Дәріс. Инновациялар – бәсекеге қабілеттілікті арттыру факторы
* Инновация ұғымын бірнеше мағынамен түсіндіруге болады, бірақ та ең бастысы “инновация” мен “жаңалық” терминдерін айыра біліп, ол ұғымдардың мағынасын білу керек. Жаңалық қандай да қызмет саласында оның тиімділігін жоғарылату бойынша фундаменталды, қолданбалы, тәжірибелік жұмыстардың рәсімделген нәтижесі болып табылады. Жаңалық мынадай түрлерде рәсімделеді: жаңалық ашу; патенттер; тауар белгісі ; рационализаторлық ұсыныстар; жаңа немесе өндіріс процесі құжаттары; ұйымдастыру, өндіріс немесе басқа құрылымдар; ноу-хау; ұғымдар; ғылыми тұрғыдағы принциптер; құжаттар (стандарттар, ұсыныстар, әдістемелер, нұсқаулар және т. б. ); маркетингтік зерттеулердің нәтижелері және т. б. жаңалықты жасаудағы инвестиция – жұмыстың жартысы.
Ең бастысы — жаңалықты енгізу, жаңалықты инновация формасына айналдыру, яғни инновациялық диффузияны жалғастыруға болады. Жаңалықты жасау үшін маркетингтік зерттеулер жүргізу қажет. Ал, инновация – жаңалықты енгізуде басқару обьектісін өзгерту мақсатында және экономикалық, әлеуметтік, экологиялық, ғылыми-техникалық немесе басқа тиімділік түрлерінің соңғы нәтижесі. Яғни, жаңалықты ендіріп, іске асырылғанда инновация пайда болады. Қысқаша айтқанда, инновация – жаңалықты енгізудің нәтижесі.
Қазіргі уақытта өнеркәсіпті дамыту бойынша Ұлттық біріккен ұйымы ұсыныстарына сәйкес шетелдік тәжірибеде инновациялық қызметтің тиімділігін бағалаудың келесі көрсеткіші қолданылады: 1) Таза дисконттық кіріс; 2) Кірістің сыртқы формасы немесе дисконттаудың коэффициенті; 3) Кіріс нормасы: R = [(NP+P) / I] *100% Мұндағы, NP- таза кіріс, P-алынған капитал проценті, I- жалпы инновациялық ұсталым; 4) Акционерлік капиталдағы кіріс нормасы: R = (NP/Q)*100% Мұндағы, Q- акционерлік капитал; 5) Жобаның автономиялық қаржылық коэффициенті: Кфа= Cc / Z Мұндағы, Cc- жеке құралдар; Z- алынған құралдар;
6) Ағымдық ликвидтілік коэффициенті: Кл= Qa / Z >=1 Мұндағы, Qa- жобаның белсенді айналым бағасы; 7) Ұйым қызметінің инновациялық тиімділігін көрсететін интегралды көрсеткіші ретінде жұмыс нәтижесінің коэффициентін қолдану мүмкін (r); r = R / [ ∑ Q - ∑ ( H – H )] Мұндағы, R — сериялық өндіріске еге болу үшін қабылданған (ұсынылған), аяқталған жұмыстар бойынша баға шығыны; Q — 1 жылғы ҒЗТКЖ-нің факеілі шығыны; N — данған мерзімнің жыл саны; H — көрсетілген бағада талданған мерзім басындағы аяқталмаған өндіріс; H – талданған мерзім аяғындағы аяқталмаған өндіріс; Бұл көрсеткіштерге тағы да инновациялық жобадағы инвестицияның қайтарып алу мерзімінің көрсеткішін ( T ) қосу керек: T = I / П Мұндағы, П – обьект қызметінің нәтижесінде алынған таза жылдық пайда;
