Дәріс 3 Тақырыбы Тірек-қимыл аппаратының жалпы сипаттамасы

Дәріс № 3 Тақырыбы: Тірек-қимыл аппаратының жалпы сипаттамасы. Бұлшық еттер физиологиясы. Бұлшық ет жиырылуының механизмі. Дәріс жоспары: 1. Тірек-қимыл аппаратының сипаттамасы. 2. Бұлшық еттің құрылымдық және функциялық маңызы 3. Бұлшық еттің физиологиялық қасиетттері. 4. Бұлшық ет жиырылуының түрлері. 5. Бұлшық еттің жиырылуы мен босаңсуы туралы қазіргі ілім. 6. Еттің қажуы.

Тірек-қимыл аппаратының сипаттамасы. Анатомия бөлімдері: • сүйектер туралы ілім - остеология, • сүйек қосылыстары туралы ілім - артрология, • бұлшық еттер туралы ілім - миология. Тірек-қимыл аппаратының бөлімдері: 1. Пассивті (белсенді емес) – қаңқа. 2. Активті (белсенді) - бұлшық еттер. Адамның қаңқасы (sceleton - кептірілген, аудармасы грекше) деп сүйектердің жиынтығы мен олардың қосылыстарын айтады. • Қаңқаның құрамына 200 -ден артық сүйектер кіреді, олардың ішінде 33 -34 жұп емес (сыңар) сүйектер.

Қанқаның бөлімдері: • • • Қаңқаны шартты түрде екі бөлікке бөледі: біліктің қаңқа – бассүйек, омыртқа бағанасы, кеуде торы; қосалқы қаңқа - қол мен аяқ сүйектері Қаңқаның бөлімдері: Дененің бөлімдері – омыртқалары, төс, қабырғалар. Бас сүйектері ( мидың және беттің). Бел сүйектері - иық белдің (жауырын, бұғана); жамбас белдің (мықын, шонданай және қасаға сүйектер); Қол сүйектері (иық, білек, қол ұшы), аяқ сүйектері (сан, сирақ, аяқ ұшы).

Қаңқаның қызметтері: • • • Қаңқаның механикалық функциялары: 1. Ішкі ағзаларды қорғау. 2. Жұмсақ тіндер мен мүшелердің тірек қызметін атқаруы. 3. Қозғалыс. Сүйек жүйесінің биологиялық функциялары: 1. Минералдық алмасуға қатысуы. 2. Қан жасауға қатысуы 3. Сүйек миының иммундық процестерге қатысуы.

Сүйектің химиялық құрамы және физикалық қасиеттері: • 1/3 бөлігі - сүйек затының эластикалық, майысқақтық қасиетін беретін органикалық зат (оссеин белогі). • 2/3 бөлігі - бейорганикалық зат (кальций тұздары) сүйек қаттылығын анықтайды. Сүйек затының түрлері: • Тығыз зат - тірек қызметін атқаратын түтікті сүйектердің денесінде (диафиз) кездеседі. • Кемікті зат - үлкен мөлшерде жеңілдікті сақтау орында кездеседі (сүйектердің шеттерінде, эпифиз). Сүйек миы түтікті сүйектің орталық жолында және кемік ұяшықтарында болады, оның түрлері: қызыл және сары.

Сүйектердің жіктелуі • 1. Ұзын түтікті – иық сүйектер, білек, сирақ. • 2. Қысқа түтікті - алақан, табан, бунақтар, бақайшақтар сүйектері. • 3. Қысқа кемікті – омыртқалар, білезік, тілерсек. • 4. Ұзын кемікті- қабырғалар. • 5. Жабылмалы – бассүйек.

Сүйектердің қосылыстары • 1. Үзіліссіз, синартроздар фиброздық және шеміршекті қосылыстар. Қызметі бойынша қимылы аз немесе қимылсыз. • 2. Үзілісті қосылыстар – диартроздар, буындары. Қызметі бойынша қимылды. • 3. Жартылай буыны - өтпелі пішіні.

