• • • • • • БИШЕНСЕ ТЕМА — ПЯТАЯ ТЕМА Минең дуҫтым — Мой друг Был Әлфиә. Был минең дуҫым. Ә был мин. Ул Ираның дуҫы. Ул студент. Мин дә быйыл Ул yҡырға инеүселәр уҡырға индем. исемлеген ҡарай. Ур-ра!! Ул уҡырға ингэн! Ул студент! YҠЫPFA ӘҘЕРЛӘНЕҮ — ПОДГОТОВКА К ЧТЕНИЮ — Һине кем ҡнаҡҡа саҡырҙы? — Кто пригласил тебя в гости? — Мине ҡунаҡҡа дуҫым саҡырҙы. — Друг пригласил меня в гости. Упражнение 1. Прочитайте текст. Переведите. Тыуған көн Бөгөн Илдарҙың тыуған көнө. Ул минең дуҫым. Мин уның менән Бөрө медицина колледжына уҡырға инергә йөрөгәндә таныштым. Уҡырға инеү өсөн документтарҙы бер көндә бирҙек. Икебеҙ ҙә уҡырға индек, хатта бер төркөмгә тура килдек. Ул Бөрө ҡалаһынан, ә мин Бәләбәй районынан килдем. Мин ятаҡта торам, ә ул атай-әсәһе менән бергә йәшәй, шуға өйҙәренән йөрөп уҡый. Илдарҙың тыуған көнөнә уның элекке дуҫтары — класташ ҡыҙҙар менән малайҙар килгәйне. Мин улар менән дә таныштым. Улар ҙа уҡый. Төрлөһө төрлө ерҙә уҡып йөрөйҙәр икән. һәйбәт егеттәр һәм ҡыҙҙар. Гитарала уйнай беләләр, матур йырлайҙар. Мин дә йырларға яратам. Тик тәүҙә оялып ултырҙым, йырлай беләм, тип әйтмәнем. Ә дуҫымды тыуған көнө менән ҡотлағанда йырламай булдыра алманым. Илдарҙы тыуған көнө менән ҡотлап, һүҙ әйткәс: «Минең музыкаль бүләгем дә бар» , — тинем дә яратҡан йырымды йырланым. Минең ҡотлауҙы ла, йырымды ла улар бик оҡшатты. Илдарҙың тыуған көнөндә ата-әсәһе, туғандары ла булды. Олатаһы менән өләсәһе миңә бик оҡшаны. Ни яҡтары менәндер минең олатайым менән өләсәйемде хәтерләтәләр.
• • • • • • • • Тыуған көн бик һәйбәт үтте. yҡырғa инеү өсөн документтарҙы — документы для поступления бер торкөмгә тура килдек — попали в одну группу ни яҡтары менәндер. . . хәтерләтәләр — чем-то напоминают. . . Упражнение 2. Вместо точек поставьте аффиксы прошедшего времени. Запишите. 1. Мин кәрәкле китап һатып ал. . 2. Ғәлиә мәктәптә Һәйбәт уҡы. . 3. Мин бөгөн дәрескә һуңла. . 4. Атай эштән иртә ҡайт. . 5. һин кисә ниңә концертҡа барма. . . ? 6. Кисә Илнар һиңә шылтырат. . . мы? 7. һин театрға билет ал. . . мы? 8. һин һәйбәт ял ит. . . ме? 9. Кисә кураторҙы күр…ме? 10. Ул һиңә эш бир. . . ме? 11. Курсташтар тыуған көнөмә һүҙлек бүләк ит. . 12. һүҙлек миңә бик оҡша. . Прочитайте. Вместо точек поставьте падежные аффиксы. Переведите. — Дима, һаумы! Мин һине күптән күргәнем юҡ. Кисә кино… саҡырырға уйлағайным, телефоның яуап бирмәне. — Ә-ә, мин кисә дуҫымда ҡунаҡ. . . булдым. — Кем ул? Мин уны беләмме? — Эйе, беләһең. һеҙҙең элекке күршегеҙ Дамир ағай. . . улы Илдар. Кисә уның тыуған көнө булды. — Илдар. . . тыуған көнө булдымы? Уның тыуған көнө яҙ түгелме ни? — Юҡ, 31 ғинуар. . Кисә 15 йәш тулды. — Унда тағы кемдәр булды? — Илдар. . . ата-әсәһе, класташтары, һеңлеһенең дуҫтары. — һин унда оҙаҡ булдыңмы? — Эйе, кис буйы. Сәғәт унынсы ярты. . . ҡайтырға сыҡтым. Туҡталыш… тиклем мине оҙаттылар. Сөнки мин ул яҡты яҡшы белмәйем бит. 101 -се автобус. . . ултырттылар, сәғәт 11 -се яртыла ятаҡ. . . инем. Беҙ… ятаҡ сәғәт ун берҙә ябыла. кис буйы — целый вечер ҡайтырға сыҡтым — отправился домой туҡталышҡа тиклем — до остановки Көсәйтеү киҫәксәһе — Усилительная частица ла/лә, та/тә, да/дә, ҙа/ҙә — усилительные частицы. Они пишутся отдельно. Например: Мин дә барам. — И я пойду. һин дә әйт. — И ты скажи. Упражнение 3. Найдите усилительные частицы в предыдущем тексте и диалоге.
• • • • • • • • • Төшөм килеш — Винительный падеж Падежные вопросы: кемде — кого? нимә! нимәне? — что? Падежные аффиксы: -ты/-те, -то/-тө, -ды/-де, -до/-дө, -ҙы/-ҙе, -ҙо/-ҙө -ны/-не, -но/-нө: китапты бир — дай книгу. Значение прямого объекта может быть выражено и без аффикса: в этом случае он характеризуется неопределенностью: Миңә китап бир. — Дай мне книгу. Мине кем шатланып ҡаршы алды? – Кто встретил меня с радостью? Мине дуҫым шатланып ҡаршы алды. – Друг встретил меня с радостью. Упражнение 4. Существительные, данные в скобках, поставьте в винительном падеже. 1. Мин бөгөн вокзалда Диманы (Марат, Ләйсән) ҡаршылайым. 2. Ишекте (форточка) асмағыҙ. 3. Таҡтаны (өҫтәл, тәҙрә, көҙгө) һөртөгөҙ. 4. Салатҡа картуфты (помидор, ҡыяр, hyған, алма) турағыҙ. 5. Туалетты (ванна, коридор) йыйыштырығыҙ. 6. Өҫтәлгә салатты (икмәк, кәнфит, картуф, торт) ултыртығыҙ. 7. Олатайым беҙҙе (атай, әсәй, Сәлимә, Ильяс) ярата. 8. Мин тыуған көнөмә атайымды (әсәйем, ҡустым, һеңлем, олатайым, өләсәйем, класташтар, курсташтар) саҡырҙым. Упражнение 5. Составьте предложения. Какие существительные в башкирском языке отвечают на вопрос кто? , а какие — на вопрос что? әсәй бесәй Мин кемдән? эт нимәнән? атай яратам? һин кемде? музыка яратмайым? нимәне? турғай ҡурҡам? Ул крокодил айыу күрше
• • • • • • • Упражнение 6. Выполните упражнение по образцу. Образец: Әсәй. — һине кем шатланып ҡаршы алды? — Мине әсәйем шатланып ҡаршы алды. — Мин әсәйемде шатланып ҡаршы алдым. Атай. 2. Класташ. 3. Ауылдаштар. 4. Курсташтар. 5. Күрше. Упрлжнение 7. Выполните упражнение по образцу. Образец: — heҙ беләһегеҙме, ул кемде киноға саҡырған? — Эйе, беләм. Ул таныш студентканы киноға саҡырған. 1. heҙ беләһегеҙме, беҙ театрҙа кемде осраттыҡ? 2. heҙ беләһегеҙме, беҙ магазинда кемде осраттыҡ? 3. heҙ уның кемгә билет алғанын беләһегеҙме? 4. Китапхананан минең ниндәй китап алғанын беләһегеҙме? 5. heҙ беләһегеҙме, мин ниндәй китаптар yҡырға яратам? 6. Информатиканан кем уҡытҡанын heҙ беләһегеҙме? 7. Иртәгә математиканан дәрес булғанын heҙ беләһегеҙме? Бойороҡ һөйкәлеш — Повелительное наклонение В башкирском языке повелительное наклонение совпадает с корнем (основой) глагола: иртә тор — рано встань; иртәнсәк мине уят — утром разбуди меня. — һин ал — ты бери heҙ aлығыҙ — вы берите уп алһын — пусть берет улар алһын(дар) — пусть берут Упражнение 8. Прочитайте. Переведите. Вместо точек поставьте нужные аффиксы. Глаголы поставьте в повелительном наклонении и перепишите. 1. Китап. . . шкафҡа һалды. 2. Олег сессия. . . һәйбәт әҙерләнгән. 3. Картина. . . стенаға элгән. 4. Иртәнсәк сәй ҡайнатҡан. 5. Улым мине иртәнсәк ваҡытында уятҡан. 6. Артур форточка. . . асып йоҡлаған. 7. Илнур имтихан. . . бишкә биргән. 8. Ғәлиә матур итеп hүpәт. . . яһаған 9. Гүҙәл компьютерҙа таблицалар. . . яҡшы итеп эшләгән. Отрицательная форма повелительного наклонения образуется присоединением окончаний - ма/-мә к корню (основе) глагола: барма — не ходи; уҡыма — не читай.
• • • • • • • • Упражнение 9. Переведите. Составьте предложения. 1. Иртә тор! Иртә тормай. Иртә торамы? Иртә тора. Иртә тормаймы? Иртә торма! Иртә торалар. Иртә тормайҙар. 2. һөрт! һөртмөй. һөртөме? һөртмәйме? һөртмә! һөртмәгеҙ! һөртәләр. 3. Ал! Алмай. Аламы? Алмаймы? Алма! Алмағыҙ! Алмайҙар. Упражнение 10. Переведите. Запишите. 1. Садись. Он сидит. Он не сидит? Я сижу? Не садись! Не садитесь! Вы сидите? 2. Читай! Он читает. Он не читает? Я читаю? Нечитай! Не читайте! Вы читаете? 3. Думаю. Он думает. Он не думает? Я думаю? Недумай! Вы думайте! Вы думаете? Упражнение 11. Составьте отрицательные предложения по образцу. Образец: — Ергә ултырам. — Ергә ултырмағыҙ. — Юҡ, беҙ ергә ултырмайбыҙ. 1. Иртәгә концертҡа барам. 2. Урамда оҙаҡ йөрөйөм. 3. Тәҙрәне ябам. 4. Ауылға ҡайтам. 5. Дәрестә ҡысҡырып һөйләшәм. 6. Көн һайын аш бешерәм. 7. Күп йоҡлайым. Упражнение 12. Прочитайте. Переведите. Вместо точек поставьте аффиксы глаголов прошедшего времени. — Айгөл, мине ҡотлай алаһың. — Нимә менән? — Мин бөгөн права алыу өсөн имтихан бир. . . м. — Ҡотлайым! Эх, ҡайһылай шәп булған!. . Әйт әле, имтихандар ҡыйын бул. . . мы? Мин бик ҡыйын, тип ишет. . . инем. Бигерәк тә машина йөрөтөү буйынса. Шулаймы? — Эйе, еңел түгел. Ысынлап та, машинаны йөрөтөү буйынса имтихан ауыр бул. . — Ә һин нисек улай тиҙ әҙерлән. . . ң? Права алырға уйламай инең түгелме? — Шулай шул. Минең техникумда яңы дуҫым бар бит. Уға «машина ене» ҡағыл. . Машинаны шәп йөрөтә белә, праваһы бар. Ул мине өйрәт. . Уның атаһы шофер
• • • • • икән. Таксиҙа эшләй. Ә курста уҡыу миңә ауыр булма. . Кис уҡы. . . м. Бер дәрес ҡалдырма. . . м. Минең менән дәрескә дуҫым да йөрөнө. — Ә һиңә документ бирҙеләрме? — Праванымы? Эйе, бир. . . ләр. Бына, күрһәтәм. машинаны шәп йөрөтә — прекрасно водит машину Упражнение 13. Ответьте на вопросы письменно. — һин уҡыған колледжда (училищела) дуҫың бармы? — Ул ҡайҙан килгән? — Ул нимә менән ҡыҙыҡһына? — һин уның менән ни өсөн дуҫлаштың? Упражнение 14. По рисунку составьте рассказ. Опишите их Уҡытыусы нимә эшләй? Был студент нимә эшләй? Упражнение 15. Переведите. Существительные поставьте в винительном падеже. Скажите, где можно эти аффиксы не ставить. 1. Мин уҡытыусы. . . тыңлайым. 2. Мин Сабир. . . беләм. 3. Мин әсәйем. . . , атайым. . . , олатайым. . . , өләсәйем. . . , ҡустым. . . , һеңлем. . . , апайым. . . , ағайым. . . яратам. 4. һин кем. . . беләһең? 5. Өләсәй сәй. . . ярата. 6. Артур телевизор. . . һүндерҙе. 7. Самолет. . . күрәһеңме? 8. Артур, һин Вечко. . . беләһеңме? 9. Дәрес. . . эҙерләнеңме?
