дар: ған а д рын О асын қ арыл н Ж лқы а ан То Айд ыбаева Қалд к Ақгүл і а Мәл ыбеков л Нұр лай а Құр Уақытша қатарларды талдау
Жоспары: 0 І. Кіріспе Уақытша қатарлар туралы жалпы түсінік 0 ІІ. Негізгі бөлім А) Уақытша қатарлардың жіктелуі Б) Microcoft Excel көмегімен есептеу В) Уақытша қатарларды түзейту әдістері 0 ІІІ. Қорытынды
Уақытша қатар – бірнеше кезеңнің, қандай да бір көрсеткіш мәндерінің жиынтығы әдебиеттерде бұл терминнің синонимдері – динамикалық қатар және динамика қатары деп қолданылады. Уақытша қатар – қарастырылып жатқан құбылыстың уақыт аралығында деңгейін сипаттайтын сандық көрсеткіштер тізімі.
0 Уақытша қатарлар моделіне күрделі модельдер жиыны жатады, олар адаптациялық болжау, авторегрессия моделі және сырғу уақыт моделі. Олардың барлығы алдыңғы мәнді пайдаланып уақытша қатарлардың қозғалысын (мінезін) анықтайды.
Уақытша қатар екі міндетті элементтен тұрады: қатар деңгейі немесе нақты көрсеткіштің мәні уақыт Уақытша қатарлардың түрлері моменттік интервалдық Егер қатар деңгейі қарастырылып жатқан құбылысты нақты уақытта сипаттайтын болса, қатар моменттік деп аталады. Мысалы, жыл басындағы халық саны. Егер қатар деңгейі қарастырылып жатқан құбылысты уақыт аралығында сипаттайтын болса, қатар интервалдық деп аталады.
Кесте 3. 4 Моменттік уақытша қатарлар Ресейдегі экономикалық конъюнктураның агрегатталған көрсеткішін болжау, % Ай Деңгей Сәуір 104, 87 Мамыр 105, 02 Маусым 105, 17 Шілде 105, 31 Тамыз 105, 46 Қырқүйек 105, 61 Қазан 105, 76 Қараша 105, 90 Желтоқсан 106, 05
Кесте 3. 1 Интервалдық уақытша қатарлар Жануар және өсімдік майларын өндіру Жылдар Көрсеткіш 1990 1997 1998 1999 31149 7376 6137 5286 35249 22944 25701 24217 Жануар майы Өсімдік майы
Уақыт аралығы бойынша түрлері толық уақытша қатарлар толық емес уақытша қатарлар тіркеу мерзімі немесе кезеңдердің аяқталуы бірінен бірдей интервалмен орналасқан тең интервалдар ережесі орындалмаған жағдайда қатарлар толық емес деп аталады
Кесте 3. 5 Толық уақытша қатарлар «Альфа-банк» банкінің қаржылық жағдайы бойынша көрсеткіштері Жылдар 2002 2003 2004 2005 2006 Пайда 2016 2502 26500 178163 201445 Өзіндік капитал 26633 27656 35246 178163 225450 Қаржы 29320 15011 164733 194422 210305 Несие 13412 107143 182132 13412 98605 Активтер 142586 140305 412586 860883 901236 Операциондық кірістер 6373 10756 11116 2231 7689 Операциондық шығындар 9106 19088 32423 65059 23545 Банк кірістері 21495 13177 24687 34193 78633 Қарыз 29641 48976 84488 122006 155988
Кесте 3. 3 Толық емес уақытша қатарлар Берілген облыста бір тұрғынға есептегенде ауыл шаруашылық өнімді өндіру көлемі Жылдар 1971 1976 1981 1986 1991 1996 1975 1980 1985 1990 1995 1998 Астық, кг 803, 7 970, 6 724, 6 770, 4 621, 6 514, 5 Сүт, кг 276, 4 283, 5 300, 6 326, 5 279, 4 200, 0 Ет, кг 46, 3 48, 6 52, 4 65, 1 50, 7. 29, 4 Жұмыртқа, шт. 209 263 294 321 270 145 Картоп, кг 177 210 157 161 151 140 Көкөніс, кг 69 76 80 83 47 53 Өнім түрі
Көрсеткіштердің мазмұны бойынша жеке Жеке көрсеткіштер қарастырылып жатқан құбылысты бір жағынан сипаттайды агрегатталған Агрегатталған көрсеткіштер қарастырылып жатқан құбылысты жеке көрсеткіштерге сүйеніп, жан- жақты сипаттайды.
