Charakter prawny, wartości i cele UE

Charakter prawny, wartości i cele UE Dr M. Bainczyk, oprac. wł. , m. in. na podstawie J. Barcz et al. , Instytucje i prawo Unii Europejskiej, Warszawa 2012

Rozwój historyczny integracji wspólnotowej n 1951 utworzenie Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali n 1957 utworzenie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej n 1957 utworzenie Europejskiej Wspólnoty Energii Atomowej Państwa założycielskie: Niemcy, Francja, Włochy, Holandia, Belgia, Luksemburg n 1992 utworzenie Unii Europejskiej n 2004 przystąpienie Polski do UE n 2007 podpisanie Traktatu z Lizbony n 2009 wejście w życie TL głęboka reforma UE

Struktura filarowa UE od TMA do TL Unia Europejska Wspólne cele, wartości oraz instytucje I filar II filar III filar • Wspólnota Wspólna Polityka Współpraca Sądowa i Europejska Zagraniczna i Policji w Sprawach • Europejska Bezpieczeństwa Karnych, później jako Wspólnota Energii Przestrzeń Wolności Atomowej Bezpieczeństwa i Sprawiedliwości

Charakter prawny UE od TMA do TL UE • organizacja sui generis • nie posiadała osobowości prawnomiędzynarodowej • nie była organizacją międzynarodową I filar II filar III filar WE, EWEA Wspólna Polityka Współpraca Sądowa i organizacje międzynarodowe typu międzypaństwowego Zagraniczna i Policji w Sprawach (ponadnarodowe) Bezpieczeństwa Karnych Z odrębnym systemem Obszar prawnym – prawem międzyrządowy wspólnotowym Prawo unijne - pmp Prawo unijnem - pmp

3 etapy ewolucji form integracji europejskiej n I. Etap wspólnotowy n II. Etap UE o strukturze trójfilarowej n III. Etap UE o strukturze jednolitej

Zmiany wprowadzone przez TL n Przekształcenie UE w jednolitą organizację międzynarodową n Ujednolicenie procesu decyzyjnego i katalogu źródeł prawa n Dokonanie wyraźnego podziału kompetencji pomiędzy PCZ i UE n Umocnienie roli parlamentów krajowych – próba zmniejszenia deficytu demokratycznego UE

Artykuł 1 TUE Niniejszym Traktatem WYSOKIE UMAWIAJĄCE SIĘ STRONY ustanawiają między sobą UNIĘ EUROPEJSKĄ, zwaną dalej „Unią”, której Państwa Członkowskie przyznają kompetencje do osiągnięcia ich wspólnych celów. Niniejszy Traktat wyznacza nowy etap w procesie tworzenia coraz ściślejszego związku między narodami Europy, w którym decyzje podejmowane są z możliwie najwyższym poszanowaniem zasady otwartości i jak najbliżej obywateli. Podstawę Unii stanowi niniejszy Traktat oraz Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (zwane dalej „Traktatami”). Oba te Traktaty mają taką samą moc prawną. Unia zastępuje Wspólnotę Europejską i jest jej następcą prawnym.

Charakter prawny UE n Jednolita organizacja międzynarodowa – zniesienie struktury filarowej n Posiada osobowość prawną w rozumieniu pmp – art. 47 TUE: prawo do zawierania umów międzynarodowych, przystępowania do OM, wysyłania i przyjmowania przedstawicieli dyplomatycznych n Posiada osobowość prawną w rozumieniu prawa krajowego – art. 335 TFUE n Działa w oparciu o dwie umowy międzynarodowe – TUE i TFUE, które określają jej wartości, cele, instytucje, kompetencje, n UE jest następczynią prawną WE, Europejska Wspólnota Energii Atomowej funkcjonuje obecnie poza strukturą UE

Art. opiera się na- wartościach poszanowania Unia 2 TUE wartości UE godności osoby ludzkiej, wolności, demokracji, równości, państwa prawnego, jak również poszanowania praw człowieka (…). Art. 6 TUE wymienia źródła praw człowieka: n Karta praw podstawowych UE n Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności n Tradycje konstytucyjne wspólne wszystkim PCZ