• • • • • • • • Упражнение 16. Употребляя нижеприведенные слова, опишите вашего друга. КЕШЕНЕҢ ТЫШҠЫ ҠИӘФӘТЕ — ВНЕШНОСТЬ ЧЕЛОВЕКА буй — рост бейек, оҙон — высокий: оҙон буйлы — высокого роста маңлай — лоб киң — широкий; киң маңлайлы — с широким лбом күҙ — глаза тар — узкий: тар маңлайлы — с узким лбом баш — голова йәмһәҙ, насар – некрасивый, неприятный керпек — ресницы насар — плохой, неприятный танау — нос матур — красивый: төҫкә матур — приятный на вид бит, йөҙ — лицо күҙҙәре матур — глаза красивые ҡаш — бровь ҙур — большой: ҙур буйлы — высокого роста ауыҙ — рот оҙон — длинный: керпектәре оҙон — ресницы длинные сәс — волосы көләс — веселый; көләс йөҙлө — с веселым лицом мыйыҡ — усы һөйкөмлө, яғымлы — привлекательный ирен — губы һөйкөмлө — симпатичный теш — зуб иҫ киткес матурлыҡ — удивительная красота ХОЛОҠ — ХАРАКТЕР, НРАВ яғымлы — добрый ҡаты холоҡ — крутой нрав уҫтал — злой баҫалҡы холоҡло кеше — человек спокойного нрава һәйбәт — хороший холоҡһоҙ — дурной по характеру асыҡ — открытый алсаҡ, яғымлы— добродушный, открытый
Упражнение 17. Прочитайте диалог. Переведите. — Динар, һин кисә бер егет менән китеп бара инең. Кем ул? — Минең дуҫым. — Шаян егеткә оҡшап тора. — Шаян шул. Йәш саҡта кем шаян булмай. — hуғышырғa ла яратамы? — Үҙеңде яҡламаһаң, һине кем яҡлай. — Алдашамы? — Алдаша. Уныһына күҙ йомам инде. Дуҫ кәрәк бит. йәш саҡта кем шаярмай — в молодости кто не балуется һине кем яҡлай — кто тебя защитит yныһынa күҙ йомам инде — закрываю на это глаза Ответьте на вопросы: 1) Как вы думаете, повезло ли Динару с другом? Почему в друзья попался такой человек? • 2) Вы согласны с выводом Динара? • 3) Расскажите, какое впечатление оставил у вас разговор Динара с его знакомым. • • • • •
• • • • Упражнение 18. Прочитайте диалог. Переведите. Минең дуҫым ниндәй ул? — Мин Шатморат. Эйе, минең дуҫым бар. Уны ниндәй кеше, тип һорайһығыҙмы? Яуап бирәм: ул бик һәйбәт кеше. — Нисек һәйбәт, тиһегеҙме? Яуап бирәм: ул бик ғәҙел, кешегә ярҙамсыл. Аҡыллы, тырыш. Алдашмай. Тураһын әйтә. Маҡтанмай. Шуға ла ул миңә бик оҡшай. Мин уны шуның өсөн хөрмәт итәм. — Минең дуҫым төҫкә ниндәй, тип һорайһығыҙмы? Яуап бирәм: ул урта буйлы, hopo күҙле, аҡ йөҙлө, тура сәсле. Шаян түгел, етди егет. Бер ваҡытта ла шаярып яуап бирмәй. Шул яғы менән ул миңә бигерәк тә оҡшай. урта буйлы — среднего рост ғәҙел — справедливый тура сәсле — волосы прямые етди — серьезный хөрмәт итәм — уважаю Ответьте на вопросы: 1) Расскажите, какой у Шатмурата друг. Опишите его: какой у него характер? Какой он по внешности? 2) А вам понравился бы такой молодой человек?
• • • • • • • 3) Подумайте: а вы сами какой человек? Как и какими словами описал бы вас ваш однокурсник? Подумайте об этом и запишите. Упражнение 19. Прочитайте текст, который состоит из четырех частей. Переведите. Расскажите содержание. I. Дуҫлыҡты һаҡлау шарттары Беренсе шарт — дуҫҡа баш булмау. Дуҫлыҡ — ул фекер уртаҡлығы. Әгәр дуҫыңа баш булаһың икән, тимәк, һәр саҡ ул һинең фекерең менән иҫәпләшергә, һинең фекерең өҫтөн булырға тейеш, тигәнде аңлата. Ул саҡта һин кем менән кәңәшләшерһең, кем һүҙенә ҡолаҡ һалырһың? Икенсе шарт — үҙ хатаңды таныу, кешене ғәйепләмәү. Ғәйепте иң элек үҙеңдән эҙлә. (И. Бураҡаев, М. Бураҡаева, М. Юлмөхәмәтов буйынса) Мәҡәл Дуҫҡа баш булмайҙар, иш булалар. баш булыу — стать хозяином чего-либо, овладеть чем-либо ҡолаҡ һалыу — прислушиваться үҙ хатаңды таныу — признавать свою ошибку Упражнение 20. Переведите шутку. — Что же пожелать тебе на день рождения, внучка? — Пожелай, бабушка, чтобы я встретила мужчину, без которого не смогла бы жить. — Желаю тебе встретить мужчину, с которым ты смогла бы жить. . . Ответьте на вопросы: 1) А вы как думаете, ребята? Права ли бабушка? С каким человеком можно хорошо жить? На каких людей можно положиться? Какой должен быть у них характер? 2) А вы отвечаете таким требованиям? Вы сами какой человек? Можно ли на вас положиться? Подумайте об этом и работайте над собой, над своим характером.
• • • • • • Упражнение 21. Составьте предложения по образцу. Образец: — һин бөгөн сәғәт алтыла торҙоңмо? — Юҡ, мин бөгөн сәғәт алтыла торманым, етелә торҙом. 1. heҙ ике телеграмма ебәрҙегеҙме? 2. heҙ ике имтиханға әҙерләндегеҙме? 3. Залда өс тәҙрәме? 4. Бүлмәлә биш кресломы? 5. Тәрилкәлә ун алмамы? 6. Әле сәғәт алтымы? 7. Әсәйеңә ҡырҡ бер йәшме? 8. Атайыңа ҡырҡ биш йәшме? 9. һиңә ун өс йәшме? Упражнение 22. Прочитайте текст. Переведите. Расскажите содержание. II. Дуҫлыҡты һаҡлау шарттары Өсөнсө шарт — холҡоңда маҡтаныу, хәйләләү, юхалау, оторға тырышыу кеүек ғәҙәттәрең булһа, был ғәҙәтте дуҫыңа ҡарата ҡулланмау. Уның алдында таҙа намыҫлы булып ҡалыу. Хәйлә дуҫлыҡты ҡаҡшата, юҡҡа сығаpa. Дүртенсе шарт — дуҫ ғәйебен һөйләмәү. Дуҫыңдың холҡон иҫәпкә алып, яйын тура килтереп үҙенә әйтеү. Хатта асыуланышырға тура килгән осраҡта ла дуҫ серен сисмәү — яңынан дуҫлашырға тура килеүе ихтимал. (И. Бураҡаев, М. Бураҡаева, М. Юлмөхәмәтов буйынса) арттырып ебәреү — преувеличивать отopғa тырышыу — стараться выиграть дуҫыңа ҡарата ҡулланмау — не использовать в отношении друга хәйлә — хитрость юхалау — лицемерить хатта асыуланышырға тура килгән осраҡта ла — даже если придется сориться холоҡ — характер
• • • • • • • • Упражнение 23. Составьте предложения: 1. Повествовательные. 2. Вопросительные. бассейн беҙ хоккей йөрө… дуҫым менән кино бар… курсташтар менән дискотека ярат… спортзал шөғөллән… Упражнение 24. Прочитайте. Переведите русские слова. Составьте предложения. А) Образец: Кәрим һәйбәт уҡый. Карим учиться хорошо Ул китапханаға йыш бара. Он часто посещает библиотеку. дома ҡайҙа? в библиотеку шөғөлләнә утром, вечером ҡасан? по вторникам много, мало хорошо, плохо Б) Образец: Мәктәпте тамамлағас, После окончания школы ул уолледжға инде. он поступил в колледж. колледж ҡайҙа? уҡырға училище уҡый академия колледж нимәне? тамамлай училище академия
• • • • • Упражнение 25. Прочитайте текст. Переведите. Расскажите содержание. III. Дуҫлыҡты һаҡлау шарттары Бишенсе шарт — кеше алдында дуҫыңды кәмһетеп, үҙеңде аҡыллы күрһәтергә тырышыу дуҫлыҡты ҡаҡшата. Алтынсы шарт — бер яҡлы ярҙам көтмәү. Бер нәмәгә лә мохтажлыҡ кисермәгән кеше булмай. Ярҙамлашыу hәp саҡ ике яҡлы барырға тейеш. Ярҙамдың төрлөһө була: матди ярҙам, ҡул ярҙамы, тел ярҙамы. Кешенең йомартлығынан, киң күңеллелегенән, яҡшылығынан даими файҙаланыу, yғa һалышыу, теңкәһенә тейеү дуҫлыҡты ҡаҡшата. (И. Бураҡаев, М. Бураҡаева, М. Юлмөхәмәтов буйынса) Мәкәл Дуҫҡа дуҫ бул, йөк булма. кеше алдында кәмһетеү — унижать перед другими матди ярҙам — материальная помощь мохтажлыҡ — нужда ҡытлыҡ кисереү — нуждаться в чем-л. һалышыу — понадеяться теңкәһенә тейеү — надоедать йөк булма — не будь обузой
• • • • Упражнение 26. Переведите текст. Выразите ваше отношение к каждому из высказанных мнений на заданную тему. Согласны ли вы с ними? Каким должен быть настоящий мальчишка? Радиожурнал «Ровесник» обратился к своим слушателям с просьбой ответить, каким, по их мнению, должен быть настоящий мальчишка. Редакция получила много откликов. «По моему мнению, — пишет девочка из Львова, — настоящему мальчишке подчиняются все ребята во дворе, его всегда слушаются» . Другая девочка, москвичка, считает, что настоящий мальчишка тот, кто дорожит честью класса, ценит мнение товарищей. Корреспондентка из Алма-Аты рассказала такой случай: их класс находился в походе в горах, но погода испортилась и всем пришлось вернуться домой; только один из ее одноклассников твердо решил во что бы то ни стало достигнуть вершины горы; он добрался до вершины и установил там вымпел. Такого мальчика можно считать настоящим. А что думают сами мальчики? Мальчик из города Орла думает, что для настоящего мальчишки важно не то, чтобы его приказам повиновались другие, — важно, чтобы он сам мог выполнить любое трудное задание. Два друга из Санкт-Петербурга придерживаются одного мнения: настоящий мальчишка никогда никому не приказывает, никого себе не подчиняет. Товарищи слушаются его, потому что уважают. И только один мальчик решил, что он самый настоящий, потому что часто руководит ребятами во время игры, а во время прогулок всегда возглавляет группу. Правда, он еще ходит в детский сад. А как считаете вы? (По Г. Брусенской) 1) Ответьте на поставленный в тексте вопрос. 2) Продолжая разговор по поднятой проблеме, обсудите, каким должен быть настоящий мужчина (кого можно считать настоящим мужчиной, какими качествами он должен обладать). Упражнение 27. Напишите рассказ на тему «Каким должен быть настоящий друг» .