Инновацияның рөлі мен функциялары Қазіргі таңда кез-келген бір кәсіпорынның немесе фирманың инновацияға деген көзқарасы өте маңызды болып табылады. Сондықтан да нарықтық экономика жағдайындағы бәсекелестік көптеген жағдайда инновациялық қызметтерді талап етеді. Жалпы инновациялық қызмет ролінің маңыздылығын талдау мақсатында инвестицияның берген анықтамасы мен оның механизмін зерттеу болып табылады. Мұның ішінде келесі талдау бағыттары қарастырылады: - мәселелердің негізделген құрылымдық идеясын талдау; - ұйымның рационалды құрылымын талдау; - ұйым басшысының инновациялық жоба басшылығын, олардың командаларының кәсіби шеберлігін талдау; - ұйымның ақпараттық қамтамасыз сапасын талдау; - ғылыми тұрғыда келу және қазіргі менеджмент әдістерін жобалауда қолданылатын сәйкестікті талдау; - ұйымның бәсекелестік мүмкіндігін қолдануды талдау; - инновация және жаңалық портфелі құрылымын талдау (сатып алынатын жаңалық, ұйымға ендіруге арналған жаңалық, жинақтауға арналған жаңалық, жеке жасалған жаңалық, сатуға арналған жаңалық); - жоба экспертизасының сапасын талдау; - ұйымның инновациялық қызмет тиімділігінің есеп көрсеткішінің сапсаын талдау; - инновациялық қызметтің ынталандыру жүйесін талдау;
Инновация жаңа өнім немесе операцияға (технология, үрдіс) салынған капиталдың пайда болған нарық көрсеткіші болып табылады. Сатуға дайын инновацияны іске қосарда, «ақша-инновация» айырбасы жүзеге асырылады. Осындай айырбастың нәтижесінде кәсіпкермен (продуцент, инвесторсатушы) алынған ақша мүліктері, біріншіден, инновацияны құру және сату шығынын жабады; екіншіден, инновацияны жүзеге асырудың нәтижесінде пайда түседі; үшіншіден, жаңа инновацияларды құруға үлкен бір ынта (стимул) береді; төртіншіден, жаңа инновациялық үрдістің қаржыландыру қайнар көзі болып табылады. Осыларды қарастыра отырып, инновацияның үш функциясын көрсетуге болады: - өндірістік; - инвестициялық; - ынталандырушы;
Инновацияның негізгі мақсаттары келесілер: 1. мәселенің жаңа техникалық шешімін табу-өнер табыстарын құру; 2. ғылыми-зерттеу және тәжірибе конструкторлық жасалымдарды өткізу; 3. өнімнің сериялық өндірісін бір қалыпқа келтіру; 4. өткізуді дайындау және ұйымдастыру; 5. нарыққа жаңа тауарды ендіру; 6. технологияларды үнемі жетілдіру жолымен жаңа нарықтард аорнығу, өнімнің бәсеке қабілеттілігін жоғарылату. Инновацияның негізгі кезеңдері келесілер: 1. Келіп түсетін идеяларды бір жүйеге келтіру; 2. Идеяларды сұрыптау және жаңа өнім туралы идеяны өңдеу; 3. жаңа өнімнің экономикалық тиімділігін талдау; 4. жаңа өнімді құру; 5. нарықта тестілеу 6. өнім жөнінде маркетинг бағдарламасы негізінде өндіріске жаңа өнімді енгізу туралы шешімді қабылдау.
