DCD bij ADHD voorspeller van matige prognose op

DCD bij ADHD: voorspeller van matige prognose op de volwassen leeftijd Ellen Fliers, kinderarts sociale pediatrie 21 okt 2010

DCD= Developmental Coordination Disorder

introductie Belang van het onderzoek: motorische problemen komen vaak voor bij ADHD, weinig over bekend doel: • meer kennis • beter begrip, aanknopingspunten over ontstaan

Opbouw praatje Deel 1: wat is DCD? Deel 2: beschrijving motorische problemen bij ADHD • wie, hoeveel, jongens – meisjes, leeftijd • wat vinden ze er zelf van • Behandeling Deel 3: oorzaken • hoe komt het, familie, combinatie motorische problemen met ADHD • genetisch: Genome Wide Association Study

DCD geschiedenis Minimal Brain Dysfunction concept: • leerstoornissen • motorische stoornissen w. o. coördinatie • aandachtsstoornissen • gedragsproblemen

DCD terminologie • MBD • Clumsy child syndrome • Dyspraxie • MND, MND 1 en MND 2 • DAMP • DCD

Bij Developmental Coordination Disorder (DCD) is er sprake van een verlaagd niveau van motorisch functioneren, niet samengaand met neurologisch, intellectueel of sensorisch gebrek. DCD, DSM-IV criteria 1994 a. problemen met de coördinatie van de motoriek b. die last geven in het dagelijks leven en/of op school c. zonder duidelijke medische oorzaak d. IQ > 70, of slechtere motoriek dan verwacht bij het IQ

DCD criteria, internationaal Movement. ABC research criteria <p 5, klinisch < p 15 m. ABC meet snelheid en nauwkeurigheid van bewegen leeftijdsgerelateerd, internationaal, valide Nederlandse populatie “Impairment”

DCD prevalentie 5%-7% van kinderen in de basisschoolleeftijd ( astma 5%-7%, ADHD 3%-5%) • 50% van alle kinderen met ADHD • 50% van alle kinderen met DCD heeft ADHD

DCD kenmerken • • vertraging motorische mijlpalen hypotonie geassocieerde overtollige bewegingen problemen met het leren en het automatiseren van motorische vaardigheden: bv. schrijven • ‘motor planning’ problemen • problemen met tempo

DCD: dagelijks leven • zich aankleden • eetvaardigheid: hanteren van bestek • complexe vaardigheden: fietsen, zwemmmen • vrijetijdsactiviteiten: knutselen, knippen • sport- en spelactiviteiten • schrijven • tekenen

DCD comorbiditeit • gedragsproblemen • ADHD • leerstoornissen, dyslexie • PDD-NOS • sociale en emotionele problemen

DCD heterogeniteit uitvoering motoriek, tempo, planning motoriek; matige proprioceptie; comorbiditeit: heterogene aandoening optelsom van motorische, cognitieve en gedragsproblemen: 5 maal zoveel speciaal onderwijs

DCD: Sociaal-emotionele implicaties • • • minderwaardigheid in motorische competentie beperkt gevoel van eigenwaarde minder participatie sport en spel depressie beperking in sociale vaardigheid: primair of secundair

DCD comorbiditeit • gedragsproblemen • ADHD • leerstoornissen, dyslexie • PDD-NOS • sociale en emotionele problemen

DCD etiologie • familiale factoren 30% meest verklarende factoren in 2 studies • pre- en perinatale risicofactoren (maternaal roken, pre- en dysmaturiteit, lage Apgarscores)

DCD cerebellum rol cerebellum in motor activity: motor coördinatie senso-motorische integratie motor learning timing cognitie

Cerebellar Growth Curves P<. 001 Castellanos. JAMA 2002; 288: 1740 -8

meer gegeneraliseerd deficit? ontwikkeling van theorieën die een gemeenschappelijke oorzaak van deze symptomen identificeren: ABD (Atypical Brain Development) dopamine neurotransmissie Automatization Deficit hypothesis genetics?

DCD behandeling • eerstelijn, huisarts; tweede lijn, kinderarts; GGZ • Fysiotherapie: Neuro motor task training, Co_OP • Ergotherapie • motorische remedial teaching (op

Volwassenen met DCD • Problematische activiteiten op volwassen leeftijd: – huishouden – autorijden – tempo bij beroepstaken – nieuwe taken of procedures bij beroepstaken

Volwassenen met DCD • beperkingen • eerder negatieve ervaringen tijdens de kindertijd door onbegrip • foute keuze van studierichting • foute beroepskeuze • concentratiezwakte • eigenwaarde • beroep op hulpverlening ? ?

