Беларускія землі ў складзе Рэчы Паспалітай 1569 -1795 гг

Беларускія землі ў складзе Рэчы Паспалітай(1569 -1795 гг).

План • 1. Люблінская унія і ўтварэнне Рэчы Паспалітай. • 2. Дзяржаўна- палітычнае становішча ВКЛ ў складзе Рэчы Паспалітай. • 3. Знешняя палітыка. РП у ХVIIXVIIIст. Паглыбленне палітычнага крызісу. • 4. Дзяржаўныя рэформы ў другой палове ХVIIІст. Падзелы. Рэчы. Паспалітай.

Прычыны уніі паміж ВКЛ і Польшчай: • Знешнепалітычныя: а)войны з Маскоўскай дзяржавай і крымскімі татарамі аслабілі княства, б)няўдачы ў Лівонскай вайне паміж Маскоўскай дзяржавай і ВКЛ(1558 -1582)гг. • Унутранныя: а) супярэчнасці ў пануючым саслоўі ВКЛ паміж магнатэрыяй(багатай шляхтай) і дробнай і сярэдняй шляхтай. Дамінуючае становішча належыла магнатэрыі, б) імкненне польскай шляхты атрымаць новыя землі і пасады на тэрыторыі ВКЛ.

• Віленскі ваявода М. Радзівіл Руды: «На нашых храбтах быў вораг, калі мы ехалі сюды, прагнучы паставіць з вамі унію, мы пачалі імкнуцца да яе бегам, тады як продкі нашыя ішлі да яе вельмі ціха» . • Студзень 1569 г. - Люблінскі сойм.

Умовы заключэння уніі, прадстаўленыя кіраўніцтвам ВКЛ і Польшчы. • Кіраўніцтва ВКЛ: ваенна-палітычны саюз пры захаванні незалежнасці і самастойнасці ВКЛ(асобны сойм, кароль, гаспадар, пасады у кожнай дзяржаве займаюць толькі яе ураджэнцы. • Кіраўніцтва Польшчы: скасаванне незалежнасці ВКЛ(інкарпарацыя), адзін сойм, палякі маюць права займаць пасады на далучаных тэрыторыях. • Сакавік 1569 г. - універсал Жыгімонта II Аўгуста аб перадачы Польшчы Падляшша, Валыні, Кіеўшчыны, Падолля. • Інкарпарацыя-падпарадкаванне большым аб’ектам • меньшага.

Умовы Люблінскай уніі 1569 г. • 1 лiпеня 1569 г. быў падпiсаны акт унii. Паводле гэтага акта, Каралеўства Польскае i Вялiкае княства Лiтоўскае злучаліся ў адну дзяржаву: Рэч Паспалiтую на наступных ўмовах: • 1. Адзіны манарх- кароль(улада выбарная) • 2. Агульны сойм(сенат і пасольская ізба) • 3. Права набываць нерухомасць ў ВКЛ і ў Польшчыпадданым абедзвюх народаў. • 4. Агульныя грошы, адсутнасць мытняў. • 5. Адзіная знешняя палітыка.

ВКЛ захоўвала пэўную самастойнасць • 1. Адміністратыўны апарат. • 2. Асобнае заканадаўства. • 3. Судовая арганізацыя, прававая сістэма. • 4. Войска. • 5. Тытул, пячатка. • 6. Дзяржаўная мова да 1696 cтарабеларуская. Жыгімонт II Аўгуст(вялікі князь • Рэч Паспалітая-? ? ? ВКЛ, кароль. РП (1520 -1572)

Сойм Сенат магнаты, прадстаўнікі цэнтральнай і правінцыйнай адміністрацыі (ваяводы, кашталяны і інш. ) і вярхі каталіцкай царквы (біскупы) - 140 -150 сенатараў. Пасольская ізба шляхцічы-дэпутаты (паслы) па два чалавекі ад кожнага павета. У сярэдзіне ХVIII ст. у яе складзе было 236 дэпутатаў У сойме 2/3 дэпутатаў складалі прадстаўнікі Кароны. • Шляхта ВКЛ не магла атрымліваць землі ў раёнах адарваных Польшчай у 1569 г. • 1581 г. створаны Галоўны трыбунал -вышэйшая судовая інстанцыя ВКЛ. • 1588 г. прыняты III Статут ВКЛ, які скасаваў многія пастановы Люблінскай уніі(польская шляхта не мела права набываць землі і займаць дзяржаўныя пасады ў ВКЛ). Л. І. Сапега(15571633) - канцлер. ВКЛ

