ЫСУЛ ЯРДӘМЕНДӘ ФИГЫЛЬЛӘР ЯСАЛЫШЫ Татар телендә кайбер фигыльләр фонетик ысул белән ясалганнар. АВАЗЛАРНЫҢ ЧИРАТЛАШУЫ БЕЛӘН ЯСАЛА (ТҮН-ДҮН, БӘРБИР) НИГЕЗЛӘРНЕҢ ПАЛАТАЛЬЛӘШҮ ЮЛЫ БЕЛӘН ЯСАЛА (ЧЫҢЛА-ЧЕҢЛӘ, СЫПЫР-СЕБЕР, ЯРАШ -ЯРӘШ)

КУШЫМЧАЛАР ЫСУЛЫ БЕЛӘН ФИГЫЛЬЛӘР ЯСАЛЫШЫ XIX гасырдагы грамматикаларның кайберләрендә грамматик күренеш булган юнәлеш категориясе ясалышы традиция буенча фигыльләрдән мөстәкыйль фигыльләр ясалышы дип өйрәнелә.

XX гасырның 40 -60 елларында инде күпчелек төрки грамматикаларда юнәлеш формалар ясалышы мөстәкыйль фигыльләр ясалышыннан аерып алына. Үзбәк теле грамматикасында унҗиде фигыль ясаучы кушымча китерелә, аларның өчесе чынында фигыльнең формаларын ясаучы булып торалар (сыра, -келә).

Тюркологиядә кушымчалар белән фигыльләр ясалышына багышланган махсус хезмәтләр дә бар. Биредә иң башта Э. В. Севортянның капиталь хезмәтен, С. Джофаров монографиясенең бер бүлеген һәм В. А. Исенгалиева монографичсен күрсәтергә кирәк.

С. Джофаров китабында фигыль ясаучы шактый күп – утыз сигез кушымча тикшерелә, аларның ясаучы нигезләре күрсәтелә. Ләкин юнәлеш категориясенең форма ясаучы кушымчалары һәм лексикграмматик категория тәшкил иткән эшхәрәкәт ысулы кушымчалары мөстәкыйль фигыль ясаучылар дип карала.

Э. В. Севортянның фундаменталь хезмәтендә әзербайҗан теленең билгеләргә мөмкин булган барлык фигыль ясучы кушымчалары тикшерелә, шулай ук борынгы ядъкарьләрдән һәм башка төрки телләрдән материаллар китерелә, төрки телләрдә фигыль ясалышына караган яңа теоретик кагыйдәләр чыгарыла.

В. А. Исенгалиеваның китабы рус теленнән алынган нигезләрдән фигыльләр ясалышына багышланган. Хезмәттә мондый фигыльләр ясалышы бик җентекле тикшерелгән. Мәгълүм булганча, хәзерге татар телендә кушымчалар ысулы белән фигыльләр ясалышы иң продуктив ысулларның берсе булып тора.

ПРОДУКТИВ ТИПЛАР Нигез + -ла/-лә кушымчасы - хәзерге татар телендә иң күп фигыль ясаучы кушымча. -ла/-лә кушымчасының ясаучы нигезләре булып исемнәр, сыйфатлар, ияртемнәр килә. Шулай ук, беркадәр дәрәҗәдә ясаучы нигезләр буларак саннар, рәвешләр, ымлыклар, хәбәрлекләр һәм алмашлыклар да килә.

-ла/-лә кушымчасының ясаучы нигезләре булып түбәндәге сүз төркеменә кергән сүзләр килә: - исемнәр: эш+лә, чүкеч+лә, ау+ла; - сыйфатлар: кук+лә, сирәк+лә; - ияртемнәр: без+лә, чыр+ла, чың+ла; - ымлыклар: зинһар+ла, әйдүк+лә; - рәвешләр: соң+ла, иртә+лә; - хәбәрлекләр: жәл+лә, бар+ла; - фигыльләр: үчек+лә, соңар+ла; - саннар: сан+ла.