Инновацияның түрлері Инновацияның жаңа идеясының инновациялық әлеуетінің дәрежесі бойынша 3 түрі бар: 1. Радикалды инновациялар - әдетте жаңа өнімдер мен технологиялар. 2. Комбинаторлы инновациялар - белгілі элементтердің жаңа үйлесімі. Комбинаторлы инновациялар тұтынушылардың жаңа топтарын тарту немесе жаңа нарықтарды игеруге бағытталған. 3. Модификациялық инновациялар - нарықта бар өнімдерді жақсарту немесе толықтыруға бағытталған. бұл инновациялар кәсіпорынның нарықтағы орнын сақтауға немесе күшейтуге негізделген. Сонымен инновациялық поцесс, ол жаңалықтарды жүзеге асыру барысында болатын ғылыми-техникалық, технологиялық және ұйымдастырушылық өзгерістер жиынтығы. Инновациялық процеске жүйелік, циклдық, мүмкіншілік, әлеуметтік маңыздылығы тән. Тәжірибеде инновацияны енгізуде инновациялық процестің ішкі құрылымынсипаттау үшін бірнеше моделдердің типтері пайдаланылады. Иновациялық тізбек - инновациялық процестің ең қарапайым моделі, онда бүкіл процесс жеке, функционалды немесе құрылымдық кезеңдерге бөлінген.
Агроөнеркәсіп кешеніндегі инновация – ғылыми зерттеу мен өңдеу нәтижесінде өндіріс тиімділігін арттыруға мүмкіндік беретін жануарлардың, құстардың және өсімдіктердің жаңа түрлерін, жаңа немесе жақсартылған материалдар мен азық-түлік өнімдерін, өсімдік шаруашылығында, мал шаруашылығында және өңдеуші өнеркәсіпте қолданылатын жаңа технологияларды, жануарлар мен өсімдіктерді қорғау құралдары мен тыңайтқыштарды, жануарлар мен құстарды емдеу мен алдын алудың жаңа әдістерін, экономика салаларын ұйымдастыру мен басқарудың жаңа тәсілдерін, әлеуметтік қызметтердің жаңа түрлерін шығару дегенді білдіред
Инновацияны төмендегідей жіктеуге болады: - өндірісте жаңа өнімдер мен технологияларды шығару мен игеруге, құрал-жабдықтарды жаңартуға, ғимараттарды қайта қалпына келтіруге және қоршаған ортаны қорғау жөніндегі іс-шараларды атқаруға бағытталған технологиялық инновациялар; - өндіріс қуатын күшейтуге және өндірістік қызметті әртараптандыруға бағдарланған өндірістік инновациялар; - өткізу (сату) қызметін мақсатты өзгертуге бағытталған сауда-саттық инновациялар; - еңбек шарттарын жақсартуға және ұжымның әлеуметтік жағдайын көтеруге бағытталған әлеуметтік инновациялар; - ұйымдық құрылым мен шешім қабылдау әдістерін жақсартуға бағдарланған басқару саласындағы инновациялар.
Инновация әсерлерін бағалау және өлшеу Инновацияның әсерлеріне техникалық, экономикалық, әлеуметтік, экологиялық және инновациялық процестің басқа нәтижелері жатады. • Инновация әсерлері мен инновациялық процестің тиімділігін бағалау келесі шектеулер мен рұқсаттамаларға негізделген: • инновация әсерлері бөлек кәсіпорын деңгейлерінде бағаланады және өлшенеді; • өлшеуде экономикалық, техникалық, әлеуметтік, экологиялық және т. б. әсер түрлері қарастырылады; • кәсіпорын инновациялық жобаға инвестицияланған құралдарды қайтарып алуға сенеді, яғни қаржылық нәтиже инновация табыстылығының соңғы белгісі болып табылады; • әсерлерді өлшеу үшін сапалық және мөлшерлік әдістер қолданылады; • әсерлер инновациялық процестің барлық кезеңдері бойынша өлшенеді және бағаланады, инновация идеяларынан бастап коммерциялық іске асырудың бастапқы кезеңімен аяқталады; • инновациялық процестің барлық қатысушылары жағынан кезең бойынша әсерлерді өлшеу мен бағалау жүзеге асады; • алынған инновация нәтижелерін салыстыру үшін өлшенетін көлемдердің барлығы қарастырылады.