1573 г абранне каралём Генрыха Генрых. Валуа. Ён падпісаў дакумент Генрыхавы артыкулы» : РП - шляхетская рэспубліка з выбарным каралём. Кароль не меў права прызначаць пераемніка. Мець зносіны з замежнымі дзяржавамі. Прызначаць паспалітае рушанне

Тры перыяды дзяржаўнага ладу РП: • 1. шляхецкая дэмакратыя(2 пал. XVIст. - сяр. XVIIст. ) • 2. магнацая алігархія (сяр. XVIIст. - да 1791 г. ) • 3. канстытуцыйная манархія (канец XVIIIст. ) • Шляхта трымала заканадаўчую, выканаўчую ўладу. • Сутнасць палітычнай праграмы шляхты: ніякіх рэформ. Права ствараць узброныя саюзы (канфедэрацыі) і рокашы( мяцежы) • Права «liberum veto» (свабода забароны). Прыняцце рашэнняў у сойме адзінагалосна. • З 1652 па 1764 гг. Былі сарваны 42 з 55 соймах.

Рэлігійны крызіс РП. • 60 -ягг. XVIIст. - рост уніяцкіх настрояў у грамадстве, раскол унутры праваслаўнай царквы. • 1668, 1674 гг. - законы, па якім адступніцтва ад каталіцтва і уніяцтва – крымінальнае злачынства. • 1699 г. - праваслаўныя страцілі права займаць выбарныя магістрацкія пасады.

Узмацненне магутнасці зямельных магнатаў(Чартарыйскія валодалі насельніцтвам у 25 тыс. мужчынскага полу). Пераўтварэнне магнатаў ва ўдзельных князёў: мелі прыватнае войска, праводзілі незалежную знешнюю палітыку. Узброенае саперніцтва магнатаў перарастае ў грамадзянскія войны(Сапегі, Радзівілы, Пацы і др. ) Кан. XVII- XVIIIст. РП - эканамічна слабая дэцэнтралізаваная дзяржава.

Войны сяр. ХVII пач. ХVIIIст. у якіх удзельнічала РП. • 1648 -1653 г. - казацка-сялянская вайна пад кір. Б. Хмельніцкага. 1654 г. Пераяслаўская Рада. Украіна пад пратэктарат Расіі. • 1654 -1667 г. - руска-польская вайна. • 1667 г. -Андрусаўскае перамір’е. Да Расіі Левабярэжная Україна, Смаленскае і Чарнігаўскае ваяводствы, Старадубскі павет. • 1686 г. - «вечны» мір узаконіў заваёвы Расіі, пункт аб дапамозе праваслаўнаму насельніцтву ў РП.

• 1655 г. -1660 г. польска-шведская вайна(шведскі патоп). Захоплена большя частка Польшчы і Жамойція. • 1660 г. заключаны Аліўскі мір. РП вяртала заваёваныя землі за выключэннем Лівоніі. • 1672 -1676 г. , 1683 -1699 г. - войны РП з Турцыяй. РП вярнула Падолле і частку Правабярэжнай Украіны. • верасень1683 г. Бітва пад Венай. Разгром саюзная арміяй(Аўстрыя, РП, ) турэцкай арміі.

• 1700 -1721 г - Паўночная вайна. Расія, Саксонія, Данія, РП, Прусія. • Гановер(Паўночны саюз) супраць Швецыі. • 1708 г. Бітва каля в. Лясная пад Слаўгарадам паміж рускімі і шведскімі войскамі. Разбіты корпус Левенгаупта. • 1721 г. - Ніштацкі мір. Расія атрымала выхад да Балтыйскага мора. 1732 г. - мірны дагавор паміж РП і Швецыяй. • 1717 г. - «нямы» сейм: абмяжоўваў ўладу гетманаў, скарачаў колькасць войска(Польшча-18 тыс. , ВКЛ – 6 тыс) • Насельніцтва Беларусі скарацілася на 700 тыс. чалавек. • Расія ўзяла пад свой кантроль унутраную палітыку РП.

Змяненне тэрыторыі РП у ходзе войнаў XVIIIст.