Структурасы ягыннан –ла/-лә кушымчасының ясаучы нгигезләре: Кушымчалы булган ясаучы нигезләр: җәенке+лә, сизем+лә, үткен+лә. Тамыр булган ясаучы нигезләр: чама+ла, шау+ла, кыш+ла. Кушма сүз булган ясаучы нигезләр: билбау+ла, чупчар+ла, акбур+ла.

Нигез + -лан/-лән кушымчасы. Кайбер тюркологлар бу кушымчаны кайтым юнәлеше кушымчасы дип карыйлар. Бер иш тикшеренүчеләр аны бөтенләй аерым кушымча дип санамыйлар.

-лан кушымчалы кайбер фигыльләр ике юнәлеш мәгънәсен белдерергә мөмкин: Төшем мәгънәсе бөдрәлә (төш. юн. ), сафла (төш. юн. ) Кайтым мәгънәсе бөдрәлә (кайт. юн), сафла (кайт. юн. )

-лан/-лән кушымчасының нигезләре булып исемнәр, сыйфатлар, фигыльләр һәм саннар килә: - исемнәр: сабак+лан, миләш+лән; - сыйфатлар: үҗәт+лән, чандыр+лан, саңгыраулан; - фигыльләр: бута+лан, үртә+лән; - саннар: ике+лән, икенче+лән.

-лан/-лән кушымчасы тамыр, кушымчалы һәм кушма сүзләр ясый: Тамыр сузләр Кушымчалы сүзләр Кушма сүзләр шат+лан, сәер+лән, шук+лан. Ярма+лан, басынкы+ла н, телчән+лән. Беркатлы+лан, икейөзле+лән, башбаштак+лан.

Нигез + –ландыр/-ләндер кушымчасы. Бу кушымча ике кисәктән тора – сүзьясагыч –лан кушымчасыннан һәм йөкләтү юнәлеше кушымчасы –дыр. Хәзерге көндә бер бөтен кушымчага әйләнгән: газ+ландыр, шапшак+ландыр. -ландыр кушымчалы мөстәкыйль фигыльләрне –ландыр кушымчалы йөкләтү формаларыннан аера белергә кирәк: тезлән+дер, сөйлән+дер, икелән+дер.

- ландыр кушымчасының ясаучы нигезләре булып исемнәр һәм фигыльләр килә. - нигезләре исем: газ+ландыр, орлык+ландыр, тап+ландыр; - нигезләре сыйфат: сәламәт+ләндер, күркәм+ләндер.

Нигез + –лаш/-ләш кушымчасы. -лаш кушымчасының ясаучы нигезләре булып исемнәр һәм сыйфатлар килә. - нигезләре исем: канун+лаш, гәп+ләш, дус+лаш; - нигезләре сыйфат: рәсми+ләш, кискен+ләш, хәрби+ләш.

Чыгарма буларак, кушымчаның ясаучы нигезләре булып саннар (бер+ләш), ияртемнәр (чышпыш+лаш) һәм ымлыклар килергә мөмкин. Кайбер фигыльләрнең ясаучы нигезләре ачык түгел: чәкә+ләш, әүмәк+ләш.

Нигез + -лаштыр/-ләштер кушымчасы. Бу кушымча бер кушымча булып берләшкән ике кисәктән тора (лаш+тыр). –лаштыр комплекслы фигыльләр мөстәкыйль лексик берәмлек тә һәм йөкләтү юнәлеше формасы да булырга мөмкиннәр.

Юнәлеш формаларын ясаганда – тыр күрсәткече –лаш кушымчалы фигыльләргә ялгана һәм аларга йөкләтү мәгънәсе бирә: сатулаш+тыр, бәхәсләш+тер, судлаш+тыр, низагълаштыр.