Бүгінгі жаһандану жағдайында қатаң бәсекелестік күреске төтеп беру үшін бәсекеге қабілетті экономиканы қалыптастырып, оны модернизациялау және әртараптандыру, яғни инновациялық даму жолына бағыттау кез келген елдің алдында тұрған үлкен міндет. Себебі, инновациялық дамудың өзі ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін көтерудің ең маңызды факторы. Ал, инновациялық дамудың мақсаты – ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыру негізінде сапалы экономикалық өсуге жету. Қазақстанның қазіргі кезде инновациялық даму жолына бет бұруының өзі елдің әлемдік қатаң бәсекелік күресте экономикалық, әлеуметтік, саяси, экологиялық, жалпы алғанда ұлттық шаруашылықтың кез келген саласы жағынан мықты болу мақсатынан туындауда
Қазақстанның индустриалық-инновациялық дамуын технологиялық, қаржылық, құқықтық қамтамасыз ету мақсатында республикада келесідей даму институттары құрылды: «Ұлттық Инновациялық Қор» , «Инвестициялық Қор» , «Қазақстан Даму Банкі» , «Экспорттық несие мен инвестицияны сақтандыру бойынша мемлекеттік сақтандыру корпорациясы» , «Инжиниринг және технология трансфертеу орталығы» және басқалары
Әлемдік тәжірибе көрсеткеніндей, Қазақстан инновациялық қызмет құрылымы жағынан экономикасы дамыған елдерден айтарлықтай айырмашылықта болып отыр. Мәселен, өнеркәсібі дамыған елдерде инновациялық белсенділік жоғары технологиялық салаларда байқалса, Қазақстанда инновациялық технологиялар өңдеуші өнеркәсіп салаларында енді ғана бастау алып келеді. Дамыған елдердегі инновациялардың экономикалық ортасы да инновациялық қызметті жүргізуге қолайлы инвестициялық ахуалмен, дамыған рыноктық институттармен, ғылым мен жаңа технологиялардың тығыз байланысының жоғары деңгейімен сипатталады. Қазақстан ірі ғылыми әлуетке ие мемлекет. Бірақ, әзірше елдің ғылым саласы заман талаптарына ілесе алмай келеді және ғылым өндіріс саласынан алшақ болғандықтан, инновациялық қуаты әлсіздігін көрсетіп отыр.
Инновацияның дамуына қозғаушы күш нарықтық бәсекелестік болып табылады. Бұл жердегі инновациялық өнім дегеніміз-түрлі дәрежеде технологиялық өзгерістерге ұшыраған өнім. Ол мына бұйымдарды қамтиды: жаңа (қайта енгізілген) – радикалдық өнімдік инновация; жетілдірілген бұйымдар; жаңа немесе өндірістің елеулі жетілдірілген әдістерінде құрылған бұйымдар – өзге де инновациялық өнімдер. Инновацияны зерттеушілер жаңа өнімнің «өмірге келу» процесін 7 элементке жіктеп көрсетеді: 1. Инновациялық идеяның тууы. 2. Жаңа өнімді шығару. 3. Өнімді өткізу нарығын анықтау. 4. Сұранысты анықтау. 5. Өнімді жарнамалау. 6. Сату процесін ұйымдастыру. 7. Өнімді өткізу.
