Дәріс 6. Банктің тартылған қаражаттары Депозитік қаражаттар; Депозиттік емес қаражаттар.
Тартылған қаражаттар l l Банк ресурстарының құрылымында тартылған қаражаттар үлесі меншікті қаржаттармен салыстырғанда өте жоғары, олардың есебінен банктің активтік операцияларының басым бөлігі жүзеге асырылады. Тартылатын қаражаттарды жинақтау тәсілдеріне байланысты үлкен екі топқа бөледі: депозитік қаражаттар; депозиттік емес тартылған қаражаттар.
Мотивтік саты l Ақшаны қалай сақтаған және пайдаланған дұрыс. Депозит пен салымның айырмасы. Ақшыны пайдалану құны - пайыз Вариант Ия Жоқ Үйде сейфке салу Досына қарызға беру Пайызбен қарызға беру Банкке депозитке салу
Вариант За Против Үйде сейфке салу Кез келген уақытта ақша қолда Ұрлау. Пайда әкелмейді. Инфляции нәтежиесінде құнсызданады Досына қарызға беру Қолда ақша қайтармауы. Пайда әкелмейді болмағандықта н бүтін қалпында Пайызбен Ақшаны Жеке тұлға пайызға ақша беру қарызға пайызбен бірге құқығы жоқ беру алу Қайтармау. Кепіл қажет, сенімхат Банкке Алғашқы талап Банк сенімді ме? депозитке бойынша салу қайтару. Пайда тап – пайыз.
Тартылған қаражаттар l l Депозит – бұл клиенттердің (жеке және заңды тұлғалардың) банктегі белгілі бір шотқа салған және өздері пайдалана алатын қаражаттары. Депозиттік емес тартылған қаражаттар – бұл банктің алған қарыздары түрінде немесе өздерінің меншікті бағалы қағаздарын сату жолымен тарататын қаражаттары.
Депозиттік операциялар l l активті Пассивті Активті депозиттік операциялар – банктің уақытша бос ақша қаражаттарын Орталық банкте және өзге корреспондент-банктердегі шоттарда орналастыруымен байланысты операциялар. Пассивті депозиттік операциялар - бұл клиенттердің уақытша бос ақша қаражаттарын белгілі уақытқа және пайыз төлеу шартымен тартумен байланысты операциялар.
Экономикалық мазмұнына қарай депозиттерді мынадай топтарға бөледі: l - талап етілетін депозиттер; l бұл салым иелерінің бастапқы талап етуіне байланысты әр түрлі төлем құжаттар арқылы қолма-қол ақшаларын алатын әр түрлі шоттардағы қаражаттар. l - мерзімді депозиттер; бұл банктерде белгілі бір мерзімге және пайыз төлеу шартында орналастырылған клиенттердің уақытша бос ақша қаражаттары. l l - жинақ салымдары; бағалы қағаздар түріндегі (депозитік және жинақ сертификаттары) депозиттер.
Оларды төмендегідей белгілеріне байланысты жіктеуге болады: l l l мерзімдеріне қарай; салым иелерінің категорияларына қарай; қаражаттарды салу және қайтарып алу шартына қарай; пайыз төлеу тәсіліне қарай; банктің активтік операциялары бойынша жеңілдіктер алуына қарай; басқа.
Салым иелерінің категорияларына байланысты депозиттік шоттар бөлінеді: l l l жеке тұлғалардың шоттарына; кәсіпорындар және акционерлік қоғамдардың шоттарына; жергілікті билік ұйымдарының шоттарына; қаржылық мекемелердің шоттарына; шетелдік азаматтарының шоттарына.
Отандық банктік тәжірибеде талап етілетін депозиттерге мыналар жатады : l l l мемлекеттік, акционерлік кәсіпорындардың, сондай-ақ әр түрлі шағын коммерциялық құрылымдардың ағымдық шоттарындағы сақталатын қаражаттары; әр түрлі мақсатқа тағайындалған қорлардың қаражаттары; есеп айырысудағы қаражаттар; жергілікті бюджеттер қаражаттары және олардың шоттарындағы қаражаттар; басқа банктердің корреспонденттік шоттарындағы қаражат қалдықтары.