Кушымчаның ясаучы нигезләре булып исемнәр, сыйфатлар, рәвешләр һәм аерым авазлар килә: Исемнәр Сыйфатлар план+лаштыр, урын+лаштыр, үзәк+ләштер. әдәби+ләштер, читен+ләштер, гади+ләштер. Рәвешләр украинча+лаштыр, татарча+лаштыр. Аваз исемнәре о+лаштыр, а+лаштыр, җе+ләштер. Тагын ясаучы нигезе сан булган бер+ләштер фигылен күрсәтергә була.

Нигез –лат/-ләт кушымчасы. Бу кушымча ике кисәктән тора: фигыль ясаучы –ла һәм йөкләтү юнәлеше күрсәткече –т кушымчаларыннан. Исемнәрдән, сыйфатлардан –лат кушымчасы белән ясалган фигыльләр грамматик йөкләтү юнәлешен белдермиләр.

Ясаучы нигезләр булып исемнәр, сыйфатлар, саннар һәм ияртемнәр килә: Исемнәр аң-+лат, хәтер+ләт. Саннар ике+ләт, өч+ләт. Сыйфатлар яссы+лат, яшел+ләт, күркәм+ләт. Ияртемнәр шарт+лат. Ымлыклар да ясаучы нигез булып килергә мөмкин: өс+ләт.

Нигез + –ылда/елдә кушымчасы. -ылда кушымчасы күбрәк аваз ияртемнәренә, сирәгрәк тасвир ияртемнәренә ялгана: Ясаучы нигезләре аваз ияртемнәре булган фигыльләр хыр+ылда, чыр+ылда, тек+елдә. Ясаучы нигезләре тасвир ияртемнәре булган фигыльләр Елк+ылда, җем+елдә.

Кайбер очракларда –ылда кушымчасы белән ясаучы нигез арасында к яки г авазы күзәтелә: кет+к+елдә, зың+г+ылда, кар+к+ылда, ләң+г+елдә. Телнең борынгы хәлендә ул авазлар ясаучы нигез составына кергән булса кирәк.

Нигез + -да/-дә (-та/-тә) кушымчасының ясалу нигезләре булып аваз һәм тавсир ияртемнәре, сирәк кенә исемнәр һәм ымлыклар килә: Ясаучы нигезләре аваз ияртемнәре булган фигыльләр Быгыр+да, шыгыр+да. Ясаучы нигезләре ымлыклар булган фигыльләр Әй+дә. тавсир ияртемнәре булган фигыльләр Кыймыл+да, кыбыр+да. Ясаучы нигезләре исемнәр булган фигыльләр Өн+дә, ал+да.

Хәзерге татар телендә –да кушымчалы кайбер фигыльләрнең ясаучы нигезләре ачык түгел: тукта, үртә, сылта, селтә.

Нигез + -ыт/ет, -т кушымчасы. Галимнәрнең күпчелеге –ыт/ет, -т кушымчасын фигыль юнәлеше ясый торган кушымча дип исәплиләр. -ыт/-ет, -т кушымчалары ярдәмендә ясалган ясалма фигыльләр, фигыль яки фигыль булмаган нигезләренә карамастан, йөкләтү юнәлеше мәгънәсен белдермәсәләр, сүзьясалышы нәтиңәсендә барлыкка килгән дип саналырга тиешләр.

-ыт/ет, -т кушымчасы нигездә фигыльләргә ялгана: болга+т, җилтерә+т. Сирәк кенә сыйфатларга да ялганырга мөмкин: җылы+т. Хәзерге татар телендә –ыт/ет, -т кушымчалары белән ясалган, әмма ясаучы нигезе ачык билгеле булмаган фигыльләр дә бар: чирт, сөрт, юат, оныт, ишет.

Нигез + -ыш/еш, -ш (-аш/-әш) кушымчасы. Э. В. Севортян бу кушымчада сүзьясагыч мәгънәсе бар дип таба. Галим юнәлешне белдерә торган һәм сүзләр ясый торган –ш кушымчалары икесе ике чыганакка барып тоташа дип саный. Бу укшымча татар телендә сүзьясагыч буларак та йөри, чөнки –ыш/еш, -ш (-аш/-әш) кушымчалары фигыльләрнең барсында да грамматик мәгънә – юнәлеш мәгънәсе кузәтелми.

