Chapter 8 — Болжау Operations Management by R

Chapter 8 - Болжау Operations Management by R. Dan Reid & Nada R. Sanders 4 th Edition © Wiley 2010 1

Не үйренеміз? n n Болжаудың принициптері Болжау процесіндегі қадамдар Болжау әдістері мен олардың сипаттамалары Уақыт тізбегі және себеп-салдар модельдері © Wiley 2010 2

Не үйренеміз? n n Деңгей, тренд, маусымдық өзгерістер, циклдер Сызықтық регрессия арқылы себеп салдар моделі Болжамның дәлдігін есептеу Болжау моделін таңдау © Wiley 2010 3

Болжам принциптері Болжам моделдерінің күрделілігі мен керекті ақпараттарға байланысты әр түрлі болжамдар тудырады: 1. Болжамдар дәл бола бермейді 2. Болжамдар жинақталған, үлкен көлемдегі ақпараттарға дәлірек жасалады 3. Қысқа мерзімдік болжамдар дәлірек © Wiley 2010 4

Болжам моделдерінің түрлері n Не болжану керек екендігі шешіледі n n Керекті ақпаратты талдау және бағалау n n n Керекті ақпаратты анықтау және оның қолжетімділігін тексеру Болжам моделін талдау және бағалау n n Уақыт аралығы, талдау бірліктері Шығыны, қолдану жеңілдігі, дәлдігі Болжамды жасау Болжамның дәлдігін уақыт өте тексеру © Wiley 2010 5

Болжам әдістері n Болжам әдістері екі топқа бөлінеді: © Wiley 2010 6

Болжам модельдері n n Сапалық әдіс - n Субьективті түрде болжанады n «Ақылды таңдаулар» яғни Эксперттің ойы Сандық әдіс – математикалық модельдеу n Математикалық модельдеу негізінде болжам жасалынады © Wiley 2010 7

Сапалық әдістер © Wiley 2010 8

Сандық әдістер n Уақыт тізбегі моделі: Болжам тарихи жиналған сандардың негізінде жасалады. n Болашақтағы оқиғалар өткен оқиғаларға ұқсас болады деп пайымдайды. Себеп-салдар моделі n Себеп салдар қатынастарын зерттейді n Көрсеткіштер арқылы болашақты болжайды. n © Wiley 2010 9

Уақыт тізбегі моделі n Болжам жасаушы ақпарат: n n Ақпарат = тарихи ақпарат+ кездейсоқ оқиғалар Тарихи болжамдар: n n Деңгей (ұзақ мерзімді орташа) – сандар тұрақты орташаның маңында өзгереді Тренд – бірыңғай төмендеулер, жоғарылау әсері Маусымдық – тұрақты көлемде жиі қайталанып тұратын өзгерістер Цикл – экономикалық толқулар, өзгерістер арқылы туындайды. Кездейсоқ айнымалылар болжанбайды. © Wiley 2010 10

Уақьт тізбегі © Wiley 2010 11

Уақыт тізбегі модельдері n Тым қарапайым: n Болжанатын шама өткен периодтағы нақты шамаға тең. n Арифметикалық орташа: n Қолжетімді ақпараттың орташа мәні © Wiley 2010 12

Уақыт тізбегі Өлшенген қозғалмалы орташа «Экспоненциально взвешенное скользящее среднее» n Барлық өлшемдердің қосындысы 100% немесе 1. 00 мысалы, Ct =0. 5, Ct-1 =0. 3, Ct-2 =0. 2 (0, 5+0, 3+0, 2=1. 0) n n Бір периодты екіншісімен салыстыра аламыз, соңғы ақпаратқа көбірек үлес берілуі мүмкін (Ct=. 5) © Wiley 2010 13

Уақыт тізбегі Exponential Smoothing: Қолданылу оңайлығы мен керекті ақпараттарға байланысты ең жиі қолданылатын уақыт тізбегі моделі. Бастау үшін үш өлшем ғана керек: n n n Өткен периодтың болжамы (Ft) Өткен периодтың нақты көлемі (At) 0 мен 1. 0 арасындағы коэфициенттің мәні Коэфициент жоғары болған сайын (мысалы 0. 7 немесе 0. 8) сол мәнге көбірек тәуелді болады. © Wiley 2010 14

Сызықтық тренд Келесідегідей түзу сызықтық функция арқылы тренд қоса алынған болжам жасай аламыз: Y = a + bx мұнда Y = X периодына арналған болжам X = тәуелсіз айнымалы A = X = 0 нүктесіндегі у мәні (Y intercept) B = бұрыштық коэфициент © Wiley 2010 15

Трендті болжам n Трендпен бірге есептелген болжам n 1 қадам- Тарихи ақпаратпен болжам жаса n 2 қадам – Тренді есепте n 3 қадам – тренді қоса алғандағы болжам © Wiley 2010 16

Дәл болжам моделін таңдау Қолжетімді ақпараттың түрі 1. § Кейбір әдістер көбірек ақпарат қажет етеді Дәлдіктің өлшемі 2. § Дәлдікті арттыру үшін көбірек ақпарат керек Болжам жасау мерзімі 3. § 3 ай vs. 10 жыл: екеуіне екі түрлі модель қажет © Wiley 2010 17

Болжам жасау құралдары n n n Microsoft Excel, Quattro Pro, Lotus 1 -2 -3 тәрізді қарапайым құралдар SPSS, SAS, NCSS, Minitab сияқты статистикалық бағдарламалар Forecast Master, Forecast Pro, Autobox, SCA сияқты арнайы болжам бағдарламалары © Wiley 2010 18

Болжам Компанияның келесілер үшін де болжам жасайтынын ұмытпауымыз қажет: n Заводтың сыйымдылығы (9 апта), n Заводтың потенциалы мен жаңа заводтарға деген қажеттілік n Керекті жұмысшылар саны (11 апта). © Wiley 2010 19

Ұйымдағы болжам Жалпы айтқанда операциялық менеджер қабылдайтын барлық шешім болжамдарға сүйене отырып жасалынады: n Бәсекеге қабілеттік таңдаулары, процестегі өзгерістер, үлкен көлемдегі технологияларды сатып алу шешімі /3 апта/ n Тактикалық жоспарлау, жұмысшылардың жұмыс кестесі /11 апта/ © Wiley 2010 20

Ұйымдағы болжам n Ұйымның барлық бөлімдері үшін болжамның маңызы зор: n n Маркетинг бөлімі сұраныс пен сатылым деңгейін болжайды Қаржылық бөлім акцияның бағасын, қаржылық жағдайды, капиталға деген қажеттілікті болжайды. Ақпараттық жүйелер бөлімі ұйымның өзінде бар ақпаратты /data/ қалай сақтайтынын, болашақта қандай өлшемдегі database керек болатынын болжайды. Адам ресурстары бөлімі болашақта керек болар жұмысшы санын, жұмыс түрлерін болжайды. © Wiley 2010 21