Депозиттік базаны сипаттайтын көрсеткіштер l l l l Талданатын мерзім ішінде ресурстық базаның өсімін көрсететін қаражаттардың (талап етілетін депозиттердің) шоғырлану деңгейі. Оны пайыздық қатынаста мынадай формуламен есептейді: Шд (Қс – Қб) / Т мұндағы, Шд - қаражаттың шоғырлану деңгейі; Қс - мерзімнің соңындағы қаражат қалдығы; Қб - мерзімнің басындағы қаражат қалдығы; Т - мерзім ішіндегі қаражат түсімдері.
Орташа сақталу мерзімі. l l l l Талап етілетін депозиттерде сақталатын қаражаттардың орта күнінің санын көрсетін көрсеткіш, сол арқылы тартылған қаражаттарды мерзімді активтерге айналдыру мерзімін мынадай формуламен анықтауға болады: М Қо К / А мұндағы, М – орташа сақталу мерзімі; Қо - мерзім ішіндегі орташа қаражат қалдығы; К - қарастырылатын мерзім ішіндегі күндер саны. А - мерзім ішіндегі алынатын немесе аударылатын қаражаттар сомасы.
l l l Талап етілетін депозиттердің азаймайтын (тұрақты) қалдығы немесе олардың табысты активтерге оналастыруға болатын қаражаттарының бір бөлігі: Ақ Қо / Т мұндағы, Ақ – азаймайтын қаражат қалдығы; Қо - мерзімі ішіндегі орташа қаражат қалдығы; Т - мерзім ішіндегі қаражат түсімдері
Мысал Кірген қалдық Айналым Актив/Пассив Дебет 50000 200000 Кредит 400000 Шығатын қалдық Актив/Пассив 250000 Есептелу жолы: Шд (Қс – Қб) / Т (250000 – 50000)/ 400000 50 ; М Қо К / А 150000 360 / 200000 270 күн; Ақ Қо / Т 150000 / 400000 37, 5.
l Есептеу нәтижесінен, талап етілетін депозиттердің ұлғаю тенденциясы байқалады және банкке үнемі 100000 теңгеде талап етілетін депозит ретінде қаражат түсіп отыратын болса, онда оның 37 500 теңгедегі сомасын 9 ай мерзімге (270 күн) дейін мерзімді табыс әкелетін актвитерге орналастыру мүмкіндік туатыны көрсетіледі.
Мысал 2. Алдымен белгілі бір кезеңде (мысалы, бір айға) шоғырланатын депозиттердің тұрақты бөлігін анықтау қажет. 1 ай Х 1 = ( қаражаттар түсімі – кетуі ) /Депозиттердің жалпы сомасы = (300000 – 200000)/1000000= 0, 25 2 ай Х 2 (400000 – 150000) / 1000000=0, 25 3 ай Х 3 (600000 – 450000) / 1000000 0, 15 l Бір тоқсандағы депозиттердің тұрақты бөлігінің үлесін (Т) мына формуламен есептейміз: Т ( 1 - 0, 1 Х 1 0, 25 Х 2 0, 15 Х)/ Хn l l мұндағы Х 1, Х 2, Х 3 - орташа есеппен алынған әр айдағы депозиттердің сомасы; Хn - орташа есеппен алынған бір тоқсандағы
Депозиттік қоржынның сапасын бағалауда депозиттердің орташа мөлшері көрсеткішін пайдалану қажет. l l l Оның формуласы мынадай: О Жд / К мұндағы О - депозиттің орташа мөлшері; Жд - депозиттің жалпы сомасы; К - жасалған депозиттік келісімшарттардың саны.