Ясаучы нигезләре булып, гадәттә, фигыльләр килә: бөр+еш, кор+ыш, ав+ыш (ау+ыш). Кайбер вакыт исемнәр дә бу кушымчаның ясаучы нигезе була ала: урнаш (урын+аш). Бу кушымча, кагыйдә буларак, күчемсез фигыльләр ясый: биреш, корыш, эчеш. Шулай ук ясаучы нигезләре ачык булмаган фигыльләрдә дә очрый: иреш, тырыш.

Нигез + -ыр/-ер, -р (-ар/-әр) кушымчасы. Татар әдәби телендә болар тик продуктив, хәтта алынма сүзләрдән дә фигыльясый. Этимологиясе ачык түгел. Бер иш галинәр ир ярдәмче фигыле белән, икенчеләре –гар/-гәр кушымчасы белән бәйлиләр.

Бу кушымча сыйфатларга, сирәк кенә исемнәргә, аваз ияртемнәренә ялгана: Сыйфатлар Аг+ар, иске+р, шома+р. Ияртемнәр Бак+ыр, как+ыр. Исемнәр Ис+әр, кайгы+р.

Хәзерге вакытта сүз ясамый торган типлар. Нигез + дыр/-дер (-тыр/-тер) кушымчасы. Фигыль ясагыч –дыр кушымчасы тышкы яктан йөкләтү юнәлеше кушымчасы – дырны хәтерләтә, ләкин тегесеннән аермалы буларак, төп юнәлеш мәгънәсен белдерә. Шунлыктан ул фигыль булмаган сүз төркемнәренә дә ялгана. Сирәк кенә ымлыкларга һәм ияртемнәргә ялгана.

Ясаучы нигезләре фигыль булган фигыльләр: үс+тер, сүн+дер, арт+тыр. Ясаучы нигезләре ымлык, ияртем булган фигыльләр: әйт+тер, җил+дер.

Нигез + -ат/-әт кушымчасы. -ат кушымчасы ит ярдәмче фигыленә барып тоташа: яр+ит=ярат. бу кушымча белән ясалган фигыльләр аз. Нигездә ул исемнәргә, сыйфатларга, фигыльләргә ялдгана.

Нигез + -ра/-рә (-ыра/-ерә) кушымчасы. Бу кушымчаның нигезләре булып ияртемнәр, сыйфатлар һәм исемнәр килә. - ясаучы нигезләре ияртемнәр булган фигыльләр: иң+рә, мелт+ерә. - ясаучы нигезләре исем булган фигыльләр: өст+ерә, оч+ра.

Нигез + -гы/-ге (-кы/-ке) кушымчалары. -кы/-ке варианты саңгырау сузыкларга тәмамланган нигезләрлән соң килә. Бу кушымча фигыльләргә (туз+гы), ияртемнәргә (пыс+кы) ялгана. Татар телендә –гы кушымчалы сүзләрнең кайберләренең нигезләре мөстәкыйль кулланылмыйлар: ыргы, ургы, ышкы.

Нигез + -а/-ә кушымчасы. Этимологиясе ачык түгел. Күп кенә галимнәр бу кушымчаны –га кушымчасына кайтып кала дип саныйлар. Бу кушымча исемнәргә, сыйфатларга, фигыльләргә һәм ияртемнәргә ялгана. Ясаучы нигезләре исем булган фигыльләр Өст+ә, ат+а, төш+ә. Ясаучы нигезләре сыйфат булган фигыльләр Төз+ә, буш+а.