Динамикалық қатарлардың аналитикалық көрсеткіштерін есептеу формулалары Көрсеткіш Есептеу формуласы тізбек Абсолютті өсім Yт=Yi-Yi-1 (нақты өсім) Өсу қарқыны Өсім қарқыны Kт= Yi/Yi-1 базистік Yб=Yi-Y 0 Kб= Yi/Y 0 Kт= Yт/Yi-1 Kб= Yб/Y 0
0 Шынайы мәліметтер, үш компоненттен тұрады. Әр қайсысының деңгейі ауытқулармен кездейсоқ компонент әсерінің тенденциясында қалыптасады. Уақытша қатарлардың нақты деңгейі циклдік және кездейсоқ компонент трендінің туындыларының қосындысы. Уақытша қатарлар аударылған компоненттер соммасы түрінде көрсетілген модель- уақытша қатардың аудаптивтік моделі деп атайды. Уақытша қатарлар көрсетілген компоненттердің туындысы ретінде көрсетілсе модел - уақытша қатардың мультипликативті модель деп атайды.
Сызықты тренд параметрлерін Microsoft Excel көмегімен есептеу 0 Microsoft Excel іске қосу 0 Бастапқы деректерді 2. 1 суретте көрсетілгендей енгізу
0 Кіші квадраттар әдісімен сызықты тренд параметрлерін анықтау үшін ЛИНЕЙН статистикалық функциясын пайдаланамыз. 0 Жұмыс парағының кез келген орнында бос ұяшықтар блогын белгілеу (1 жол, 2 бағана). «Мастер функций» -ді іске қосу. «Категория» терезесінде Статистические түрін таңдау, «Функция» терезесінде – ЛИНЕЙН. ОК батырмасын басу. Функция аргументтерін толтыру (сур 2. 2)
Сурет 2. 2 - «Аргументы функции» сұхбаттық терезесі
0 ОК батырмасын басу. Белгіленген облыстың сол жақтағы үстіңгі ұяшығында бірінші элемент анықталады. 0 ЛИНЕЙН функциясының жұмыс нәтижесі 2. 3 суретінде көрсетілген: Сурет 2. 3 - Сызықты тренд параметрлері
0 Сызықты тренд теңдеуі келесі түрге ие болады: 0 Yt=49313. 9 -24. 15 t 0 Сызықты және экспоненциалды функцияларының графиктерін анықтайық: 0 - «Мастер диаграмм» -ды іске қосу; 0 - «Тип» терезесінде Графикті таңдау; график түрі – «с Маркерами» ; 0 - Дайын диаграмманы ағымды бетте орнату; 0 - Диаграмма облысын белгілеу; бас менюде Диаграмма/Добавить линию тренда таңдау; 0 - Ашылған сұхбаттық терезеде тренд сызығын таңдап қажетті параметрлерді орнату; 0 - «Параметры» қосымша бетінде «показывать уравнение регрессии на диаграмме» , «поместить на диаграмму величину достоверности аппроксимации» пунктерін таңдау; 0 - ОК батырмасын басу.
Сурет 2. 4 - Сызықты тренд
0 Сызықты тренд графигына сәйкес сызықты тренд теңдеуі келесі түрге ие болады: Yt=1125, 6 -24. 15 t, детерминация коэффициенті 0, 8805. 0 Сызықты тренд теңдеуі бойынша b параметрінің мәні теріс, сондықтан облыстағы халық саны орташа шамамен жылға 24, 15 мың адамға азайды.