Инновациялық қызметті қолдау және қаржыландыру, маркетинг, көрме жұмыстары, интеллектуалды меншіктерді қорғау мәселелерімен шұғылданатын құрылымдар кіреді. Инновациялық инфрақұрылымды қалыптастыру үшін жоғарыда келтірілген жағдайлар міндетті түрде қажет. Олардың барлығының жиынтығы аймақтық инновация жүйесін құрайды. Инновациялық үрдістерге мынадай ерекшеліктер тән: әрдеңгейдегі қатысушылардың болуы; қатысушылардың қызығушылықтарының жүйелілігі және келісімділігі; шығындар мен нәтиже арасында уақыттық, кеңістік, құндылық бөлшек болуы; болжамдық сипат; экономикалық және әлеуметтік мән. Инновациялық үрдістерде қатысушылар ретінде макро-, мезо- және микродеңгейлерде әртүрлі экономикалық субъектілер бар: мемлекет; корпоративтік құрылымдар; кәсіпорындар; академиялық; салалық; ғылыми зерттеу орындары. Инновациялық инфрақұрылымның субъектілерінің жұмысы бас кезінде инновациялық кәсіпорындардың қызметіне тиісті жағдай жасау, жоғары технологиялар және оларды өндіріс аясында іс жүзінде пайдалану. Қазақстан республикасының экономикасына байланысты технопарктердің үш үлгісін пайдалану орынды: ұлттық технопарктер; аймақтық инновациялық орталықтар; жоғары технологиялық аумақтар.
Инновациялық қор – инновациялық жобалар мен инфрақұрылымдарды және инновацияның қызмет көрсету сферасында қаржыландыру арқылы инновациялық қызметтің дамуына көмектесетін заңды тұлға. Сонымен қатар ҚР-ның 09. 07. 2001 № 225 -2 «Ғылым туралы» Заңының 1 бабында [12] инновацияның келесі мамандандырылған субъектілеріне анықтама берілген: Технопарк дегеніміз – негізгі қызметі инновациялық жобаларды іске асыру үшін қажетті жұмыстар мен қызметтерді ұсыну болып табылатын біртұтас материалдық – техникалық кешенге меншік құқығы бар заңды тұлға. Технопарктер әлемдік тәжірибеге сәйкес 3 түрге бөлінеді: американдық; жапондық; аралас. Технополис – бұл қаланың немесе аймақтың өмірін қамтамасыз ететін технопарктер, инкубаторлар және құрылымдар кешені. Яғни, басқаша айтқанда, технополис жекелеген аймақ немесе қала негізінде құрылған және сол аймақтың өмірлік қызметін қамтамасыз ететін дамыған инфрақұрылымы бар ғылыми өндірістік кешенді білдіреді.
Жаңалық деңгейіне байланысты Пайдалануына байланысты инновациялар келесідей жіктеледі: Жақсартылған инновациялар – нарықтағы бар тауарлардың, қызметтердің жұмыстардың, парамертлерін анықтап жетілдіруге бағытталған; Базистік инновациялар – нарықта бұрын соңды болмаған жаңа өнімдердің, қызметтердің, жұмыстардың пайда болуына мүмкіндік береді; Кешенді инновациялар – бүкіл әлемдік тәжірибеде сынақтан өткен жетістіктерді жинақтап, әртүрлі салалар мен өндірістердің мүмкіндіктерін бірге пайдалануға ықпал жасау; Радикалды инновациялар – жаңа ізденістер мен ғылыми идеяларға негізделеді, жаңа салалар мен бағыттардың қалыптасуын қамтамасыз етеді. Ғылыми инновациялар – жаңа ғылыми бағыттарды қалыптастыруға және әртүрлі салаларда ғылым жетістіктерін пайдалануға мүмкіндік береді; Ұйымдастырушылық басқарушылық инновациялар – бұрыннан келе жатқан басқару және ұйымдастыру әдістерін, еңбекті ұйымдастыру формаларын, шешім қабылдау жүйесін және т. б. жаңартуды көздейді; Технологиялық (өндірістік) инновациялар – қолданыстағы бар техника мен технологияларды жаңартуға және ғылымитехникалық жетістіктерді өндіріске пайдалануға бағытталады; Экологиялық инновациялар – қоршаған ортаның ластануын азайтып шикізатты қалдықсыз өңдейтін, зиянды қалдықтарды тазалайтын инновациялық үрдістерді қамтиды; Рухани саладағы инновациялар – ғылымда, білімде, мәдениетте жаңа ізденістер мен туындылардың пайда болуы.