Ясаучы нигезләре фигыль булган фигыльләр Тек+ә, үт+ә. Ясаучы нигезләре ияртем булган фигыльләр Елтыр+а, челтер+ә. Татар телендә бу кушымча белән ясалган күп кенә сүзләрнең нигезләре ачык түгел һәм морфологик яктан бүленмиләр: бута, илә, тура, яна, төтә, чыда, яса, яна, яма.

Нигез + -ал/-әл, -л кушымчасы. Исемнәргә, сыйфатларга, хәбәрлек сүзләргә ялгана. Бу кушымчаның борынгы ул фигыле белән бәйләнеше бар. Аның һәм кушма фигыльләрнең бер үк мәгънәдә параллель кулланылышы шул турыда сөйли (юг+ул = югал).

Нигез + -са/-сә (-сы/-се) кушымчасы. Тунгус телендәге –са (эшләү) сүзе белән генетик бәйләнеше бар. Кайбер фигыльләр структур кисәкләргә бүленми: сөрсе (бозылу), акса, ярсы. Исемнәргә (как+сы), ияртемнәргә (кабыр+сы) ялгана.

Нигез + –чык кушымчасы. Калын нигезгә ялгана. Фигыльгә ялганып , ясаучы нигез тәгъбир иткән эш-хәрәкәтнең артык дәрәҗәдә башкарылуын белдерә: тал+чык.

Нигез + –пе кушымчасы. берничә фигыльдә генә күзәтелә. Ияртемнәргә ялганып, нигез белдергән билгене чагылдыруны тәгъбир итә: җилпе. Сирпе сүзендз нигез мөстәкыйль кулланылмый.

Нигез + –җы/-җе кушымчасы. Бары тик татар сәзләрендә генә очрый. Ияртемнәргә ялганып, нигездә бирелгән тасвирлы хәлләрне чагылдыруны аңлата: кымырҗы.

КУШМА ФИГЫЛЬЛӘР ЯСАЛЫШЫ Татар телендә тезүле һәм ияртүле бәйләнештә булган компонентлар кушылып кушма фигыльләр ясала.

Тезүле бәйләнештәге булган компонентлар кушылып кушма фигыльләр ясалышы. Бу очракта фигыльләрнең бер төре – куш (парлы) фигыльләр барлыкка килә. Башка сүз төркеменә кергән, беренче компонентлары кушымча алмый торган куш сүзләрдән аермалы буларак, куш фигыльләрнең беренче компонентлары грамматик формалар алыга мөмкин: ардык-талдык, янды-көйде һ. б.

Ияртүле бәйләнештә булган компонентлар кушылып кушма фигыльләр ясалышы. Фигыль булмаган сүзләрдән фигыльләр ясалышы. Фигыль булмаган сүзләрдән кушма фигыльләр ясалышы турында беренче мәгълүматларны без А. Казембәктә очратабыз. Ул аларны тезмә фигыльләр дип атый: “Исемнәрдән һәм ярдәмче фигыльләрдән яки башка фигыльләрдән ясалган фигыльләр тезмә фигыльләр булалар”.

Татар телендә фигыль булмаган сүзләрдән кушма фигыльләрнең регуляр ясалышында итү, булу, кылу, килү, ясау кебек ярдәмче фигыльләр катнаша, ә бирү, китерү, алу ярдәмче фигыльләре белән ясалган кшма фигыльләр телдә күп түгел. Фигыль түгел + фигыль кушма фигыльләр ясалышының түбәндәге типлары бар.

Нигез + иту фигыле тибы. Иту ярдәмче фигыле борынгы ир фигыленнән –т кушымчасы белән ясалган. Куп кенә белгечләр аерым очракларда нигез белән кушылып китә дип саныйлар: зур ит-зурайт, шәп ит-шәбәйт. Революциягә кадәр гарәп һәм фарсы сүзләре беренче компонент булып килгәннәр: сәүдә итү, хәбәр итү, хөкем итү. Хәзерге вакытта сөйләшү телендә итү ярдәмче фигыле ярдәмендә рус теленең инфинитив формасындагы фигыльләреннән кушма фигыльләр ясала: реализовать итү, зубрить итү.