Бұлшық ет тінінің түрлері: 1. Көлденең жолақты қаңқа бұлшық еті; 2. Көлденең жолақты жүрек бұлшық еті; 3. Бірыңғай салалы бұлшық ет. Қаңқа бұлшық етінің қызметтері: - адам дене қалпын сақтауға қатысады; - дененің кеңестікте қозғалысын қамтамасыз етеді; - дене бөліктерінің бір-біріне салыстырмалы түрде қозғалысын қамтамасыз етеді; - жылу көзі болып табылады (жылу реттеуге қатысады).

Бұлшық еттің физиологиялық қасиеттері 1. Қозғыштық – бұлшық еттің тітіркендіргішке қозып жауап беруі; 2. Өткізгіштік – бұлшық ет бойымен қозудың өтуі; 3. Жиырылу – бұл қозу кезінде ұзындығы немесе кернеуінің өзгеруі; 4. Эластикалық (созылғыш, майысқақ) – жиырылудан кейін бұлшық еттің бастапқы пішініне келуі; 5. Автоматия - бұл тіннің сырттан тітіркендірусіз өзінде пайда болатын серпіністер арқылы қозуын айтамыз. 6. Пластикалық – бұл ұзындығы өзгерген пішінін біраз уақытқа дейін сақтау.

Қозуды өткізу жылдамдығы: -көлденең жолақты қаңқа етінде – 3, 5 -14 м/сек; -көлденең жолақты жүрек етінде – 0, 5 -1 м/сек; -бірыңғай салалы еттерінде – 0, 5 мм - 510 см/сек.

Бұлшық еттің жиырылу түрлері I. Еттің жиырылуы белгілі бір жағдайға (тәуелділігіне) байланысты: - изометриялық режим; - изотониялық режим. - ауксотониялық режим. II. Сандық жағынан, олар: - Бұлшық еттің дара жиырылуы; - жинақы жиырылуы: а) шала жинақталу; б) толық жинақталу. - тетанус (еттің сіресіп жиырылуы): а) тісті тетанус; б) тегіс (жайпақ) тетанус.

Еттің дара жиырылуы (ЕДЖ) ЕДЖ – жеке импульс әсері нәтижесінде пайда болады. 1. Латенттік (жасырын) кезеңі – 0, 01 сек; 2. Жиырылу кезеңі – 0, 05 сек; 3. Босаңсу кезеңі – 0, 05 -0, 06 сек.

Тетанус – бұл жиі тітіркендіргішке бұлшықеттің ұзақ және күштірек жиырылып жауап беруі. I. Тісті тетанус төменгі жиілікті тітіркендіргіш әсер еткенде пайда болады (10 – 20 Гц). II. Тегіс тетанус жоғары жиілікті тітіркендіргіш әсер еткенде пайда болады (↑ 20 Гц).

Тітіркендіргіш жиілігінің оптимумы мен пессимумы (Н. В. Введенский)

Оптимум – бұл ең жоғары тетанусты тудыратын тітіркендіргіш жиілігін (оптималды) айтамыз. Пессимум – бұл төмен тетанус тудыратын ең жиі тітіркендіргішті айтамыз.

Саркомер құрылымы

Миозин жіпшелерімен оның көлденең көпіршелері

Актин жіпшелері

Электромеханикалық ұласу кескіні

Бұлшықеттің жиырылу механизмі Тітіркендіру→ Әрекет потенциалының пайда болуы→ Оның жасуша мембранасы мен талшықтардың көлденең түтікшелері бойымен өтуі→ Саркоплазма ретикулум цистерналарынан Са 2+ иондарының босап шығуы және олардың миофибриллдерге енуі→ Са 2+ ионының тропонинмен байланысы→ Тропомиозиннің деформациясы→ Көлденең көпіршелердің белсенді актин орталықтарымен байланысы→ Актин жіпшелерінің жылжыуы, яғни миофибриллдер қысқарады→ Кальций насосының белсенуі→ Саркоплазмадағы бос Са 2+ иондарының концентрациясының төмендеуі→ Көлденең көпіршелердің босауы→ Миофибриллдердің босаңсуы.

Қажу – бұл жасушалар мен мүшелердің немесе тұтас организмнің уақытша қызметінің төмендеуі. Демалыстан кейін қызметі қалыпына келеді. , , Белсенді демалыс, , туралы түсінікті И. М. Сеченов енгізген.