Znaczenie podstaw aksjologicznych zawartych w art. 2 i 6 TUE Unijny – Wewnętrznounijny funkcjonowanie instytucji unijnych, Zewnętrzny Art. 7 TUE wykonywanie UE – P 3 Art. 49 TUE prawa przez PCZ

Zasada praworządności/ państwa prawnego n W ujęciu klasycznym zasada praworządności oznacza podporządkowanie państwa prawu, prawo nie jest jedynie środkiem sprawowania władzy, ale również kryterium jej sprawowania: Art. 7 Konstytucji RP Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa. n W systemie UE oznacza przede wszystkim oznacza podporządkowanie UE prawu pierwotnemu – aspekt formalny oraz kontrolę stanowionego prawa pod kątem zgodności m. in. z prawami człowieka – aspekt materialny

Artykuł funkcjonowania Unii jest demokracja 1. Podstawą 10 TUE przedstawicielska. 2. Obywatele są bezpośrednio reprezentowani na poziomie Unii w Parlamencie Europejskim. Państwa Członkowskie są reprezentowane w Radzie Europejskiej przez swoich szefów państw lub rządów, a w Radzie przez swoje rządy; szefowie państw lub rządów i rządy odpowiadają demokratycznie przed parlamentami narodowymi albo przed swoimi obywatelami. 3. Każdy obywatel ma prawo uczestniczyć w życiu demokratycznym Unii. Decyzje są podejmowane w sposób jak najbardziej otwarty i zbliżony do obywatela. 4. Partie polityczne na poziomie europejskim przyczyniają się do kształtowania europejskiej świadomości politycznej i wyrażania woli obywateli Unii.

Podstawy demokratycznego funkcjonowania UE n instytucji obywatelstwa UE – art. 20 i nn. TUE n Suwerenność ludu w UE? Kwestia istnienie narodu europejskiego TUE: preambuła oraz art. 1 ust. 2 - narody europejskie, ale art. 14 ust. 2 TUE - W skład Parlamentu Europejskiego wchodzą przedstawiciele obywateli Unii n Reprezentacja różnych grup interesu – art. 11 ust. 1 -3 TUE n Inicjatywa obywatelska – art. 11 ust. 4 TUE n Udział parlamentów krajowych w stanowieniu prawa unijnego - art. 12 TUE

Art. 3 TUE – cele UE 1. Celem Unii jest wspieranie pokoju, jej wartości i dobrobytu jej narodów. 2. Unia zapewnia swoim obywatelom przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości bez granic wewnętrznych, w której zagwarantowana jest swoboda przepływu osób, w powiązaniu z właściwymi środkami w odniesieniu do kontroli granic zewnętrznych, azylu, imigracji, jak również zapobiegania i zwalczania przestępczości. 3. Unia ustanawia rynek wewnętrzny. Działa na rzecz trwałego rozwoju Europy, którego podstawą jest zrównoważony wzrost gospodarczy oraz stabilność cen, społeczna gospodarka rynkowa o wysokiej konkurencyjności zmierzająca do pełnego zatrudnienia i postępu społecznego oraz wysoki poziom ochrony i poprawy jakości środowiska naturalnego. Wspiera postęp naukowotechniczny. Zwalcza wyłączenie społeczne i dyskryminację oraz wspiera sprawiedliwość i ochronę socjalną, równość kobiet i mężczyzn, solidarność między pokoleniami i ochronę praw dziecka. Wspiera spójność gospodarczą, społeczną i terytorialną oraz solidarność między Państwami Członkowskimi. Szanuje swoją bogatą różnorodność kulturową i językową oraz czuwa nad ochroną i rozwojem dziedzictwa kulturowego Europy. 4. Unia ustanawia unię gospodarczą i walutową, której walutą jest euro. 5. W stosunkach zewnętrznych Unia umacnia i propaguje swoje wartości i interesy oraz wnosi wkład w ochronę swoich obywateli. Przyczynia się do pokoju, bezpieczeństwa, trwałego rozwoju Ziemi, do solidarności i wzajemnego szacunku między narodami, do swobodnego i uczciwego handlu, do wyeliminowania ubóstwa oraz do ochrony praw człowieka, w szczególności praw dziecka, a także do ścisłego przestrzegania i rozwoju prawa międzynarodowego, w szczególności zasad Karty Narodów Zjednoczonych.