Мерзімді депозит – l l бұл банктерде белгілі бір мерзімге және пайыз төлеу шартында орналастырылған клиенттердің уақытша бос ақша қаражаттары. Мерзімді депозиттер мынадай түрлерге бөлінеді: меншікті-мерзімді депозиттер; алдын ала алуы ескертілетін мерзімді депозиттер.
Меншікті-мерзімді депозиттер сақталу мерзіміне қарай жіктеледі: l l l 30 күнге дейінгі; 30 -90 күнге дейінгі; 90 -180 күнге дейінгі; 180 күннен 360 күнге дейінгі; 360 күннен жоғары. Кеңінен таралған депозиттердің түрі - жинақ салымдары.
Депозиттік және жинақ сертификаттары иемденуіне қарай екі түрлі болып келеді: l l атаулы сертификаттар; мәлімдеуші сертификаттар. Әлемдік банктік тәжірибеде депозиттік сертификаттардың мынадай екі түрі бар: l аударылатын; l аударылмайтын.
Қордың мақсаты - “ҚР-ғы екінші деңгейдегі банктерегі жеке тұлғалардың салымдарын қайтаруды қамтамасыз ету. l Тұрақты депозиттік нарықтың қалыптасуына Қазақстан Ұлттық банкінің 1999 жылы 5 қарашада бекіткен “ҚР-ғы екінші деңгейдегі банктерегі жеке тұлғалардың салымдарын (депозиттерін) міндетті түрде ұжымдық кепілдендіру (сақтандыру)” ережесі негізінде құрылған “Жеке тұлғалардың салымдарын кепілдендіру (сақтандыру) Қазақстан қоры” АҚ-ның қызметі ықпал етті.
Жеке тұлғалардың салымдары (депозиттерін) және оның сыйақылары қандай валютада салымға салынса сол валютамен қайтарылады. l l Қорға қатысушы банктердегі жеке тұлғалардың салымдарын (депозиттерін) міндетті түрде ұжымдық кепілдендіру (сақтандыру) объектісіне мыналар жатады: жеке тұлғалардың теңгедегі мерзімді салымдары сыйақыларымен; жеке тұлғалардың шетел валютасындағы (доллар мен еуродағы) мерзімді салымдары сыйақсыз; жеке тұлғалардың талап етілетін салымдары сыйақысыз.
Банктің депозиттік емес ресурстары l l l банктің қысқа мерзімді өтімділігін қолдау мақсатында тартылады. Оларға: банкаралық несиелер, Ұлттық банктің несиелері, банктердің меншікті бағалы қағаздарын эмиссиялау нәтижесінде тартқан ресурстары, отандық және шетелдік басқа да қаржы нарығынан сатып алынған ресурстары
Банкаралық несие l l - бұл коммерциялық банктердің бір-біріне беретін несиелері, бұл басқа ресурстармен салыстырғанда өте қымбат ресурс болып табылады. Банкаралық депозиттер – бұл банктердің бір-бірінде ашқан корршотындағы қаражат қалдықтары.
Депозиттік емес қаражаттар түрі l l Ұлттық банктің коммерциялық банктерге қысқа мерзімді өтімділігін қолдап отыру мақсатында беріліп отырған мынадай несиелерін жатқызуға болады: овернайт (бір түндік) және овердрафт. Овернайт – банктердің Ұлттық банктегі корреспонденттік шотында дебеттік қалдықтың пайда болуына байланысты бір түнге берілетін несие.
Овернайт және овердрафт заемдары бойынша сыйақы мөлшерлемесін ҚР Ұлттық банкі белгілейді. l l Овердрафт – банктік жұмыс күні ішінде банктердің Ұлттық банкте ашқан корреспондентік шотында уақытша қаражат жоқтығына немесе жетіспеуіне байланысты ақшалай аударымдар мен төлемдер жасау мақсатында берілетін несие. Бұл аталған несиелер қысқа мерзімді. Ұлттық банк екінші деңгейдегі банктерге бүгінгі күні орта және ұзақ мерзімде несиелерді бермейді.