• • • Упражнение 28. Прочитайте реплики студентов. Переведите. Скажите, в каких случаях так говорят. • • Имтиханда уйларға Имтиханды һәйбәт бирҙәм. тура килә. Атайға әйтәйем әле. Шатморатҡа • • лашылтырытайым Упражнение 29. Прочитайте. Вместо точек поставьте нужные аффиксы падежей. Напишите по образцу. Образец: — Әйтегеҙ әле, һеҙҙең төркөмдә нисә студент? — Эйе, мин беләм. Беҙҙең төркөмдә 14 студент. 1. Әйтегеҙ әле, һеҙҙең колледж. . . нисә студент уҡый? 2. Әйтегеҙ әле, һеҙҙең колледж. . . нисә уҡытыусы эшләй? 3. Әйтегеҙ әле, һеҙҙең поликлиника. . . нисә врач эшләй икән? 4. Әйтегеҙ әле, һеҙҙең аудитория. . . нисә өҫтәл менән ултырғыс бар икән? 5. Әйтегеҙ әле, был этаж. . . нисә уҡыу кластары бар? 6. Әйтегеҙ әле, һеҙҙең ҡала. . . нисә музей бар? 7. Әйтегеҙ әле, Һеҙҙә сессия ҡасан башлана һәм ҡасан тамамлана? • • •
• Упражнение 30. Прочитайте текст. Переведите. Расскажите содержание. • • IV. Дуҫлыҡты һаклау шарттары • • Етенсе шарт — дуҫтың уңышынан көнләшмәү. Дуҫтың да, башҡаларҙың да уңышы бер ваҡытта ла көнсөллөк уятырға тейеш түгел. Көнләшеү кирегә этә, тик сәм генә алғa тарта. • һигеҙенсе шарт — дуҫтың хәтерен һаҡлау. һинең уйламай әйткән һүҙеңде башҡалар үткәреп ебәрһә лә, дуҫыңдың күңеленә төйөн булып ятыуы, уйға һалыуы мөмкин. • (И. Бураҡаев, М. Бураҡаева, М. Юлмөхәмәтов буйынса) • • көнсөллөк — ревность • тик — только • сәм — честолюбие
• • • • • • • Мәҡәлдәр Аҙ ҡайғыны аш баҫа, күп ҡайғыны дуҫ баҫа. Дуҫлыҡ ашта беленмәй, эштә беленә. А) Проверьте себя. 1) Что я собой представляю? Кто я такой? 2) С каким человеком, имеющим какой характер я смогу дружить? 3) Какие черты моего характера (какие качества) мешают мне с ним (с ней) дружить? 4) Что во мне изменилось после того, как я начал работать над своим характером? 5) Еще какие черты характера я смогу изменить? Над чем мне надо работать? Б) Если есть возможность, ведите дневник и записывайте. Ул бөтәһен дә белә. — Он все знает. Ул бер нәмә лә белмәй. — Он ничего не знает. Бөтәһен дә оноттом. — Все позабыл Прочитайте. Переведите. Вместо точек поставьте нужные аффиксы глаголов прошедшего времени. А) — Имтиханға әҙерлән. . . ме? — Эйе. — БөтәҺен дә беләҺеңме? — Эйе. Бөтәһен дә беләм. — Ҡурҡмайһыңмы? — Юҡ. Сөнки бөтә дәрескә йөрө. . . , семинарҙа сығыш яһа. . Б) — Имтиханға әҙерлән. . . ме?
• • • • • • • — Эйе. — Бөтәһен дә беләһеңме? — Юҡ, бер нәмә лә белмәйем. — Ниңә? — Бөтәһен дә онот. . — Әйҙә, яңынан уҡыйыҡ. Иҫкә төшөрәйек. — Юҡ, ятып йоҡлайым. Иртәгә иҫкә төшә ул. яңынан — заново иҫкә төшөрәйек — вспомним Фразеологизмдар — Фразеологизмы — это устойчивые словосочетания. Например: ҡолаҡҡа ла элмәү — не слушать; берҙе биш итеү — русск. вариант из мухи делать слона; ҡыл да ҡыбырлатмау — бездельничать, ничего не делать и др. Прочитайте. Переведите. Вместо точек поставьте нужные падежные аффиксы. А) — Карина, һин нимә эшләйһең ул? Мин һиңә әйтәм-әйтәм, ә һин мин әйткәнде ҡолағыңа ла элмәйһең. — Интернет аша курстар. . . яҙылып ултырам бит. — Нисек ул? Ниндәй курстар. . . ? — Мин был колледж. . . тиҙҙән уҡып бөтәм. Ә белем алыуҙы дауам итергә кәрәк. Шуға өйҙә йә эшләгән ер. . . уҡырға уйлайым. — Был аңлашыла. Ә Интернет ни өсөн кәрәк? — Бына ошонан уҡ Интернет аша курстар. . . яҙылып була, беләһеңме? — Ә эшкә урынлашҡас яҙылырға ярамаймы ни? — Курстар. . . алдан яҙылһан, һәйбәт була. Ниңә уҡып бөткәнде көтөргә. Бында уйларға кәрәк әле, сөнки төрлө курстар бар икән. Мотлаҡ уҡып бөтә торған курстар, факультативтар бар. Курстар. . . уҡыһаң, уҡып бөтөү тураһында документ бирәләр. — Быны һиңә кем әйтте? — Айнур әйтте. Ул белә. Үҙе лә яҙылған.
• • • — Шулай икән. Мин дә яҙылайым әле. Тик нимәгә яҙылырға? Б) — Джон, дорого учиться в США? — Это зависит от разных вещей: от места учебы, возможности получить стипендию. . . Но в основном дешевле учиться в государственных университетах, чем в частных. — А сколько ты платишь за учебу? — Примерно 10 тысяч долларов в семестр. — Да. . . , у вас намного дороже, чем у нас. В российских государственных вузах, если успешно сдаешь вступительные экзамены и проходишь по конкурсу, учишься бесплатно. Но даже в коммерческих колледжах обучение стоит дешевле. Упражнение 31. Переведите. Милый Игорь! Ваш вопрос, что называть самым большим счастьем для человека, можно решить по-разному. С точки зрения существования человека вообще наибольшим счастьем нужно считать мир между человеческими племенами, нациями, государствами. . . В отношении личной деятельности высшим счастьем можно считать достижение той цели, к которой человек стремился с детских лет и которая полностью удовлетворяет его наклонностям, выполняется с полным успехом. (Из письма акад. В. А. Обручева школьнику И. Михайлусенко)
• Коммуникативные задания (аралашыу өсөн күнегеүҙәр). • • 1. Курсташтарығыҙ менән класташтарығыҙ тураһында Һөйләшегеҙ. • 2. Яңы һеҙ күрешкән кеше кем ул? Мин уны белгән кеүек булам. • • АЛТЫНСЫ ТЕМА —ШЕСТАЯ ТЕМА • heҙ нимә менән мауығаһығыҙ? — Чем вы увлекаетесь?
УҠbl. PFA ӘҘЕРЛӘНЕҮ — ПОДГОТОВКА К ЧТЕНИЮ • • • • — Мин бейергә бигерәк яратам. — Я очень люблю плясать. — Ә һин нимә эшләргә яратаһың? — А ты что любишь? — Мин музыка яратам. Баянда уйнарға өйрәнәм. — Я люблю музыку. Учусь играть на баяне. спорт менән шөғөллән/ергә — заниматься спортом спорт ярыштарының еңеүсеһе — победитель спортивных соревнований бейеүгә йөрө/ргә — ходить на танцы ең/ергә — выиграть, победить роялдә уйна/рға — играть на рояле иртә менән тop/opғa — вставать рано утром тенниста уйна/pғa — играть в теннис еңеү — победа еңеүсе — победитель мауыға — увлекается йыш — часто
• • • • • • Прочитайте. Обратите внимание на перевод. — һаумыһығыҙ, Лариса — Здравствуйте, Лариса Васильевна! Васильевна! — һаумыһығыҙ, Тәнзилә — Здравствуйте, Танзиля Кәримовна! Хәлдәрегеҙ нисек? Каримовна! Как ваши дела? — Шәптән түгел. Улым бик — Не очень хорошо. Мой йыш ауырый. Сын часто болеет. — Динисмы? Ул студент бит әле. — Денис? Он же студент. — Эйе. Медицина колледжына — Да. Поступил в уҡырға ингәйне. медицинский колледж. — Ул спорт менән шөғөлләнәме? — Он занимается спортом? — Бик әҙ шөғөлләнә шул. — Занимается, но очень мало. Шул музыкаһынан айырыла алмай. Не может оторваться от музыки. — Уға Һәр ял көнө стадионға — Ему надо каждое футбол уйнарға барырға кәрәк. воскресенье ходить на стадион Бассейнға ла йөрөһөн. Минең улым играть в футбол. Пусть и в басспорт менән күп шөғөлләнә, сейн ходить. Мой сын много за шуға ла ныҡ, ауырымай. нимается спортом, поэтому крепкий, не болеет — Үҙе лә шулай уйлай. Бына — Он и сам так думает. Вот haуығам да спорт менән шөғөлләнә говорит, выздаравливаю, начну башлайым, ти. Заниматься спортом.
Ул роялдә уйнай. Улар теннис уйнай. һеҙҙе еңеү менән. • Ул пианистка. Ул теннисист. ҡотлайым! Һеҙ был • Улар теннисист. матча еңдегеҙ. • — Ул мине стадионға саҡырҙы. — Он пригласил меня на стадион. • — Унда нимә була? — Что там будет? • — Ярыш. — Соревнование. • — Нимә буйынса? — По какому виду спорта? • — Теннис буйынса. — По теннису. • Упражнение 1. Выполните упражнение по образцу. • Образец: — Ул. . . саҡырҙы. мин, кино • — Ул мине киноға саҡырҙы. 1. Мин. . . саҡырам. һин, күргәҙмә • 2. Беҙ … саҡырабыҙ. һеҙ, экскурсия, күрше ҡала • 3. Кисә улар. . . саҡырҙы. дуҫтар, кафе • 4. Студенттар. . . саҡырҙы. уҡытыусылар, студенттар кисәһе • 5. Ул. . . саҡырҙы. таныш ҡыҙ, театр • 6. һин. . . саҡыр. класташтар, тыуған көн
• • • Упражнение 2. Прочитайте. Переведите. А) — һеҙҙең ҡыҙығыҙ спортсменкамы? — Эйе, теннисистка. Ул күптән спорт менән шөғөлләнә, теннис менән мауыға. — Быйылға турнирҙа ла ул еңдеме? — Эйе, еңде. Б) — Оля, һиңә ни булды? Ауырып китңме әллә? — Юҡ. Мин волейбол буйынса ярышта ҡатнашҡайным. Беҙҙең команда еңелде. — һин волейбол уйнарға яратаһыңмы? — Эйе, һәр шаршамбы стадионға йөрөйөм. Тик бөгөн насар уйнаныҡ.
• • Упражнение 3. Прочитайте. Переведите. Минең яратҡан шөғөлөм Мин бәләкәйҙән тәбиғәт яратам. Йылға буйына барырға, балыҡ тоторға, хатта дарыу үләндәре йыйырға яратам. Үләндәрҙе белергә тырышыуға, уларҙы йыйып киптереүгә әсәйем дә, атайым да аптырай. Сөнки ул ир-егет эше түгел һымаҡ. Ә ул миңә бик оҡшай. Быны мин олатайымдан өйрәнгәнмен, тип уйлайым. Сөнки урманға, йылға буйына барған һайын ҡош һайраған тауыш ишетһә, минән: «Ниндәй ҡош һайрай? » — тип hopap ине. Ә яҙ үлән сыға башлағандан алып көҙгә тиклем һәр үлән, һәр сәскә тураһында миңә һөйләр, бер аҙҙан белеүемде тикшерер ине, әгәр яңылышһам, төҙәтеп әйтер ине. Шунан башланғандыр тимен минең тәбиғәтте яратыуым һәм ҡыҙыҡһыныуым. Ә бәләкәй саҡта атайым менән тышта йөрөгәндә ул миңә машиналарҙың маркаһын өйрәтә торғайны. Шуға мин бәләкәйҙән машиналарҙы таныйым. Өс-дүрт йәштә үк уларҙың ниндәй машина икәнен яңылышмай әйтә ала инем. Хәҙер үҙем дә машина менән ҡыҙыҡһынам. Ағайым мине машина йөрөтөргә өйрәтә. Ә шиғыр ятларға, йырларға, бейергә әсәйем өйрәтте. Беҙ бәләкәй саҡта әсәйем беҙҙе aшарғa саҡырғанда ла опералағы кеүек йырлап ҡына саҡыра торғайны һәм беҙгә лә шулай яуап бирергә ҡуша ине. Мәҫәлән:
• • • • — Улым, ҡыҙым, aшapғa ки-ле-ге-еҙ! Тәмле-е аш беште! Беҙҙең яуап: — Әсә-ә-й, хәҙер киләбеҙ, аҙ ғына көтөп то-о-о-р! — Ярай, мин көтә-ә-әм. Тик аш көтмә-ә-әҫ бит. Ул һыуына. Тиҙерә-ә-әк килеге-е-еҙ! Шунан беҙ апайым менән кухняға йүгерә инек. Бына шулай. Шуға ла мин хәҙер кем булырға икән, тип оҙаҡ уйланым. Шулай ҙа быйылғы йәйге ял минең профессия һайлауыма ярҙам итте. Хәҙер һөйләйем. Туғыҙынсы класты тамамлағас, мин ауылға өләсәйемдәргә каникулға киттем. Унда мин ошо ауылда утыҙ йыл эшләгән бер врач менән таныштым. Уның менән һөйләшергә, эше тураһында һөйләгәнен тыңларға ярата инем. Мин унан врач профессияһының, шул тиклем кәрәк икәнен һәм уның ни тиклем эшен яратҡанын, күп эшләгәнен аңланым. Миндә уның кеүек врач булыу теләге тыуҙы. Ә үләндәрҙе белеүем буласаҡ профессияма ярҙам ғына итер, тип уйлайым. ир-егет эше түгел һымаҡ — вроде не мужская работа бер аҙҙан — через некоторое время aшapғa саҡырғанда ла — даже когда есть звала
• • • • • • Упражнение 4. Выполните упражнение по образцу. Образец: — Йырлай беләм. — һин бәләкәйҙән үк йырлай беләһеңме? — Эйе. 1. Конькиҙа йөрөйөм. 2. һүрәт төшөрәм. 3. Теннис уйнайым. 4. Шахмат уйнайым. 5. Саңғыла йөрөйөм. 6. һыуҙа йөҙәм. 7. Бейейем. 8. Баянда уйнайым. Упражнение 5. Вместо точек поставьте глагол в нужной форме. 1. — һин спорт менән шөғөлләнәһеңме? — Эйе, мин спорт менән …. 2. — һин нимә уйнарға яратаһың? / һеҙ нимә яратаһығыҙ? — Мин теннис уйнарға …. 3. — Ул футбол уйнаймы? — Юҡ, ул футбол. . 4. — һеҙҙең команда матчта еңдеме? — Юҡ, беҙҙең команда матчта …. 5. — Ул спорт менән шөғөлләнәме? — Эйе, ул спорт менән …. 6. — Беҙ иртәгә стадионда осрашырбыҙмы? — Эйе, беҙ иртәгә стадионда …. 7. — һеҙ бассейнға йөрөргә яратаһығыҙмы? — Эйе, беҙ бассейнға йөрөргә ….