Вынікі войн ХVII-XVIII. для РП. • З 1650 па 1667 гг. насельніцтва РП скарацілася з 2, 9 млн. да 1, 4 млн. • Аб’ём гандлю і рамяства 1670 г. складваў 40% ад узроўню 1640 г. У 1656 г. насельніцтва Мінска – 156 чал. 20 гарадоў беларускіх ў 60 -я гг. XVII ст. вызвалена ад налогаў на 4 гады. • Вываз палонных з беларускіх зямель у Расію. У 1670 г. 10% насельніцтва пасадскага Масквывыхадцы з беларускіх зямель.

Рэформы 60 -70 -х XVIIIгг. • Спроба рэфармавання гаспадаркі і старостваў гродзенскім старастам Тызенгаузам( павялічэнне сялянскіх надзелаў, адкрыта 17 мануфактур. • Рост мануфактурнай вытворчасці (кан. XVIIIст - 53 на беларускіх землях). • Праекты рэформаў палітычнай групоўкі на чале з Чартарыйскімі. • 1764 г. - выбранне каралём С. Панятоўскага, стольніка ВКЛ, уражэнца маёнтка Волчын Берасцейскага павета.

• ліквідавана права "ліберум вета", • створана так званая "канферэнцыя караля з міністрамі" - прататып кабінета міністраў, які ажыццяўляў выканаўчую ўладу, ўпарадкаванне фінансавай сістэмы дзяржавы, • скасаваны ўнутраныя мытні, уведзены генеральны мытны тарыф.

• 60 -я гг. XVIII ст. – обвастрэнне дысідэнцкага пытання(ураўненне ў правах некатолікаў з католікамі ў РП. ) • 1764 г. - пагадненне паміж Расяй і Прусіяй : перашкаджаць сілай зброі рэфармаванню РП. • 1766 г. - сойм РП не вырашыў дысідэнцкае пытанне. • 1767 г. створаны Слуцкая праваслаўная і Торуньская пратэстанцкая канфедэрацыі(пад патранатам Расіі і Прусіі). Мэта: дасягненне роўнасці канфесій.

• Кастрычнік 1767 г. пачаў працу сойм, у парадку дня якога стаяла пытанне аб ураўнаванні ў правах дысідэнтаў і вяртанні дарэформенных парадкаў. • Сойм стварыў спецыяльную камісію, якая павінна была выпрацаваць праект рашэнняў у справах дысідэнтаў. • 1768 г. на пасяджэнні сойма былі прыняты так званыя "Кардынальныя правы", якія мелі сілу закона і вярталі былыя парадкі і прывілеі: 1) выбарнасць караля, права "ліберум вета"; 2) выключнае права шляхты на займанне дзяржаўных пасад і валоданне зямлёй; 3) права суда над прыгоннымі. 4) дысідэнты былі ўраўнаваны ў правах з католікамі. Ім дазвалялася займаць дзяржаўныя пасады, браць шлюб з католікамі.

• У лютым 1768 г. у крэпасці Бар на Украіне была створана канфедэрацыя, якую ўзначаліў Юзаф Пуласкі. Канфедэраты выступілі супраць караля, змагаліся за панаванне каталіцтва ў Рэчы Паспалітай, за незалежнасць і цэласнасць краіны • 1768 -1772 гг - ваенныя дзеянні паміж канфедэратамі і рускімі войскамі. • Верасень 1772 г. - разгром войск канфедэратаў, якімі камандаваў М. К. Агінскі каля в. Сталовічы рускімі войскамі пад кам. Суворава.

Падзелы РП. • 5 жніўня 1772 г. у Пецярбургу была падпісана канвенцыя паміж Расіяй Аўстрыяй і Прусіяй, згодна з якой акрэсліваліся ўмовы і межы першага падзелу РП. • Расія атрымала землі на ўсход ад Дзвіны і Дняпра - вялікую частку Полацкага і Віцебскага ваяводстваў, Мсціслаўскае ваявадства - тэрыторыю , на якой пражывала 1 млн. 300 тыс. жыхароў.

• 1788 г. Чатырохгадовы сойм у студзені 1791 г. прыняў новыя “Кардынальныя правы”: абвяшчалася пануючае становішча каталіцкай царквы, • непарушнасць саюза Польшчы і Вялікага княства Літоўскага, • суверэннасць Рэчы Паспалітай, свабода слова і друку. • павялічана армія, прыняты новыя прынцыпы яе камплектавання.