Нигез + бирү фигыле тибы. Бирү ярдәмче фигыле шулай ук кушма фигыльләр ясауда катнаша. Алар беренче компонент – исем белдергән халәтне, эш-хәрәкәтне башкаруны аңлаталар: комментарий бирү, хәбәр бирү, карар бирү. Бу типтагы күп кенә тезмәләр ирекле сүзтезмәләрне тәшкил итәләр.

Нигез + алу фигыле тибы. Мондый типтагы бары берничә кушма фигыль генә бар: хәл алу, имтихан алу. Боларны сүзтезмәләр кушма фигыльгә күчкән дип санап булмый, алар барлыкка килгәндә үк сүзтезмә булып түгел, кушма сүз буларак барлыкка килгәннәр.

Тезмә фигыльләрнең фигыльләрдән ясалуы. Төрки телләрдә фигыльләрнең фигыльләрдән барлыкка килүе бар. Күпчелек тюркологлар мондый фигыльләрне тезмә фигыль дип атыйлар. Тезмә фигыльләр бер телләрдә юк, икенче телләрдә киң таралган. Икенче тип телләргә шулай ук төрки телләр дә, шул исәптән татар теле дә керә.

Беренчедән, тезмә фигыльләр бер лексик мәгънә белдерәләр һәм бәйләнешле рәвештә җөмләдә бары бер җөмлә кисәге буларак кына киләләр. Мәсәлән, Мин китапны укып чыктым җөмләсендә тезмә фигыль бер эшне белдерә һәм җөмләдә хәбәр булып килә.

Икенчедән, тезмә фигыльләрнең компонентлары җөмләдә ирекле сүзтезмәләрдәге кебек аерым кулланыла алмый. Өченчедән, тезмә фигыльләрдә компонентлар арасында ирекле сүзтезмәләрдәге кебек үзара синтаксик бәйләнешләр табып булмый.

Дүртенчедән, тезмә фигыльләрнең компонентлары арасында үзара шартлы бәйлелек бар, чөнки тезмә фигыльләрнең икенче компоненты төп фигыльнең мәгънәсен конкретлатыра, бары аңа гына бәйле , аңардан башка җөмләнең бөтенлеген бозмыйча яши алмый.

Татар телендә тезмә фигыльләр ясалышының түбәндәге типлары бар: Хәл фигыль + алу Хәл фигыль + бару Хәл фигыль +бетү Хәл фигыль +бирү Хәл фигыль + калу Хүл фигыль + керү Хәл фигыль + китү Хәл фигыль + төшү Хәл фигыль + утыру Хәл фигыль + чыгару Хәл фигыль + яту Хәл фигыль + җибәрү Хәл фигыль + җиткерү хәл фигыль + ату хәл фигыль + башлау хәл фигыль + бетерү хәл фигыль + йөрү хәл фигыль + карау хәл фигыль + килү хәл фигыль + кую хәл фигыль + тору хәл фигыль + узу хәл фигыль + чыгу хәл фигыль+ язу хәл фигыль + үтү хәл фигыль + җитү

Лексик-семантик ысул белән фигыльләр ясалышы. Татар телендә фигыльләр лексиксемантик ысул белән дә ясалалар. Бу вакытта фигыльнең мәгънәсе киңәя барып, фигыль нигез фигыль белән үзенең бәйләнешен тулысынча өзә һәм яңа берәмлек – элекке фигыльнең омонимы барлыкка килә.

Лексик-семантик ысул белән фигыльләр ясалышының түбәндәге типлары бар. 1. эш-хәрәкәт фигыле – абстракт процесс фигыле: из – из (халыкны изү); 2. хәрәкәт фигыле – эш фигыле: чайка – чайка (кер чайкау); 3. конкрет прцесс фигыле – эш фигыле: озат – озат (җепне озату); 4. конкрет процесс фигыле – торыш фигыле: ое – ое (аяк ою).