• Упражнение 6. Закончите предложения. • • Минең ағайым яҡшы футболсы, һинеке. . Беҙҙең колледж саңғысылары. . Бөгөн шахматсыларҙың. . Шишәмбе Спорт һарайында. . Ағайым йыл һайын . . Атайым телевизорҙан. . • • Прочитайте. Переведите. • • А) — Кәрим, был һинең машинамы? • — Эйе, минеке. • — Шәп машина. һин күптән машина йөрөтәһеңме? • — Ярты йыл инде. • — һине кем өйрәтте? • — Автошколала уҡыным мин. Беҙҙең уҡытыусы һәйбәт булды. • Б) — Галя, вечером я иду в театр. У меня есть еще один билет. Пойдешь? • — Нет, спасибо. Вечером я занята. Я иду в автошколу. • — Куда? • — В автошколу. Я учусь водить машину.
• • • • Упражнение 7. Прочитайте. Переведите. Төп һәм мөһим кеше — Ерҙә дүрт төп һәм иң мөһим кеше бар, тип мин ҡасандыр бер әйткәйнем инде һәм быны ҡабатлауҙан ялҡмайым. Беренсеһе — әсәй. Ул ыҙалыҡ менән бала таба, уны ашатып-эсерә, аяҡҡа баҫтыра, yға тормоштоң матурлығын, йәмен бирергә тырыша. Бик яғымлы кеше ул — әсәй. . . Икенсе кеше — атай. Философтарса әйткәндә, ул нигеҙ ролен уйнай, нигеҙ булып тора. Әсәй ул — матурлыҡ, изгелек, һүҙ, моң. . . Атай — өй, икмәк, йәғни ғаиләнең матди яҡтан тәьмин ителеүе, уның йәшәй алыу мөмкинлеге, йәшәү сығанағы. Өсөнсө төп кеше тип мин врачты һанар инем, сөнки уның иңендә кеше haулығы ята. Ул кеше тыуып үлгәнгә тиклем уның һаулығы өсөн яуап бирә. Дүртенсеһе — уҡытыусы. Халыҡ уҡытыусыны һәp ваҡыт хөрмәтләгән. Әле лә, әгәр ҙә кем дә кем йәмғиәттә үҙенә ҡарата айырым мөғәмәлә талап итә икән, ул кеше уҡытыусы булырға тейеш. Башҡа профессия кешеләре ваҡыты - ваҡыты менән булһа ла ошо дүрт бөйөк йән эйәләрен иҫтәренә төшөрһөн, yларғa «Рәхмәт» һүҙен әйтергә онотмаһындар, уны әйтеүҙе артыҡ күрмәһендәр ине. Балалар — беҙҙең киләсәк. Ә балаларға күберәк ваҡытын, күңел йылыһын, рухи көсөн педагогтар бирә. Ҡайсаҡ хатта уның ата-әсәһенә ҡарағанда ла. Шуның өсөн дә ошо ауыр профессия кешеләренә ысын күңелдән рәхмәт белдерге килә. (Е. Исаевтан) ҡасандыр / ҡайсаҡ — когда-то ҡабатлауҙан ялҡмайым — не устаю повторять ыҙалыҡ менән бала таба — в страданиях рожает ребенка иңендә — на плечах айырым мөғәмәлә талап итә инән — и если требует особого отношения (внимания) рәхмәт белдерге килә — хочется поблагодарить
• • 1) Опираясь на данный текст, постройте цепь рассуждений о профессии учителя и о профессии врача. Постарайтесь убедить, что это самып гуманные профессии, без которых не может обходиться ни одни общество ни на каком уровне цивилизации. • 2) Расскажите о хорошо знакомом вам учителе или враче, об их нелегком труде, выразите ваше отношение к профессиям учителя и врача вообще. • 3) Подберите к слову уҡытыусы однокоренные слова и постарайтесь объяснить их образование. • • машина йөрөт/өргә — водить көт/өргә — ждать • өйрәт/ергә — учить ниңә? — почему? • такси ал/ырға — взять такси автошкола — автошкола
• • • • • Упражнение 8. Прочитайте текст. Переведите. Продолжаем думать, мечтать о своей будущей профессии. Геолог — тот, кто землю любит Завершился 17 -й республиканский слет юных геологов, который проходил в Баймакском районе. В слете участвовала 31 команда — школьники из Уфы, Салавата, Бирска, Учалов, Стерлитамакского района. Основная цель слета — научить детей бережно относиться к природе, поднять престиж профессии геолога и выявить перспективных в этой области ребят. Прочитайте диалог. Обратите внимание на перевод. — һин машина йөрөтәһеңме? — Ты водишь машину? — Эйе, мин машинаны күптән — Да, я давно вожу машину. йөрөтәм. — Ә мин машинаны насар йөрөтәм. — А я плохо вожу машину. — Мин һнне өйрәтә алам. — Я могу научить тебя. — Бик яҡшы булыр ине. Иртәгә мин — Хорошо. Завтра я свободен. буш булам, һиңә килә алам. Могу приехать к тебе. — Мин дә иртәгә буш. Мин һине — Я тоже завтра свободен. Я көтөрмөн. Буду ждать тебя. — Ярай, рәхмәт. Иртәгәгә тиклем. — Ладно. Спасибо. До завтра.
• Исем ҡылым — Имя действия • • Имя действия одновременно обладает признаками и глагола, и имени существительного. Как глагол имя действия обозначает процесс или действие. Как имя существительное оно обозначает это действие независимо от действующего лица. Например: килеү — приезд (приход). • Отвечает на вопросы нимә? — что? ни эшләү (нишләү)? — что делать, что сделать? и образуется от основы глагола при помощи аффиксов -y/-ү -ыу/-еү, -оу/-өү: йылмайыу — 1. улыбаться; 2. улыбка. • Имя действия: • 1) как существительное склоняется по числам, падежам и принадлежности. Например: килеүемде кет — жди моего приезда (прихода); • 2) как глагол может иметь отрицательный аффикс: белеү — белмәү.
• • • • • Упражнение 9. Прочитайте. Переведите. Найдите имя действия. 1. Әйткәнде тыңламау яҡшы эш түгел. 2. Ваҡытында ҡайта белеү тәртип билдәһе. 3. Эҫе көндә һыуыҡ һыу эсеү тыйыла. Упражнение 10. Выполните упражнение по образцу. Переведите. Образец: — һин тенниста яҡшы уйнайһың. — Ты хорошо играешь в теннис — Мине теннис уйнарға апайым өйрәтте. — Меня научила играть в теннис сестра. 1. — һин скрипкала яҡшы уйнайһың. — …. 2. — һин матур бейейһең. — …. 3. һин башҡортса матур һөйләшәһең. — …. 4. һин машинаны һәйбәт йөрөтәһең. — …. 5. һин русса һәйбәт һөйләшәһең. — …. 6. һин һүрәтте һәйбәт төшөрәһең. — ….
• Сифат ҡылым — Причастие • • В башкирском языке причастие имеет формы трех времен: настоящего, прошедшего, будущего. Основной функцией причастий всех трех времен является их употребление в качестве определения. • • Хәҙерге заман сифат ҡылым — • Причастие настоящего времени • • Причастие настоящего времени имеет простую и сложную (аналитическую) форму. • А) Простая форма образуется от основы глагола при помощи аффиксов усы/-үсе, -ыусы/-еүсе, -оусы/-өүсе, отвечает на вопрос ни эшләүсе? (что делающий? ). Например: ҡалала йәшәүсе студенттар — студенты, живущие в городе; белеүсе кешеләр — знающие люди.
• • • • • Упражнение 11. От глаголов образуйте причастия. бар, һөйлә, ҡотла, өйрәт, аша, күр, эҙлә, ҡара, бел, йөрө, тор, ултыр, йырла, йөҙ, йүгер, йөрөт, эшлә, яҙ Упражнение 12. С данными причастиями при помощи существительных составьте словосочетания. Образец: һүрәт төшөрөүсе — һүрәт төшөрөүсе малай аш бешереүсе, кер үтекләүсе, иҙән йыуыусы, компьютерҙа эшләүсе, ремонтлаусы, телефон ҡуйыусы, өләсәйемде ҡараусы, белеүсе Упражнение 13. Прочитайте приведенные слова. Запишите их. балыҡсы — рыбак баҡсасы — садовник балыҡсылыҡ — рыболовство һатыусы — продавец тегенсе — швея, портной, портниха хат ташыусы — почтальон 1) Какие еще профессии вы знаете? Запишите. 2) Запишите с данными словами предложения по образцу: кто что делает. Образец: тәрбиәсе — воспитатель, воспитательница. Тәрбиәсе балалар тәрбиәләй.
• Упражнение 14. Какие из данных причастий подходят к данным существительным? Запишите их. • • Причастия: йырлаусы, яратыусы, ҡаршы алыусы, көлдөрөүсе, белем алыусы, алда барыусы, укол һалыусы, килеүсе, бейеүсе • Существительные: студент, ата-әсә, фокусник, саңғысы, шәфҡәт туташы, малай, бала, артист, дуҫ • • Причастия настоящего времени на русский язык переводятся: • а) причастием настоящего времени: живущий (йәшәүсе); • б) относительным местоимением который + глагол настоящего времени (йәшәүсе — который живет = живущий: старик, живущий в соседнем доме / старик, который живет в соседнем доме = күрше йортта йәшәүсе ҡарт). • Структура существительное или местоимение + причастие + существительное на русский язык переводится придаточным предложением определительным. Например: һеҙҙе белеүсе кеше — человек, который вас знает; ауылдан килеүсе туғандар — родственники, приехавшие из деревни.
• • • • • мине өйрәтеүсе тренер — тренер, обучающий меня / тренер, который учит меня киноғa барырғa теләүсе төркөм — желающая пойти в кино группа / группа, которая желает пойти в кино беҙҙе ҡаршы алыусы куратор — куратор, встречающий нас / куратор, который встречает нас — Ҡунаҡтарҙы ҡаршы алыусы — Встречающие гостей студенттар вокзалға киттеме! студенты отправились на вокза? — Эйе, киттеләр. — Да, уехали. — Вокзалда ҡаршы алыусылар — На вокзле есть бармы! встречающие? — Бар. — Есть. Упражнение 15. Переведите. 1. Ҡунаҡтарҙы ҡаршы алыусы куратор аэропортҡа киттеме? 2. Конференцияла доклад һөйләргә теләүсе бармы? 3. Компьютер курсына яҙылырға теләүселәр бармы? 4. Колледж даны өсөн ярышта ҡатнашырға теләүселәр бармы? 5. һеҙҙең арала һәйбәт бейеүсе, һәйбәт йырлаусы, һәйбәт һүрәт төшөрөүсе, шәп йүгереүсе бармы? 6. Сибайға маршрут таксийы менән ҡайтырға теләүселәр бармы? колледж даны өсөн — за честь колледжа һеҙҙең арала — среди вас
• Причастие простой формы без определяемого им существительного имеет значение отглагольного имени, а на русский язык переводится обычно существительным. Например: көтөүсе — пастух, аш бешереүсе — повар, повариха; төҙөү се — строитель, яҙыусы — писатель, уҡытыусы — учитель, учительница и др. • Сравните: уҡыусы бала — читающий ребенок и уҡыусы — ученик, ученица. • • Упражнение 16. Переведите. • • 1. Китап магазинында эшләүселәр был китаптарҙың барыһын да уҡынымы икән? 2. Арағыҙҙа минең дуҫымды белеүселәр бармы? 3. Иртәгә ярышта ҡатнашыусылар ҡасан юлғa cығa? 4. Мунсаға барырға теләмәүселәр бармы? 5. Арағыҙҙа староста булырғы теләүселәр булырмы?