Kompetencję UE Art. 3 – 6 TFUE Wspierające, uzupełniające, koordynujące wyłączne dzielone

Artykuł 3 TFUE 1. Unia ma wyłączne kompetencje w następujących dziedzinach: a) unia celna; b) ustanawianie reguł konkurencji niezbędnych do funkcjonowania rynku wewnętrznego; c) polityka pieniężna w odniesieniu do Państw Członkowskich, których walutą jest euro; d) zachowanie morskich zasobów biologicznych w ramach wspólnej polityki rybołówstwa; e) wspólna polityka handlowa.

Art. 4 TFUE 2. Kompetencje dzielone między Unią a Państwami Członkowskimi stosują się do następujących głównych dziedzin: a) rynek wewnętrzny; b) polityka społeczna w odniesieniu do aspektów określonych w niniejszym Traktacie; c) spójność gospodarcza, społeczna i terytorialna; d) rolnictwo i rybołówstwo, z wyłączeniem zachowania morskich zasobów biologicznych; e) środowisko naturalne; f) ochrona konsumentów; g) transport; h) sieci transeuropejskie; i) energia; j) przestrzeń wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości; k) wspólne problemy bezpieczeństwa w zakresie zdrowia publicznego w odniesieniu do aspektów …

Artykuł 6 Unia ma kompetencje do prowadzenia działań mających na celu wspieranie, koordynowanie lub uzupełnianie działań Państw Członkowskich. Do dziedzin takich działań o wymiarze europejskim należą: a) ochrona i poprawa zdrowia ludzkiego; b) przemysł; c) kultura; d) turystyka; e) edukacja, kształcenie zawodowe, młodzież i sport; f) ochrona ludności; g) współpraca administracyjna.

UE jako organizacja międzynarodowa o charakterze ponadnarodowym ORGANIZACJA MIĘDZYNARODOWA TYPU MIĘDZYPAŃSTWOWEGO O SZCZEGÓLNYM CHARAKTERZE n powierzenie przez państwa członkowskie szerokiego zakresu kompetencji na rzecz UE n UE wykonuje w zakresie określonym przez Traktat władzę publiczną n wytworzenie przez UE autonomicznego porządku prawnego – prawo UE, różnego od prawa międzynarodowego n bezpośrednie stosowanie prawa UE w państwach członkowskich n niezależność niektórych instytucji unijnych (KE, PE, ETS, Sąd) od rządów państw członkowskich n Szczególna procedura stanowienia prawa pochodnego n obligatoryjna jurysdykcja ETS w stosunku do państw członkowskich n Rozwój specyficznej, głębokiej współzależności pomiędzy organizacją a PCZ

Przykład funkcjonowania UE – sprawa „Rospudy” n Podstawy prawne dla działania UE; art. 4 ust. 2 lit. e) i art. 191 TFUE [szeroki zakres kompetencji zasada kompetencji powierzonych] n Wydanie aktów prawnych odnoszących się do ochrony środowiska m. in. ; dyr. 92/43/EWG w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory [stanowienie prawa przez UE] n Rozpoczęcie procesu inwestycyjnego na terenie RP - organy polskiej władzy państwowej odpowiedzialne na właściwe stosowanie prawa unijnego [art. 4 ust. 3 TUE – zasada lojalnej współpracy] n KE negatywnie ocenia zastosowanie pr. unijnego przez władze polskie – art. 17 ust. 1 TUE [KE jako organ władzy ponadnarodowej sprawujący „realną” władzę WE] n Wniesienie skargi przez KE na Polskę na podstawie art. 263 TFUE – C- 194/07 [KE jako organ kontrolny i ETS jako organ sprawujący władzę sądowniczą] n Wstrzymanie prac budowlanych przez RP n Decyzja rządu RP o zmianie przebiegu drogi n Wycofanie skargi przez KE

Podsumowanie n Struktura UE analizowana jest przez pryzmat modelu organizacji międzynarodowej n TL potwierdza, iż na obecnym etapie finalnym efektem integracji będzie przekształcenie UE w OM