Технологиялық байланысты: параметрлеріне Жаңалық түріне қарай инновациялар: -азық-түлік инновациялары, бұларға жаңа материалдар, жаңа жартылай фабрикаттар және әлеуетті жаңа өнім алу жатады; -үрдістік инновациялар – өндірісті -әлемдік салада жаңа; ұйымдастырудың жаңа әдісі (жаңа -елдегі салада жаңа; технологиялар). Үрдістік инновацияларға -кәсіпорынға жаңа (үлкен кәсіпорындар). кәсіпорын құрамына жаңа ұйымдастырушылық құрылымның пайда болуы да жатады. Жүйедегі орнына байланысты Өзгерістердің күрделілігіне байланысты (кәсіпорындағы, фирмадағы): инновациялар: -кәсіпорын кірісіндегі инновациялар (ақпаратты, жабдықтарды, машынаны, материалдарды және шикізатты қолдану мен таңдаудағы өзгерістер); -кәсіпорынның шығаруындағы инновациялар (бұйымдар, қызметтер, технологиялар, ақпараттар жән т. б. ); -кәсіпорынның жүйелілік құрылымындағы инновациялар (технологиялық, өндірістік, басқарушылық). - Радикалды инновациялар - әдетте жаңа өнімдер мен технологиялар. - Комбинаторлы инновациялар белгілі элементтердің жаңа үйлесімі. Комбинаторлы инновациялар тұтынушылардың жаңа топтарын тарту немесе жаңа нарықтарды игеруге бағытталған. - Модификациялық инновациялар - нарықта бар өнімдерді жақсарту немесе толықтыруға бағытталған. Бұл инновациялар кәсіпорынның нарықтағы орнын сақтауға немесе күшейтуге негізделген.
Қазақстанның инновациялық қызметінің маңызы және саясаты Қазақстан Республикасының 2002 жылғы «Инновациялық қызмет туралы» қабылданған заңының қазіргі ғылыми-техникалық саясатты жетілдіруде орны ерекше. Осы заң негізінде бүгінде елімізде инновациялық қызметті қоғамға енгізу мен оны әрі қарай жетілдіру бірінші кезекте тұр. Инновациялық қызметті қоғамда, ғылымда, әлеуметтік өмірде, саяси жүйеде, өмірдің тағы басқа салаларында да кеңінен қолдануға болады. Мемлекетік инновациялық саясат қоғамның бар саласын қамтитын бағыттарда жұмыс істейді. Ғылым мен техниканың жетістіктерін пайдалану мен іске қосу мақсатында жасалатын істердің бағдарламасы мен жүзеге асырушы мамандар іріктеліп, олар конкурстық негізде қабылдануы керек. Инновациялық жобаны іске асыру үшін ең алдымен жобаның формалары мен әдістері анықталуы тиіс. Келесі ерекше бір еске алатын мәселе, инновациялық қызметті жүзеге асыратын субъект мемлекет тарапынан қолдау табуы қажет.
Бірінші кезекте әсіресе эксперименттік зерттеулердің санын өсіру және олардың материалдық шығындарын өтейтіндей, инновациялық қорды мемлекет өз қамқорлығына алса, бұл нақты бастамалардың бірі болар еді. Қазақстан Республикасының кешегі, бүгінгі, ертеңгі даму үрдістерін жан-жақты қарастыра отырып, қазіргі кезеңдегі ғылым мен техника жетістіктерін өндірістік пайдаланудың 2003 -2015 жылдарға арналған бағдарламасында осы мәселелер кеңінен көрсетілген, алайда оны жүзеге асыруда көптеген кемшіліктер болып жатыр. Әрине, бұл енді ғана инновациялық даму саясатына аяқ басқан ел үшін табиғи құбылыс.
Скачать презентацию Дәріс Инновациялар бәсекеге қабілеттілікті арттыру факторы
Инновация лекция.pptx