• • Сложная форма причастия настоящего времени отвечает на вопрос ни эшләй торған? Образуется при помощи аффиксов -а/-ә, -й + вспомогательный глагол торған: бирә торған аҡса — деньги, которые необходимо вернуть; уҡый торған китап — книга, которую надо прочитать; һөйләй торған ҡурсаҡ — говорящая кукла, Өфөгә бара торған юл ҡайҙа? — Где дорога, ведущая в Уфу? • • — heҙ ниндәй студенттарға — Каким студентам вы • театрға билет алдығыҙ? купили билеты в театр? • — Дүшәмбелә ярышта — Студентам, участвующих • ҡатнаша торған студенттарға. в понедельник в соревнованиях. •
• Упражнение 17. Переведите. • • 1. Мин ашай торған дарыу ҡайҙа? 2. Күршегә бирә торған аҡсаны ҡайҙа haлдығыҙ? 3. Өҫтәлгә йәйә торған ашъяулыҡты йыуҙығыҙмы? 4. Ябына торған йылы одеяло ҡайҙа? 5. Китапханаға тапшыра торған китаптарыңды әҙерләнеңме? 6. Юғалтҡан шарфыңды таптыңмы? 7. Сәхнәлә йырлап тороусы ҡыҙҙы таныйһыңмы? 8. Сибайға барыусы автобус Өфөнән ҡасан китә? • • йүгер/ергә — бегать һикереш — прыжок • һикер/ергә — прыгать урындан һикереш — прыжок • оҙонлоҡҡа һикереү — прыгать с места • в длину һикереп мен/ергә — вспрыг- • бейеклеккә һикереү — прыгать нуть, вскочить на кого-что • в высоту һикереп төш/өргә — спрыгнуть, • соскочить
• • • Прочитайте по ролям. Переведите. — һин спортсымы? — Эйе, беҙҙең колледжда hәp студент яҡшы һикерә лә, йүгерә лә. — Бөтәһе лә шәп йүгерә, шәп һикерәме? — Эйе, күбеһе юғары разрядлы, ярыштарҙа беренсе, икенсе урындарҙы яулайҙар. — Ә һиңә ҡайһы спорт уйыны оҡшай: хоккеймы, футболмы? — Миңә күберәк хоккей уйыны оҡшай. Мине бәләкәйҙән — алты йәштән Өфөләге Спорт һарайындағы хоккей түңәрәгенә йөрөттөләр. Шунан бирле хоккей уйынын яратам. Ярыштарҙа ла ҡатнашам. — Ә шахмат уйнайһыңмы? — Юҡ, шахмат уйнамайым. мине йөрөттөләр — меня водили
Упражнение 18. Переведите текст. Расскажите содержание. Цветы не любят сквозняков Вам подарили цветы. Но как продлить их жизнь? Прежде всего острым ножом подрежьте кончики стеблей. Воду для цветов лучше наливать прохладную и чаще менять. Меняя, ополаскивайте концы стеблей и обновляйте срез под струей. Уровень воды на сохранность цветов влияет мало. • Не ставьте букет рядом с фруктами — это ускоряй! увядание цветов. Можно продлить их жизнь, добавив в воду сахар, аспирин или стрептомицин. Следует помнить, что срезанные цветы не любят сквозняков и прямых солнечных лучей. На ночь их лучше помещать в прохладное место. • Чтобы придать декоративность увядшим цветам, их опускают в теплую (20— 30°) воду на 2— 3 часа. • (Советы от Олеси Ефремовен) • • •
Упражнение 19. Прочитайте. Переведите. Найдите фразеологизмы. Выпишите. Иң ҡәзерле аҡса Донъяла булған, ти, бер тимерсе. Уның шундай ялҡау улы булған, егерме йәшкә етһә лә, ҡыл да ҡыбырлатмаған. Үҙе haп-hay, көслө булһа ла, ашап-эсә лә эт һуғарыуҙан бушамай, эште бар тип тә бепмәй, ти. һаман атаһы елкәһендә йәшәй бирә, ти. • Ярай, ғүмер үтә бит инде. Тора-бара атаһы ҡартайған бының, сүкеш тоторлоҡ та рәте ҡалмаған. Хәлдән тайғас, атаһы әжәлдең яҡыңлашыуын һиҙеп, улын саҡырып алған да: • — Кемгә оҡшап шулай ялҡау булғанһыңдыр. Мин ғүмерем буйы хеҙмәт иттем, донъямды үҙем көттөм, һинең миңә бер һумлыҡ та ярҙамың теймәне, тигән. • — Бер һум аҡса табыу ҙа булдымы эш? — тигән улы. • • •
• • • — Улайһа, кәсеп ит, — тигән атаһы. — Бер һум эшләп тапһаң, бөтә донъямды һиңә мираҫ итеп ҡалдырырмын. Тапмаһаң, тутыҡҡан ҡаҙау ҙа алмаҫһың! Ни эшләргә? Ялҡауҙың мираҫты ла эләктергеһе килә, эшләргә лә йыбанa. Ҡыл да ҡыбырлатмай өйрәнгән кешегә, бер һум табам тип, эшләп йөрөү анһатмы ни? Атаһы менән һүҙ көрәштереү файҙаһыҙ. Атаһының һүҙе — ҡая таш кеүек ҡаты. Ташлы тауҙы күсереп бyлһa ла ата һүҙен үҙгәртеп булмай. Әсәһе улын бик йәлләгән. Уңайлы ваҡыт тура килтереп yғa: — Тыңла әле, улым. Бына һиңә бер һум аҡса. Кискә тиклем ҡырҙаa йөрө лә, кис булғac, эшләп ҡайтҡан булып, атайыңа бирерһең, — тигән. Улы көнө буйы ҡырҙа йөрөй ҙә кис ҡайтып инә. — Мә, атай, ал! Был бер һум миңә бик ауырға төштө, — тигән була. Атаһы аҡсаны алып, әйләндереп-әйләндереп ҡарай ҙа утҡа ташлай. Малайҙың быға иҫе лә китмәй. — Юҡ, улым, һин был аҡсаны үҙең, тапмағанһың, — ти атай кеше. Улы яурынын ғынa һикертә: — he, ышанмаһаң, ышанма, — ти ҙә йоҡларға ята. Икенсе көндө әсәһе тағы ла бер hyм аҡса бирә: — Йоҡоң килһә, йоҡла, ятҡың килһә, ят. Әммә был юлы, ҡайтҡаныңда, бер саҡрымды йүгереп үт: арырһың, тирләрһең, атайың да ышаныр, — ти. Улы көнө буйы ел ҡыуып йөрөй ҙә кискә табан өйөнә ҡайта. Ауыр булһа ла, бер саҡрым ерҙе йүгереп үтә, өйгә тирләп-бешеп, ахылдап ҡайтып инә. Үҙе саҡ-саҡ тын ала, битенән тирҙәре сорлап ағып тора, ти. Атаһына бер һум аҡсаны һуҙып: — Был аҡса бик ҡыйбатҡа төштө. Көн буйына үгеҙ кеүек эшләнем. Хәлем бөттө, хатта ҡолап барам, — ти.
• Aтаһы аҡсаны алып, тағы ла әйләндереп-әйләндереп ҡараны ла, ти, йәнә утҡа ташланы, ти. • Улының бығa иҫе лә китмәне, ти. • — Юҡ, улым, тағы мине алдайһың, — тигән атай кеше. — Был да һинең үҙ көсөңдө түгеп алған аҡсаң түгел, — тигән. • Малай ҡалай итергә лә белмәй хәҙер. Әсәһенең дә бүтәнсә аҡсаһы булмай. Аптырап, бүтән әмәл тапмағас, аҙна буйы кешеләргә ярҙам итеп, бәғзеһенән берәр тин, бәғзеһенән икешәр тин йыйып, бер һумғa тултыра ла атаһына бирә. Атаһы аҡсаны әйләндереп-әйләндереп ҡарай ҙа баяғыса тағы утҡа ташлай. Бығa улының, бик хәтере ҡала, тора һалып, уттағы аҡсаны, ҡулдарын бешерә, ймя башлай. Үҙе: • — Ни эшләйһең һин, атай? . . — тип илап ебәрә. • Ҡаpт өндәшмәгән, байлығын мираҫ итеп улына ҡалдырған, ти. • • ҡыл да ҡыбырлатмаған — ничего не делал • эт һуғарыуҙан бушамай — бездельничает • әжәлдең яҡынлашыуын һиҙеп — чувствуя приближение смерти
• ЕТЕНСЕ ТЕМА — СEДЬМАЯ ТЕМА • Ваҡыт. Йыл миҙгелдәре — Время. Времена года • УҠЫРҒА ӘҘЕРЛӘНЕҮ — ПОДГОТОВКА К ЧТЕНИЮ
• • • — Зинһар, әйтегеҙ әле, — Скажите, пожалуйста, сәғәт нисә? / Ваҡыт күпме? который час? / Сколько времени? — Ун биш минут икенсе. — Пятнадцать минут второго. сәғәт — часы, время, час нисә? күпме? — сколько? ваҡыт — время нисәнсе? — который? минут — минута ярты — половина секунд — секунда теүәл — ровно Сәғәт нисә? / Ваҡыт күпме? — Который час? / Сколько времени? • • сәғәт биш минут етенсе ярты — ун минуттан теүәл өс — дүртенсе — половина ете — ровно три часа пять минут седьмого без десяти четвертого семь
• Упражнение 1. Прочитайте по ролям. Обратите внимание на перевод. • • — Ильяс, сәғәт нисә? — Ильяс, сколько времени? • — Сәғәт алты. — Шесть часов. • — Рәхмәт. — Спасибо. • • Б) — Кәримә, сәғәт икеме? — Карина, время два часа? • — Эйе. — Да • — Мәрйәм, сәғәт икеме? — Марьям, время два часа? • — Юҡ, сәғәт ике түгел, өс. — Нет, не два часа, а три.
• • • • • • • Упражнение 2. Который час? Напишите. А) 6. 10 10. 17 16. 24 9. 12 11. 20 20. 27 Образец: 8. 03 — туғыҙынсы өс минут. Б) 7. 30 9. 30 12. 30 8. 30 10. 30 15. 30 Образец: 5. 30 — алтынсы ярты. В) 7. 15 12. 37 20. 44 10. 45 13. 35 21. 55 Образец: 6. 42 — 18 минуттан ете була (тула). сәғәт ете тирәһе — около семи часов Сәғәтегеҙ дөрөҫмө? — У вас точные часы? ун минутҡа һуңланым — опоздала на десять минут ун минутҡа иртә килдем — пришла на десять минут раньше ваҡытында килдем — вовремя пришла саҡ-саҡ өлгөрҙөм — еле-еле успела мин бик ҡабаланам — я очень спешу минең ваҡытым юҡ — у меня нет времени Ваҡыт шул тиклем тиҙ үтә! — Как быстро летит время! Бер сәғәткә һуңлап барам. — Я опаздываю на час. икенсе ваҡытта — в другой раз сәғәт ярым — полтора часаa
• Упражнение 3. Переведите. • • Бер сәғәттә 60 минут. 2. Бер минутта 60 секунд. 3. Бер тәүлектә 24 сәғәт. 4. һеҙ сәғәт нисәлә киләһегеҙ? 5. һуңламағыҙ, ваҡытында килегеҙ. 6. Йыйылыш сәғәт 2 -лә башлана. 7. Имтихан сәғәт 9 -ҙа башлана. 8. Эш сәғәт 5 -тә тамамлана. 9. Өфө — Сибай автобусы Өфөнән Сибайға киске сәғәт 7 -лә китә. 10. Автобус юлда 12 сәғәт бара. • • тәүлек — сутки эш ваҡыты — рабочее время • киләһе йыл — будущий год иртәнән һуң — послезавтра • үткән йыл — прошлый год урындағы ваҡыт менән — • по местному времени • йөҙ йыл, быуат — столетие Өфө ваҡыты менән — • по уфимскому времени • мең йыл, мең йыллыҡ — тысячелетие
• Запомните! Все названия месяцев в башкирском языке соответствуют русским, кроме января — ғинуар. • • нимә? — что? ҡасан? — когда? • ғинуар — январь ғинуарҙа — в январе • февраль — февраль февралдә — в феврале • март — март мартта — в марте • апрель — апрель апрелдә — в апреле • • — һеҙ Өфөлә ҡасан һәм ҡайһы айҙа булдығыҙ! — Когда и в каком месяце вы были в Уфе? • — Мин Өфөлә июлдә, ә Роза августа булды. — Я был в Уфе в июле, а Роза в августе.