Уақытша қатарларды түзейту әдістері 0 Мақсаты: Интервалдарды үлкейту, жылжымалы орташа және аналитикалық түзейту әдістері арқылы динамикалық қатардың тенденциясын талдау. 0 Есептің қойылуы Электр қуатын 4 жыл бойы пайдалану бойынша уақытша қатардың аддитивті моделін құрастыру
Кесте 3. 1 Бастапқы деректер Квартал t 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Yt электрқуатын пайдалану 6 4, 4 5 9 7, 2 4, 8 6 10 8 5, 6 6, 4 11 9 6, 6 7 10, 8
1 қадам. Қатардың бастапқы деңгейлерін жылжымалы орташа арқылы түзейту Сурет 3. 3
- 4 квартал бойынша барлығы келесі формулалар көмегімен есептелінеді: С 3=СУММ(В 2: В 5) С 4=СУММ(В 3: В 6) С 5=СУММ(В 4: В 7) әрі қарай сәйкесінше - 4 квартал бойынша жылжымалы орташа келесі формулалар көмегімен есептелінеді D 3=СРЗНАЧ(В 2: В 5) D 4=СРЗНАЧ(В 3: В 6) D 5=СРЗНАЧ(В 4: В 7) - орталықтандырылған жылжымалы орташа Е 4=СРЗНАЧ(D 3: D 4) Е 5=СРЗНАЧ(D 4: D 5) Е 6=СРЗНАЧ(D 5: D 6) - маусымдық компонентаны бағалау F 4=B 4 -E 4 F 5=B 5 -E 5 F 6=B 6 -E 6 F 7=B 7 -E 7 әрі қарай сәйкесінше
Сурет 3. 4
2 қадам. Маусымды компонентаны бағалау Сурет 3. 5
- 3 кварталдан бастап маусымды компоненталар кестеге рет- ретімен толтырылады; - өзгерту коэффициенті келесі формула көмегімен есептелінеді (C 8+D 8+E 8+F 8)/4; - ал өзгертілген маусымды компонента С 8 -D 11, D 8 -D 11, E 8 D 11, F 8 -D 11 формулалар арқылы есептелінеді. 0 3 -қадам. Маусымды компонентаның әсерін анықтау: (Y-S) (4 бағана). 0 4 -қадам. Трендтік компонентаны анықтау (5 бағана). 0 5 -қадам. Т+S сомасын есептеу (6 бағана). 0 6 -қадам. Кездейсоқ компонентаны есептеу Е= Y-(T+S) (7 бағана).
Сурет 3. 6
0 7 -қадам. Модельді бағалау. Абсолютті қателер квадраттарының сомасы: Σ Е 2 = 1, 676. 0 Қорытынды: Құрастырылған аддитивті модель 97, 5% уақытша қатардың деңгейлерінің байланыс көрсетеді.
Қорытынды Берілген тақырыпты қорытындылай кетсек, уақытша қатарлар жалпы статистика барысында кеңінен қолданылады. Уақытша қатар арқылы бірнеше кезеңнің, қандай да бір көрсеткіш мәндерінің жиынтығын таба аламыз. Сонымен қатар, бірнеше кезеңдегі көрсеткіштерді салыстыруға мүмкіндік туғызады.
0 0 Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: 0 Практикум по эконометрике: Учеб. Пособие /И. И. Елисеева, С. В. Курышева, Н. М. Гордеенко и др. ; Под ред. И. И. Елисеевой. – М. : Финансы и статистика, 2001. – 192 с. : ил. 0 Практиум по общей теории статистики: Учебное пособие/ Н. Н. Ряузов, Н. С. Партешко, А. И. Харламов и др. : Под ред. Н. Н. Ряузова – 2 -е изд. , перераб. и доп. – М. : Финансы и статистика, 1981 г. – 278 с. , ил. 0 Шанченко Н. И. Эконометрика: лабораторный практикума/ - Ульяновск: Ул. ГТУ, 2004 г. – 79 с. 0 Афанасьев В. Н. , Юзбашев М. М. Анализ данных и прогнозирование: Учебник. – М. : Финансы и статистика, 2001. - 228 с. : ил 0 Тихомиров Н. П. , Дорохина Е. Ю. Учебник по дисциплине «Эконометрика» . - М. : Изд-во Рос. экон. акад. , 2002, 640 с. 0 Интернет-ресурстар: 0 www. stat. kz – сайт Агентства Республики Казахстан по статистике 0 www. kostanai. stat. kz - сайт департамента статистики Костанайской области 0 Программалық қамту: 0 Microsoft Excel