Банктердің мемлекеттің бағалы қағаздарымен жасайтын РЕПО және кері РЕПО операциялары бойынша сыйақы мөлшерлемелерін ҚР Ұлттық банкі белгілейді. l l Бағалы қағаздарды қайта сатып алу негізінде сату келісімі (РЕПО операциясы) - қазыналық міндеттемелермен қамтамасыз етілетін қысқа мерзімді займның түрін білдіреді. Мұндағы қарыз алушының міндеттемесі, яғни ол келісілген күні және алдын ала белгіленген бағада, өзінің сатқан бағалы қағазын қайта сатып алуды көздейді.
Вексельдерді қайта есепке алуда ресми есептік мөлшерлемені ҚР Ұлттық банкі белгілейді. l l ҚР Ұлттық банктерде вексельдерді қайта есепке алу және несие беру – бұл қосымша қаражатқа деген қажеттілікке байланысты коммерциялық банктердің ҚР Ұлттық банкке өздерінің вексельдерін кепілге бере отырып, ресурстар тарту тәсілі. Банктік ресурстарды тартудың жаңа бір формасына банктің вексельдерін жатқызуға болады. Банктер тек қарапайым вексельдерді ғана шығарады.
Депозиттік саясат l банктің депозиттік операцияларын дұрыс ұйымдастыруға бағытталған шаралардың жиынтығы. l Депозиттік саясатының басты мақсаты - ҚР заңына сәйкес депозиттік операциялардың жүргізуде банктердің бар мүмкіндіктерін пайдалану және өтімділіктің қажетті дейгейіне қолдау көрсету. l Банкаралық депозиттер нарығы бойынша. Банктер банкаралық депозиттер нарығын өздерінің қысқа мерзімді өтімділігін реттеу құралы ретінде тиімді пайдалануы қажет. l
Банктердің депозиттік саясатының міндеттері l l банктің депозиттік базасын нығайтып, депозиттік нарықтағы үлесін кеңейту; меншікті капиталға қатысты нормативтерді сақтай отырып, банктің депозиттік портфелінің көлемін ұлғайтып, оның сапасын арттыру; банктің активі мен пассивін басқаруға байланысты шешімдерге сәйкес және өтімділік саясатына қарай банктің ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді депозиттерінің өзара шекті қатынасын қолдау; барлық салым иелеріне қатысты өлшемді және
Банктердегі депозиттік саясатты жүзге асыру мынадай принцпиптерге негізделеді: l l l l l Салымдарды кепілдендіру. Міндеттемені орындау. Ашықтылық. Бәскелестік. Құпиялылық. Жеке тұлғалар салымдары бойынша: Жеке кәсіпкерлердің депозиттік базасын нығайту. Табысы жоғары тұрақты клиенттерді тарту: VІP санатындағы ірі клиенттерді тарту; Орташа табысты клиенттерді тарту.
Салым бойынша банк пайызын есептеу l l l l Жай пайыз % = Хо*i*n, Хо – салым сомасы, Xn – мерзім соңында алынатын сома, i – пайыздық ставка, n – кезең саны. банкпен n кезеңінде төленетін барлық сома Xn = Xo(1+i*n). Күрделі пайыз Xn = Xo(1+i)^n, % = Xn – Xo
Мысал l l l Депозитке 2000 у. е. Жылдық жай 15%, 2 жылға Депозитке 10000 у. е. Жылдық жай 20%, 3 жылға Путевка 3000 у. е. тұрады. жылдық – жедел жай 25%, 1 жылға салса қанша ақша салу керек. Депозитке 10000 у. е. Жылдық 10% күрделі есептеу, 3 жылда қандай сома болады. Депозитке 1500 у. е. «Альфа» Жылдық 30% жай пайыздық есептеу, «Бета» 10% күрделі есептеу, 5 жылда әр банкте қандай сома болады, қайсысы тиімді.
Скачать презентацию Дәріс 6 Банктің тартылған қаражаттары Депозитік қаражаттар Депозиттік
лекция 6 депозит.pptx