• • • • Упражнение 4. Раскрывая скобки, ответьте на вопросы. 1. Колледжда уҡыу ҡасан башлана? (сентябрь) 2. Уҡыу йылы ҡасан тамамлана? (июнь) 3. һеҙҙә имтихандар ҡасан була? (ғинуар, июнь) 4. һеҙҙә ҡышҡы каникул буламы? Ҡасан була? (ғинуар, февраль) 5. һеҙҙә йәйге каникул буламы? Ҡасан була? (июль һәм август) 6. һинең дуҫыңдын тыуған көнө ҡайһы айҙа? (октябрь) 7. Атайыңдың юбилейы ҡасан булды? (декабрь) 8. Төркөм менән һеҙ ҡасан стадионға ярыш ҡарарға барҙығыҙ? (март) Упражнение 5. Выполните упражнение по образцу. Образец: —. . . ? —һеҙ ҡасан (ҡайһы айҙа) тыуғанһығыҙ? — Когда (в каком месяце) вы родились? — Мин мартта тыуғанмын. — Я родился в марте. 1. —. . . ? — Мин апрелдә тыуғанмын. 2. —. . . ? — Мин Мәскәүҙә майҙа һәм июндә булдым. 3. —. . . ? — Имтихандар ғинуарҙа, июндә була. 4. —. . . ? — Башҡорт телен беренсе курста сентябрҙә уҡый башланыҡ. 5. —. . . ? — Икенсе курста инглиз һәм башҡорт телдәренән имтихан була.
• • • • • Упражнение 6. Выполните упражнение по образцу. Образец: Бер минут… …секунд. Бер минутта алтмыш секунд. 1. Бер тәүлек. . . … сәғәт. 2. Бер аҙна… … көн. 3. Бер ай… …. көн. 4. Бер квартал… … ай. 5. Бер йыл… … ай. 6. Бер йыл… … көн. 7. Феврал… … көн. 8. Бер йыл… … квартал. 9. Ике йыл… … ай. 10. Ике йыл… … көн. Упражнение 7. Прочитайте слова и словосочетания со словом ваҡыт — время. Составьте с ними предложения. ваҡытынан элек — раньше времени, досрочно хәҙерге ваҡытта — в настоящее время шул ваҡытта — тогда, в то время ҡайһы бер ваҡыт — порой, иногда бер ваҡыт — однажды, как-то раз бер ваҡытта ла — никогда Һәр ваҡыт — всегда, все время ваҡыт табыу — найти время ваҡыт юҡ — нет времени ваҡыт булғанда — когда будет время
• Упражнение 8. Прочитайте и переведите пословицы и афоризмы со словом ваҡыт — время. Объясните их смысл. • • А) Пословицы: • 1. Ваҡыт алтындан ҡиммәт. • 2. Ваҡыт бер кемде лә көтмәй, уҙа тора. • 3. Ваҡыт менән аҡса табыла, аҡса менән ваҡыт табылмай. • • Б) Афоризмы: • 1. Ваҡыттарҙы булмай туҡтатып. (X. Мөҙәрисова) • 2. Сәғәт ватылыуҙан ваҡыт туҡтамай. (Ғ. Садиҡов) • 3. Ничем не может человек распорядиться в большей степени, чем временем. (Л. Фейербах) •
• • • • Үткән заман сифат ҡылым — Причастие прошедшего времени отвечает на вопрос ни эшләгән? , образуется от основы глагола при помощи аффиксов -ған/-гән, -ҡан/-кән. На русский язык переводится при помощи суффиксов -вш-, -н -нн-: белгән тема — знакомая тема; уҡылған китап — прочитанная книга (книга, которую прочитали); уҡыған кеше — образованный человек. Упражнение 9. Подберите существительные, с которыми употребляются данные причастия. Образец: йыуылған: иҙән, кер, ҡалаҡ, күлдәк, . . . а) башланған, барған, бысранған, таралған, ҡатнашҡан б) бикләнгән, әйткән, биргән, алған, килгән Упражнение 10. Переведите словосочетания. Составьте с ними предложения. әйтелмәгән hyҙ, кейелмәгән кейемдәр, еңмәгән спортсы, ҡырҡылмаған икмәк, бикләнмәгән ишек, аралашмаған күршеләр, һөртөлмәгән өҫтәл, уйланмаған эш, тәржемә ителмәгән һөйләмдәр, йыйыштырылмаған бүлмә, теманы аңламаған студент, саҡырылмағaн ҡунаҡтар, өлгөрмәгән алмалар, йылынмаған һыу
• • • • • Упражнение 11. Вместо точек подберите подходящие глаголы и образуйте причастия. . . . ғaн таш . . . ғaн aҡca. . . ғaн билге . . . кән эш . . . ғaн баҡса. . . ғaн сәғәт . . . кән аш . . . ҡан йылға. . . кән ҡунаҡ . . . ғaн теш . . . кән байрам. . . гән тема . . . ғaн кейем . . . кән һүҙҙәр. . . кән сәй Упражнение 12. Прочитайте и переведите. Найдите и выпишите предложение с причастием в прошедшем времени. Аҡыллы турғай Бесәй ayғa сыҡҡан. Ул ағастың иң юғары ботағында ултырған бер турғайҙы күреп ҡалған. Мыраубикә турғайға ҡарап торған да: — Турғай дуҫ, бында төш. Ерҙә һәйбәтерәк бит, — тигән. Турғай бесәйҙең хәйләһен тиҙ aңлап алған һәм былай тип яуап биргән: — Юҡ, бесәй дуҫ, бейектә һәйбәтерәк. Мин бынан бөтәһен дә күреп торам.
• — Хәҙер һин нимә күрәһең? — тип һораған бесәй турғайҙан. • • • • — Был яҡҡа эттәр килә. Ошо һүҙҙәрҙе ишеткәс тә бесәй шунда уҡ табанын ялтыратҡан. табан ялтыратыу, ҡасыу — убегать аңлап алыу, аңлау — понять хәйлә — хитрость, уловка һәйбәтерәк — лучше Упражнение 13. Прочитайте пословицы. Переведите. 1. Йөрөгән таш шымара. 2. Өйрәнгән эш ерҙә ятып ҡалмаҫ. 3. Өйрәнеү — бер һөнәр. 1) Расскажите значение пословиц. 2) Перепишите. Найдите причастия и подчеркните.
• • • • • Упражнение 14. Прочитайте текст. Переведите. Йөҙ йыл элек. . . Бер итальян журналында әсәһенең, ҡыҙына кәңәштәре баҫылған булған. Был кәңәштәр бөгөнгө көн өсөн дә иҫкермәгән: — йөҙөңдән бер ҡасан да ихлас йылмайыу китмәһен. Бөтөн барлығыңдан йәшлек һәм шат күңеллелек бөркөлһен. Йомшаҡ тәбиғәтле холҡоң менән генә эргә-тирәләгеләрҙең күңелдәрен яулай алырһың; — тышҡы матурлыҡ ҡына түгел, бүтәндәргә мөнәсәбәтеңдең матурлығы тураһында ла онотма. «Бар кешегә лә бөтөн асылың менән оҡшарға» , девизың шундай булһын; — төҙ кәүҙәле булырға тырыш, шунда ғына кейемеңден матурлығы күренер; — матур булыу — матур булырға теләү, шуның өсөн тырышыу, үҙеңә ышаныу тигән һүҙ; — тәбиғәт биргән кәмселектәрең рухыңды һындырмаһын, һәр нәмәлә лә ниндәй ҙә булһа һоҡланғыс яҡ булмай ҡалмай; — көҙгө менән йышыраҡ кәңәшләш, әммә бары тик көн яҡтыһында ғына! ( «Собеседник» газетаһынан) А) Ответьте на вопросы: 1) Что вы думаете о красоте? 2) Что еще нужно делать, чтобы быть красивой внутренне и внешне? Б) 1) Найдите в тексте фразы, в которых говорится как стать красивым. Напишите их в повелительном наклонении. 2) Перескажите текст своими словами.
• Сикләү киҫәксәләре — Ограничительные частицы • • Ғына, генә, ҡына, кенә (только, лишь) — ограничительные частицы. В башкирском языке они употребляются после знаменательных слов, в русском — до них: Ул ғына белә. — Только он знает. Бер генә дәрес булды. — Был только один урок. — Бер генә минут көтөп — Подождите, пожалуйста, одну тор әле! минуточку! — Нимә булды? — Что случилось? — Бер нәмә лә булманы. — Ничего не случилось. Есть что Әйтәһе һүҙем бар ине. сказать. Упражнение 15. Прочитайте и переведите. Найдите глаголы и определите их время. 1. Бөгөн генә ҡайттым. 2. Ул турала атай ғына белә. 3. Сереңде миңә генә әйт. 4. Дәрес башланыуға 10 минут ҡына ҡалды. 5. Стипендияға тиклем 200 һум ғына аҡсам ҡалған. 6. Имтихандарға 3 кенә көн ҡалды. 7. Бөгөн мин генә иртә торҙом. 8. Артур семинарҙа ғына ҡатнашҡан. 9. Мин хәҙер аш ҡына ашамайым. 10. Ике сынаяҡ сәй генә эсәм. 11. Документтарҙы тултырырға юрист ҡына ярҙам итте. • • •
Времена года — Йыл миҙгелдәре яҙ — весна көнө / яҙын — весной йәй — лето йәй көнө / йәйен — летом көҙ — осень көҙ көнө / көҙөн — осенью ҡыш — зима ҡыш көнө / ҡышын — зимой Упражнение 16. Прочитайте диалоги. Переведите. А) — һин ниндәй айҙарҙы яратаһың? — Йәй айҙарын. — Ни өсөн? — Йәй йылы, хатта эҫе була. Ҡыҙынырға, һыу инергә, балыҡ тоторға, еләк йыйырға була. Йәй көнө йылы кейем дә кәрәкмәй. Йәй тағы йәшелсә-емеш күп. Ә һин үҙең ҡайһы айҙы яратаһың? • — Мин июлде яратам. • Б) — һин яҙҙы яратаһыңмы? • — Эйе. Шулай ҙа йәйҙе нығыраҡ яратам. • • • •
• Киләсәк заман сифат ҡылым — Причастие будущего времени • • • • Причастие будущего времени имеет три формы. Они образуются от основы глаголов при помощи аффиксов: а) -асаҡ/-әсәк, -ясаҡ/-йәсәк: үтәсәк юл — дорога, которую предстоит пройти, һөйләйәсәк телмәр — речь, которую предстоит произнести, мин барасаҡ ҡала — город, куда я поеду; б) -р, -ыр/-ер, -ор/-өр: килер көн — предстоящий день, ҡарар фильм — фильм, который предстоит посмотреть; в) -аһы/-әһе, -йһы/-йһе, -йһө: һөйләйһе хәбәр — весть, которую надо рассказать, бараһы ер — место, куда предстоит идти. Упражнение 17. Образуйте причастия будущего времени. Составьте словосочетания. Образец: Кил. 1. киләсәк көн; 2. килер көн; 3. киләһе йыл. 1. Әйт. 2. Осраш. 3. Бар. 4. Аша. 5. Эс. 6. Күр. • • •
• • • Упражнение 18. С данными словосочетаниями составьте предложения. әйтер hүҙ, тикшерәһе проблема, ҡул ҡуяһы килешеү, белгән кеше, бирәһе бүләк Упражнение 19. К данным словам подберите причастия. өй, алма, күлдәк, сәй, һөт, кейем, юл, йыр Упражнение 20. Переведите. 1. Минең һиңә әйтә торған һүҙем бар. 2. Референттың килешеү ҡағыҙҙарын төҙөйһө бар. 3. Минең коллегама шылтыратаһым бар. 4. Күршенең, беҙгә бирәһе бурысы бар. 5. һеҙгә ҡаҡшамаҫ һаулыҡ теләйем. 6. «Мәскәү-Тур» фирмаһының haтыһы билеттары бар әле. 7. һине күргәс, барыр юлымдан туҡтаным. 8. Был тауарға хаҡтарҙы кәметәйек. 9. «Урр-а-а, «Салауат Юлаев» еңде!» — тип ҡысҡырған тауыштар ишетелде урамдан. 10. Мин уҡыясаҡ техникум ҡайһы урамда урынлашҡан икән?