Volwassenen met DCD: follow-up als kind gediagnosticeerd • bekendheid van het probleem • erkenning van de beperkingen • instellen van therapie en begeleiding op school • opbouw eigenwaarde • betere studiekeuze en daaraan verbonden betere beroepskeuze • minder frustraties in de levensloop

Opbouw praatje Deel 1: wat is DCD? Deel 2: beschrijving motorische problemen bij ADHD • wie, hoeveel, jongens – meisjes, leeftijd • wat vinden ze er zelf van • behandeling Deel 3: oorzaken • hoe komt het, familie, combinatie motorische problemen met ADHD • genetisch: Genome Wide Association Study • prognose

Deel 2 Onderzoek: • wie: 365 families met kinderen met en zonder ADHD • wat: ADHD kenmerken en motoriek • hoe: vragenlijsten, motorische testen en bloedonderzoek (DNA)

Supported by NIMH grant R 01 MH 62873 to S. Faraone Het IMAGE project 12 centra Nederland, UK, Israël, Ierland, Duitsland, Spanje, Zwitserland, België, USA

deel 2 Resultaten motoriek bij ADHD • 1/3 van alle kinderen met ADHD heeft motorische problemen • meisjes = jongens • tieners = basisschool kinderen

deel 2 Motorische stoornissen bij kinderen met ADHD = motorisch probleem = twijfelachtig = normale motoriek categorie motoriek -

Deel 2 Onderzoek motoriek en zelfbeeld kinderen met ADHD overschatten hun motorische prestaties behalve wanneer ze ernstige DCD hebben (DCD = Developmental Coordination Disorder)

Deel 2 Onderzoek motoriek en behandeling • slechts 50% van de motorisch gestoorde ADHD kinderen kreeg ooit behandeling, dus 50% niet! • bijkomende angst- en gedragsstoornissen voorspellen of een kind al dan niet behandeld wordt

Deel 3: oorzaken • motorische problemen zijn familiair • combi ADHD - motorische problemen is familiair • gedeelde achtergrond voor ADHD en motorische problemen, mogelijk genetisch

Deel 3 Onderzoek motoriek en genen • GWAS: genoomwijde associatie studie • SNP: kleine variatie in het DNA

Deel 3 Onderzoek motoriek en genetische studie van motorische problemen bij 890 kinderen met ADHD: • associatie met genen ivm ontwikkeling van het centraal zenuwstelsel • genen die in de spiercellen tot expressie komen

Deel 3 Onderzoek motoriek en genetische studie van motorische problemen bij 890 kinderen met ADHD: • associatie met genen ALS • associatie met genen RLS

Deel 3 Onderzoek motoriek en genen ALS: Amyotrofische Lateraal Sclerose • Neurodegeneratieve aandoening motor neuron, adult onset polygene aandoening • Hypothese (Lule, 2008): ALS patienten voldeden als kind vaak aan ADHD

Deel 3 Onderzoek motoriek en genen ALS: Amyotrofische Lateraal Sclerose • ADHD risico factor voor ontwikkelen ALS ? • ADHD MET motorische problemen risico factor voor ALS?

hoofdstuk 6 Onderzoek motoriek en genetische studie van motorische problemen bij 890 kinderen met ADHD: • associatie met genen ALS • associatie met genen RLS : Restless Legs Syndrome

hoofdstuk 6 Onderzoek motoriek en genen • Associatie met MAP 2 K 5: • Restless legs syndrome • GWAS 2008, replicatie 2009 (Winkelmann, Kemlink, Trenkwalder 2009) • Algemene bevolking 2% (Piccchietti 2008) • ADHD 44% • gedeelde genetische achtergrond? (Reif 2010).

Prognose motoriek • veelal niet vanzelf over • geen gestandaardiseerde motor-tests volwassenen ADHD + DCD prognose • op de leeftijd van 22 jr. is de groep ADHD+DCD het slechtst af (schoolcarrière, ADHD-klachten, leesproblemen, sociale situatie) Rasmussen and Gillberg, 2000; Visser, 2003

ADHD-DCD: beloop Losse et al. (1991): – Kinderen 6 jr. – 10 jaar later: minder goede prestaties: handschrift en praktische vaardigheden; minder eigenwaarde Geuze & Borger (1993), Cantell, Smyth & Ahonen (1994): – Kinderen 5 jaar – 17 jaar: Minder goede studieresultaten – Minder eigenwaarde Cousins and Smith 2003 - Leeftijden 18 -65, retrospectief - Persisteren motorische problemen; concentratieproblemen

DCD: studies bij volwassenen • Rasmussen & Gillberg (2000): Outcome, 15 jaar follow-up – DCD met ADHD vertonen zwakker psychosociaal functioneren t. o. v. alleen ADHD – hoger risico: schoolresultaten, gedrag en sociale vaardigheden

conclusie Algemene conclusie motorische stoornissen en ADHD: mogelijk implicaties voor prognose op volwassen leeftijd! meer kennis • replicatie is nodig • hopelijk vertrekpunt verder onderzoek dagelijkse praktijk: betere herkenning, eerdere behandeling!

• Dank voor uw aandacht! • Contact: e. fliers@psy. umcn. nl