• Закон аб урадзе 1791 г. , які ў гістарычнай літаратуры атрымаў назву "Канстытуцыя Рэчы Паспалітай 3 мая"(першая у Еўропе, другая ў свеце). Рэч Паспалітая пераўтваралася ў канстытуцыйную манархію: • Улада караля абвяшчалася спадчынай, яна абмяжоўвалася соймам. • Дзяржаўнай рэлігіяй абвяшчаўся каталіцызм. Для іншых канфесій гарантавалася свабода выканання рэлігійных абрадаў. • Абвяшчаўся падзел улады ў дзяржаве на заканадаўчую, выканаўчую і судовую. • Канстытуцыя зрабіла рашучы крок па шляху зліцця Рэчы Паспалітай у адзіную краіну: былі ліквідаваны асобныя для Літвы і Польшчы цэнтральныя органы ўлады.

• Красавік 1792 г. прадстаўнікі кансерватыўнай апазіцыі падпісалі акт канфедэрацыі, які перакрэсліваў пастановы Канстытуцыі 3 мая і вяртаўся да Кардынальных правоў 1768 г. • акт быў абвешчаны ў пагранічным мястэчку Таргавіца ва Украіне. • Канфедэраты звярнуліся да Расіі за ваеннай дапамогай. Кацярына ІІ накіравала ў Рэч Паспалітую 100 -тысячную армію, што з'яўлялася адкрытай агрэсіяй супраць законнага ўрада краіны.

• студзень 1793 г. у Пецярбургу падпісана канвенцыя паміж Прусіяй і Расіяй, згодна з якой да Прусіі адышлі Вялікапольшча, Мазовія, Гданьск і Торунь. • Расія атрымала цэнтральную частку Беларусі да лініі Друя - Пінск, Заходнюю Украіну і Падолле - усяго 280 тыс. кв. км. з 3 млн. жыхароў. (другі падзел РП)

Паўстанне пачалося 24 сакавіка 1794 г. , ў Кракаве быў аб'яўлены "Акт паўстання". Паўстанне распаўсюдзілася на тэрыторыю Польшчы. У красавіку 1794 г. пад Рацлавіцамі паўстанцы разбілі царскія войскі, вызвалілі Варшаву. Паўстанне перакінулася на Заходнюю Беларусь. Узнік орган кіраўніцтва паўстаннем Найвышэйшая нацыянальная рада Вялікага княства Літоўскага.

Ю. У. Нямцэвіч – ад’ютант Касцюшкі (ураджэнец Берасцейшчыны) 7 мая 1794 г. Т. Касцюшка выдаў "Паланецкі універсал", у якім заяўляў аб апецы ўрада над сялянамі. Дакумент абвяшчаў : асабістую вольнасць, пры ўмове аплаты падаткаў пану і дзяржаве. Рабіліся захады, каб прыцягнуць да паўстання прадстаўнікоў розных рэлігійных канфесій, у тым ліку праваслаўнай і уніяцкай.

Кіраўнік паўстання ў Заходняй Беларусі і Літве - Якуб Ясінскі. Характэрнай рысай паўстання на Беларусі было выкарыстанне дыверсійных, партызанскіх форм барацьбы. Аднак пасля паспяховых ваенных дзеянняў у пачатку паўстання летам 1794 г. пачаўся яго спад. Расійскія войскі пачыналі цясніць паўстанцаў з усходу. У жніўні 1794 г. яны занялі Вільню.

• 17 верасня 1794 г. пад Крупчыцамі, каля Кобрына, Сувораў нанёс паражэнне паўстанцкім войскам, якія ўзначальваў К. Серакоўскі. З абодвух бакоў у бітве ўдзельнічала каля 20 тысяч чалавек, каля 2 тысяч беларускіх сялян-касінераў. Паўстанцы страцілі каля 2 тыс. чалавек. • У рашаючай бітве каля Мацяёвіцаў 10 кастрычніка 1794 г. войскі пад камандаваннем Т. Касцюшкі былі разбіты рускімі войскамі.

• 4 лістапада 1794 г. А. Сувораў штурмаваў прадмесце Варшавы - Прагу, загінула каля 20 тыс. абаронцаў, з іх - 5 тыс. прадстаўнікі ВКЛ • У кастрычніку 1795 г. былі ўсталяваны межы падзелаў. Прусія атрымала Мазовію і частку тэрыторыі Літвы да Нёмана, Аўстрыя атрымала тэрыторыю паўднёвай і цэнтральнай Польшчы, да Расіі адышла Заходняя Беларусь, Літва, Курляндыя, частка Валыні. • Такім чынам, Рэч Паспалітая, якая існавала больш за 200 гадоў, знікла з карты Еўропы.