• • • • Сама һандары — Приблизительные числительные образуются при помощи аффиксов -лап/-ләп, лаған/-ләгән; -дарса/-дәрсә, -ҙарса/ -ҙәрсә. Например: йөҙләп, йөҙләгән — примерно сто (около ста), йөҙҙәрсә — сотни, меңдәрсә — тысячи. Понятие приблизительности передается и при помощи слов самаһы, тирәһе, ашыу: сәғәт ун тирәһе (самаһы) — примерно десять часов; ундан ашыу студент — больше десяти студентов. Ярышта беҙҙең төркөмдән ун бишләгән студент ҡатнашты. — В соревнованиях участвовало около пятнадцати студентов из нашей группы. Упражнение 21. Переведите. Вместо точек поставьте приблизительные или порядковые числительные. Образец: . . . рәттә. . . кеше ултыра. Икенсе рәттә унлаған кеше ултыра. 1. . рәттә. . . студент ултыра. 2. Алғы ултырғыстарҙа. . . кеше ултыра. 3. . маршрут автобус ҡайҙа бара икән? 4. Быйыл беҙҙең мәктәпте. . . уҡыусы тамамланы. 5. Фирмаға машинаның. . . төрө килде. 6. . студент алдында сығыш яһауы еңел түгел.
• • • • • Упражнение 22. Дайте несколько вариантов ответов на вопрос «Бөгөн ниндәй көн? » . Упражнение 23. Переведите пословицы. Пользуйтесь словарем. 1. Золото добывают из земли, а знания из книги. 2. Кто много читает, тот много знает. 3. Чтение без размышления — пустое занятие. 4. Настоящее чтение учит быть человеком. Упражнение 24. Переведите афоризмы. Найдите причастия. 1. «Эш күп, ваҡыт етмәй» тип ығы-зығы килгән кешеләр, ғәҙәттә, бер эш тә ҡырмайҙар. (Г. Лихтенберг) 2. Ҡаршылыҡтарҙан ҡурҡҡан мөхәббәт — мөхәббәт түгел. (Дж. Голсуорси) Коммуникативные задания (аралашыу өсөн күнегеүҙәр). 1. Үҙегеҙ яратҡан миҙгел тураһында һөйләшегеҙ. 2. Ҡышҡы сессияла ниндәй имтихандар булыуы тураһында белешегеҙ.
• ҺИГЕҘЕНСЕ ТЕМА — ВОСЬМАЯ ТЕМА • Иртәгә көн нисек була? — Какая погода будет завтра? • УҠbl. PҒA ӘҘЕРЛӘНЕҮ — ПОДГОТОВКА К ЧТЕНИЮ • — Бөгөн көн ниндәй! — Какая сегодня погода? • • • — Бөгөн көн йылы, аяҙ. — Сегодня тепло, безоблачно. — Иртәгә көн нисек була? / — Какая погода будет завтра? Иртәгә haya нисеи була? / Иртәгә haya торошо нисеи була? — Иртәгә лә көн һәйбәт була. — И завтра будет хорошая погода.
• • • • • ҡояш ҡалҡа — солнце восходит, йәйғор — радуга солнце поднимается йәйғор ҡалҡты — появилась ҡояш байый — солнце заходит, радуга солнце садится йәшен — молния ай — луна, месяц йәшен йәшнәне — сверкнула күкрәй — гром гремит молния өл иҫә — ветер дует hауыҡ — холод, мороз ҡар яуа — снег идет эҫе — жарко ямғыp яуа — дождь идет йылы — тепло көн / haya торошо — погода; haya — воздух; погода прогноз погоды аяҙ — ясный, безоблачный томан — туман болот — облако Прочитайте. Обратите внимание на перевод. — Ирина, иртәгәгә haya — Ирина, ты слушала прогноз торошон тыңланыңмы? погоды на завта? — Эйе, иртәгә һыуыҡ була, — Да, завра будет холодно, температура минус ун градус, минус 10 градусов и будет снег. ҡар яуа.
• • • — Иртәгә мин тун, шапка кейәм. — Завтра я надену шубу и шапку. — Ә мин йылы курткамды кейәм. — А я надену теплую куртку. Упражнение 1. Прочитайте. Переведите. А) — Бөгөн нисә градус? В) — Бөгөн көн болотломо? — Бөгөн һалҡын. Минус 16 градус. — Юҡ, болотло түгел. Б) — Бөгөн көн йылымы? Г) — Бөгөн нисә градус йылы? — Эйе, йылы. — 15 градус. — Нисә градус? — 15 градусмы? — 18. — Эйе.
• Упражнение 2. Прочитайте стихотворение и переведите. • • Ҡайҙан белдең? • • hopay бирә миңә һеңлем: • «Ҡыш килгәнен ҡайҙан белдең? ! • Әллә һин ул Ҡыш бабайҙың • Янынамы барып килдең? » • Ваҡытым юҡ, тиҙерәк тышҡа • Cығыт сапҡым килә, килә. . . • Яуап бирәм, келә-келә, • Конькийымды кейә-кейә: • «Саналар тayғa менһәләр, • Саңғылар елеп үтһәләр, • Конькиҙар күк боҙ өҫтөнән • Шыйлатып үтеп китһәләр, Күктән мамыҡ ҡарҙар яуһа, • Уйнаһа ел дә, буран да, • Кескәй керәк тотоп ҡулға, • Дуҫтарың сыҡһа ypaмғa, һәм ишетһәң, һин уларҙың • Тау буйында шат көлгәнен, • Бел дә тор: шул аҡ буранлы, • Аҡ һаҡаллы ҡыш килгәнен» . • (Ф. Рәхимғолова)
• • • • • А) Ответьте на вопросы: 1) О чем говорится в стихотворении? 2) По каким признакам можно узнать, что пришла зима? Запишите их в тетради. 3) Найдите глаголы и определите их время. Б) Найдите в стихотворении усилительные частицы. Сифаттарҙың яһалышы — Образование прилагательных Прилагательные образуются от имен существительных, числительных и других частей речи при помощи аффиксов. Например: -лы/-ле, -ло/-лө (обозначает присутствие признака предмета): тоҙло — соленый, белемле — образованный; -һыҙ/ -heҙ, -hoҙ/-hөҙ (обозначает отсутствие признака предмета): тоҙһоҙ — без соли, аҡылһыҙ — глупый. Могут быть сложные аффиксы: -дағы/-дәге, -ҙағы/-ҙeгe, -тaғы/-тәгe, -лағы/-ләге: урмандағы ағастар — находящиеся в лесу деревья; беҙҙәге нәмәләр — имеющиеся у нас вещи. айлы — лунный ямғырлы — дождливый айһыҙ — безлунный ямғырһыҙ — без дождя ҡояшлы — солнечный болотло — облачный, пасмурный томанлы — туманный
Упражнение 3. Прочитайте. Переведите. Ҡотора буран. . . Эй буран, Ҡотора буран. Әйтерһең тышта — Ебәк аҡ томан. Бар нәмә бейей, Ҡыштың көйөнә. Кешеләр ҡаса Йылы өйөнә. (Д. Тимербупатова) 1) Какое время года? 2) Как описывается зима?
• • • Прочитайте. Переведите. Сами составьте подобные диалоги и запи¬шите. А) — Өфөлә кисә ҡар яуҙымы? В) — Ҡазанда көндөҙ ямғыр яуҙымы? — Юҡ, ҡар яуманы, ямғыр яуҙы. — Юҡ, көндөҙ яуманы, кис яуҙы. Б) — Төндә һыуыҡ булдымы? Г) — Ҡазанда көндәр нисек? — Юҡ. Йылы булды. Йылымы? — Юҡ, йылы түгел, һыуыҡ. Иртәгә көн йылы, аяҙ була. haya температураһының +20 градустан + 24 градусҡа тиклем күтәрелеүе мөмкин. Яуым-төшөм көтөлмәй. — Завтра будет теплая, безоблачная погода. Температура воздуха поднимется от 20 градусов до 24 градусов тепла. Осадков не ожидается. •
• Упражнение 5. Прочитайте. Переведите. Как сегодня желательно одеваться? Дайте вашим близким советы. Упражнение выполните письменно. • 1. Иртәгә көн һыуыҡ була. Иртәгә ямғыр була. Иртәгә иртәнсәк көн һәйбәт була, ә кискеһен томан була. • 2. Бөгөн төндә йылы була. Бөгөн кискә ҡар яуа. Кискеһен буран була. Бөгөн көн болотло. Бөгөн көн һәйбәт. • 3. Кисә көндөҙ йылы булды. Кисә төш ваҡытында һыуыҡ булды. • 4. Кисә көн буйы йылы булды. Кисә иртәнән кискә тиклем ямғыр яуҙы. • • көн буйы — целый день • иртәнән кискә тиклем — с утра до вечера • • Упражнение 6. Прочитайте прогноз погоды. Переведите. •
• haya торошо • • Синоптиктар хәбәр итеүенсә, бөгөн, 22 июндә, көндөң аяҙлы - болотло, яуымһыҙ булыуы көтөлә. Температураның төндә 12— 13, көндөҙ 21— 23 градус йылы булыуы ихтимал. haya баҫымы төшә, дымлылыҡ арта. • • синоптиктар хәбәр итеүенсә — как сообщают синоптики • яуымһыҙ — без осадков • haya баҫымы төшә — атмосферное давление понижается • дымлылыҡ арта — влажность повышается • • 1) Расскажите, какая у вас сегодня погода. • 2) Запишите, какая погода была вчера. •
• Бүлем һандары — Разделительные числительные • • Разделительные числительные образуются при помощи аффиксов -ар/-әр, ышар/-ешәр, -өшәр (после согласных), -шар/-шәр (после гласных): унар ручка — по десять ручек, алтышар алма — по шесть яблок, етешәр тәҙрә — по семь окон, туҡһанышар һум — по девяносто рублей. • • Диалог. Прочитайте. Обратите внимание на перевод. • • — Улым, баҙapғa барып кил — Сынок, сходи-ка на рынок. эле. • — Нимә алырға? — Что купить? • — Ике килограмм hyғaн, берәр — Купи два килограмма лука, • килограмм кишер менән ҡыяр ал. по килограмму моркови и огурцов. • — һөт кәрәкмәйме? — Молока не надо? • — Кәрәк, улым. Ике пакет һөт ал. — Надо, сынок. Купи два • пакета молока. •
• • • • • • В сложных числительных аффикс присоединяется к последнему слову: ун икешәр — по двенадцать, егерме алтышар — по двадцать шесть. В названиях круглых сотен и тысяч окончания прибавляются к первому слову: икешәр йөҙ — по двести, туғыҙар мең — по девять тысяч. Прочитайте. Переведите. А) — Өләсәй, атайым ҡайтты. Б) — Лариса, һеҙҙең төркөмдә кем староста? — Ярай, улым, һәйбәт булған. — Булат. Хәҙер сәй эсербеҙ. — Булатҡа әйт, егерме — Өләсәй, атай эш хаҡы алған. бишәр һум аҡса йыйһын. Күп аҡса алып ҡайтҡан. Бишәр Театрға барабыҙ. мең биргәндәр. — Ярай, әйтермен. — Ярай, улым, һәйбәт булған. һәйгеһен heҙ ҡайҙа бapҙығыҙ? — Куда вы ездили летом? һәйгеһен мин Мәскәүгә барҙым. — Летом я ездил в Москву. һәйгеһен heҙ ҡайҙа булдығыҙ? — Где вы были летом? һәйгеһен мин Мәскәүҙә булдым. — Летом я был в Москве.
• • Упражнение 7. Прочитайте. Переведите предложения. Выполните упраж-нение по образцу. • • Образец: Йәйгеһен мин тыуған яғыма барҙым. — Летом я ездил на родину. • Йәйгеһен мин тыуған яғымда булдым. — Летом я был на родине. • • 1. Бөгөн иртәнсәк поликлиникаға барҙым. 2. Кисә мин дуҫтарым менән компьютер класына барҙым. 3. Ял көнө беҙ дачаға барҙыҡ. 4. Былтыр беҙ Төркиәгә барҙыҡ. 5. Йәйгеһен Катя менән Кәримә Ташкентҡа барҙы. 6. Минең апайым августа туристик путевка менән Болгарияға барҙы. 7. Кисә кискеһен атайым менән әсәйем ҡyнaҡҡa барҙы. • • туристик путевка менән — по туристической путевке
• • • Ҡушма ҡылымдар — Сложные глаголы Особенностью тюркских языков, в том числе и башкирского, является то, что действие передается не только простым, но и сложными глаголами. Это особенно касается настоящего времени. Например: Мин магазинға барам. — Я пойду в магазин (будущее время). Мин магазинға китеп барам. — Я иду в магазин (настоящее время: в данный момент). Мин хәҙер магазинға барып киләм. — Я сейчас схожу в магазин (будущее время). Атай ҡаты йоҡлай. — Отец крепко спит. Атай йоҡлап ята. — Отец спит (настоящее время: в данный момент). барып кил/ергә — сходить, съездить һөйләп тop/opғa — рассказывать китеп бар/ырға — уйти, уехать алып кит/ергә — унести, увести ҡайтып кит/ергә — уехать, уйти осоп кит/ырға — улететь ҡайтып ет/ергә — дойти, доехать осоп бap/ырға — лететь Иртәгә мин дачаға барам. — Завтра я поеду на дачу. Мин дачаға китеп барам. — Сейчас я еду на дачу. • • Мин көн дә университетҡа Мин хәҙер университетҡа китеп барам. — Я каждый день хожу барам. — Сейчас я иду в • • •
• • • • в университет. Мин көн дә университетҡа Мин университетҡа урам буйлап барам. — Я каждый буйлап китеп барам. — Сейчас я день хожу в университет по улице. иду в университет по улице. Упражнение 8. Раскройте скобки. Глаголы поставьте в нужной форме и запишите. 1. Шар (улетел). 2. Самолет Өфөгә (прилетел). 3. Машина Сибайға (доехала). 4. Беҙ һәйбәт (доехали). 5. Әсәй hөт, творог, ҡаймаҡ (покупает). 6. Беҙ сәғәт биштә (ушли). 7. Ильяс сәхнәлә (поет). 8. Сәлимә рәхәтләнеп (спит). 9. Атайым яңы газета (читает). 10. Атайым миңә машина (купит). 11. Атайым миңә машина (покупает). Глаголы: барып ет/ергә, ҡайтып кит/ергә, йоҡлап ят/ырға, осоп кит/ергә, һатып ал/ырға, һатып алып тop/opғa, уҡып ултыр/ырға, осоп кил/ергә, йырлап тор/орға, ҡайтып ет/ергә.
• • Упражнение 9. Прочитайте. Переведите. • Яҙ • • • • • Шатлыҡтар өләшеп hәp кемгә, Яҙ килә, яҙ килә еремә. Иҫә ел наҙланып, йыуанып, Тамсылар бейешә ҡыуанып. Кемгәлер сер һөйләй гөрләүек, Ҡояшты уята күләүек. Күҙәтеп быпарҙың барын да, Сыйырсыҡ маҡтаны йырында. Уның саф моңдарын ишетеп, Сәскәләр йылмайҙы ҡар тишеп. (М. Дилмөхәмәтов) 1) Расскажите, как описывается весна. Какие слова использует для этого поэт? 2) Как вы понимаете эти строки? Күҙәтеп быларҙың барын да, Сыйырсыҡ маҡтаны йырында. Уның саф моңдарын ишетеп, Сәскәләр йылмайҙы ҡар тишеп.
• • • Упражнение 10. Продолжите предложения. Ҡышын көндәр. . Яҙын көндәр. . Йәйен көндәр. . Көҙөн көндәр. . Ямғырҙан һуң. . Былтыр беҙ. . Упражнение 11. Употребляя нижеприведенные слова и словосочетания, составьте предложения. Можете взять и названия других месяцев. мaйғa тиклем — до мая марттан майға тиклем — с марта до мая март башында — в начале марта март уртаһынан — с середины марта март aҙaғынa тиклем, март бөткәнсе — до конца март уртаһында — в середине марта • •
• • Прочитайте. Вместо точек поставьте нужные глаголы. Объясните их значение. • • — heҙ хәҙер ҡайҙа. . . ? • — Беҙ өйгә. . • — heҙ күргәҙмәлә булдығыҙмы? • — Эйе, беҙ күргәҙмәлә. . • Б) — Павел хәҙер ҡайҙа. . . ? • — Ул китап магазинына. . Ул кисә унда. . . , ә магазин ябыҡ булған. • — Был туристар хәҙер ҡайҙа. . . ? • — Улар Шүлгәнташ мәмерйәһенә. . • — Улар тағы ҡайҙа. . . ? • — Асылыкүлгә. •
• Теләк һөйкәлеше — Желательное наклонение • • Желание говорящего совершить какое-то действие выражается присоединением к основе глагола аффиксов -ғы/-гe, -ғo/-гө (после гласных и звонких согласных), -ҡы/-ке, -ҡо-кө (после глухих согласных); далее идут аффиксы принадлежности и глагол кил- — хотеть, желать. • • Единственное число настоящего времени • минең ҡайтҡым килә — я хочу идти домой (мне хочется домой) • һинең, ҡайтҡың килә — ты хочешь идти домой (тебе хочется домой) • уның ҡайтҡыһы килә — он хочет идти домой (ему хочется домой)
• • • • Множественное число настоящего времени беҙҙең ҡайтҡыбыҙ килә — мы хотим идти домой (нам хочется домой) һеҙҙең ҡайтҡығыҙ килә — вы хотите идти домой (вам хочется домой) уларҙың ҡайтҡыһы килә — они хотят идти домой (им хочется домой) Отрицательная форма образуется присоединением аффикса отрицания ма/-мә к корню вспомогательного глагола кил-. Например: барғым килә — барғым килмәй (хочу пойти — не хочу пойти). Минең торт aшағым килмәй, кәнфит ашағым килә. — Я не хочу торт, хочу конфеты. Упражнение 12. Прочитайте. Переведите предложения. Выполните упражнение по образцу. Дайте полный ответ. Образец: — һинең бассейнға барғың киләме? — Эйе, минең бассейнға барғым килә. — Юҡ, минең бассейнға барғым килмәй.
• 1. һинең концертҡа барғың киләме? 2. һинең футбол ҡарағың киләме? 3. һинең компьютер курсына йөрөгөң киләме? 4. һинең мунсаға барғың киләме? 5. һинең сәй эскең киләме? 6. һинең ошо ялда ауылға ҡайтҡың киләме? 7. һинең был китапты уҡығың киләме? • Глаголы с аффиксами -айым/-әйем (после согласных), -йым/-йем, -йом/-йөм (после гласных) в единственном числе, -айыҡ/-әйек (после согласных), -йыҡ/-йек, -йоҡ/ -йөк (после гласных) во множественном также выражают желание, побуждение к действию. Например: Барайым әле. — Схожу-ка. Ултырығыҙ, һөйләшәйек. — Садитесь, поговорим.
• • Упражнение 13. Прочитайте. Переведите. Найдите глаголы в желательном наклонении. Поставьте их в прошедшем времени и запишите. • • Образец: Тышта бөгөн һыуыҡ. Әйҙәгеҙ, куртка кейәйек. • Куртка кейҙек. • 1. Тышта бөгөн бигерәк эҫе. Әйҙәгеҙ, өйгә инеп сәй эсеп алайыҡ. 2. Көтөп тороғоҙ, мин старостаға шылтыратып ҡына алайым. 3. Күрше Нәсихә апай ауырып ята, тиҙәр. Әйҙәгеҙ, уның хәлен белеп сығайыҡ. 4. Бөгөн көн болотло, зонтик алайыҡ. 5. Өйҙә тынсыу булып китте, урамда йөрөп инәйем әле. 6. Мин атлай торайым, һин ҡыуып етерһең. 7. Бөгөн ял. Өйҙө йыйыштырайым, ашарға бешерәйем. Унан хат яҙырға ултырырмын. 8. Тиҙерәк эштәремде бөтөрәйем, хәҙер балалар мәктәптән ҡайтыр. • • тынсыу — душно • һин ҡыуып етерһең — ты меня догонишь • •
• • • • • Упражнение 14. Прочитайте стихотворения. Переведите. Выучите одно стихотворение по выбору наизусть. Сәскә менән күбәләк Яландағы аҡ сәскәгә Ҡунды ла бер күбәләк: — Икебеҙ ҙә бер төҫтәбеҙ, Осайыҡ, — ти, — бергәләп. — Үҙең генә ос, — ти сәскә, — Үпкәләмә һин бер ҙә. Икебеҙ ҙә осоп китһәк, Матурлыҡ ҡалмаҫ ерҙә. (М. Дилмөхәмәтов) үпкәләмә — не обижайся осоп китһәк — если улетим ҡалмаҫ — не останется • •
• • • • Көҙгө урманда Бына тағы көҙ килде, Ергә япраҡ түгелде. Урман эсе һап-һары Келәмдәргә күмелде. Беҙ йөрөйбөҙ урманда һары балаҫты тапап. Ә яланғас ағастар Беҙгә ҡарай аптырап. (Л. Шаһисолтанов) 1) Как описывается осень? Какие слова использует автор для этого? 2) Расскажите об осенних днях в вашем краю.
• • • • • Упражнение 15. Вместо точек поставьте нужные аффиксы желательного наклонения. Переведите. 1. Иртәгә иртә тор. . . , дәрескә һуңлама. . 2. Минең бассейнға бар. . . килә. 3. һиңә килешә бит, ошо күлдәкте һатып ал. . 4. һораш. . . әле, Олег ҡасан килә икән? 5. Атай, Андрейҙың һинең менән кәңәшләшкеһе килә. 6. Әйтмә. . . , белмәһендәр. 7. Атайға ҡотлау открытҡаһы яҙ. . . , бер аҙнанан уның юбилейы бит. Упражнение 16. С приведенными словами составьте предложения. Ҡыш: конькиҙа йөрөйҙәр, Зима: катаются на коньках, саңғы шыуалар. на лыжах. Яҙ: кешеләр урамда йөрөй, Весна: люди гуляют, отдыхают. ял итә. Балалар туп уйнай. Дети играют в мяч. Йәй: һыу инәләр, ҡыҙыналар. Лето: купаться, загорают. Туңдырма ашайҙар. Едят мороженое. Кәмәлә йөрөйҙәр. Катаються на лодке. Еләк йыялар. Собирают ягоды. Көҙ: уңыш йыялар. Уҡыусылар, Осень: собирают урожай. студенттар уҡырға бара. Школьники, студенты идут учиться.
• • • • • • Упражнение 17. Ответьте на вопросы. 1. һеҙ йәшәгән ерҙә ҡыш ниндәй була? 2. Башҡортостанда ҡыш ниндәй була? 3. Англияла ҡыш нисек була икән? Упражнение 18. Прочитайте анекдот. Переведите. Расскажите содержание. География уҡытыусыһы Лондонда ҡуйы томандар була, тип һөйләй һәм бер уҡыусынан Лондонды картанан күрһәтергә ҡуша. Уҡыусы бик оҙаҡ әҙләй, ләкин Лондонды таба алмай. — Күпме эҙләргә мөмкин инде? — Лондонды томан ҡаплаған, ахыры, күренмәй, — ти уҡыусы. ахыры — кажется, по-видимому Упражнение 19. Вместо точек поставьте нужные слова. 1. — Бөгөн көн. . Йылы курткаңды кей. — Юҡ. Мин haya торошо тураһында ишеттем. Бөгөн көн. . Бөгөн. . . була, зонт алырға кәрәк. 2. — Кирилл, һин бөгөн кис нимә эшләйһең? — Стадионға барам. Конькиҙа йөрөгөм килә. Минең менәң бараһыңмы? — Юҡ, бармайым. Бөгөн бик. .
• • • • • • Упражнение 20. Прочитайте и переведите пословицы о лете. Йәй көнө санаңды, ҡыш көнө арбаңды әҙерләп ҡуй. Йәй эшләҺәң, ҡыш ашарһың. Йәйгә сыҡһаң, ҡышты уйла, ҡышҡа инһәң, йәйҙе уйла. Упражнение 21. Прочитайте стихотворение, переведите на русский язык, определите падеж существительных. Матур көн Ынйы-ынйы ҡарҙар яуа, Ғәжәп матур көн бөгөн! Ҡyлғa тотоп aлғы килә Ҡарҙың һәр бер бөртөгөн. Бәүелеп-бәүелеп төшә, Ҡар яуа — матур ниндәй! Әйтерһең дә, кемдер күктә Ҙур иләктән он иләй. (С. Әлибаев)
• • • • • Упражнение 22. Переведите. Ответьте на вопросы. — Какое время года ты любишь? — Я люблю лето. Летом тепло, можно загорать, купаться! — Но летом очень жарко. Я люблю весну и осень. Весной природа оживает, небо синее, а осенью деревья очень красивы: листья желтые, красные, оранжевые. — Зима тоже хорошее время года. Красивый белый снег, Новый год, елка. Можно кататься на коньках. У природы нет плохой погоды. Упражнение 23. Прочитайте и переведите народные приметы. Март башында тамсы тамһа, йәй яҡшы килә. Күк иртә күкрәһә, яҙ иртә килер. Ысыҡ тиҙ кипһә, ямғыр булыр. Томан ергә төшһә, аяҙ булыр. Балыҡтар һыу өҫтөндә уйнаһа, ямғыр була. Коммуникативные задания (аралашыу өсөн күнегеүҙәр). 1. Көндөң иртәгә нисек булыуы тураһында һөйләшегеҙ. 2. Көн торошо тураһында ниндәй һынамыштар беләһегеҙ? Шуларҙы әйтегеҙ.
