Беларусь у складзе Рэчы Паспалітай. 1. Люблінская унія 1569 г. Утварэнне Рэчы Паспалітай. мадска-палітычны 2. Рэчы лад Паспалітай. Дзяржаўна-прававое становішча ВКЛ у складзе Рэчы Паспалітай.
Прычыны заключэння Люблінскай уніі: Знешнепалітычныя Унутрыпалітычныя няўдалы пачатак адкрытае Лівонскай вайны супрацьстаянне 1558 – 1582 гг. , паміж магнатамі які прывёў і шляхтай. да чарговых Шляхта імкнулася тэрытарыяльных да ліквідацыі страт, паставіў адзінаўладдзя дзяржаву на мяжу буйных феадалаў магчымага і і атрымання выцягнуў са роўных правоў з скарбу ўсе польскай шляхтай. сродкі. Дынастычныя боязь за спыненне асабістай уніі, якая злучала дзве краіны, пасля смерці апошняга з дынастыі Ягелонаў Жыгімонта Аўгуста.
Чарговая спроба заключыць унію прызначалася на сойм ў Любліне, які пачаўся 10 студзеня 1569 г. і працягваўся амаль 6 месяцаў. Кожны з бакоў уносіў свае прапановы, якія не прымаліся супрацьлеглым бокам. Калі паслы ВКЛ убачылі пагрозу прымусовага заключэння ўніі на непрымальных для іх умовах, 1 сакавіка 1569 г. яны пакінулі Люблін. Тады Польшча пайшла на дэманстрацыю сілы.
Польскія феадалы дабіліся ад Жыгімонта Аўгуста выдання ўказаў аб далучэнні да каралеўства Польскага Падляшша (5 сакавіка 1569 г. ), Валыні (15 мая 1569 г. ), Падолля (1 чэрвеня 1569 г. ) і Кіеўшчыны (5 чэрвеня 1569 г. ). Пад пагрозай сілы і пазбаўлення маёнткаў паслы гэтых зямель прысягнулі Польшчы. Хоць гэтыя акты і былі супрацьпраўныя, але ВКЛ у склаўшайся сітуацыі не магло ісці на ваенны канфлікт з Польшчай.
1 ліпеня 1569 г. быў зацверджаны акт Люблінскай уніі. Згодна з умовамі ўніі, стваралася новая дзяржава – Рэч Паспалітая. На чале яе быў адзін гаспадар. Агульныя соймы павінны былі склікацца толькі ў Польшчы. Павінна была стаць агульнай і знешняя палітыка. Заключаныя раней дагаворы трацілі юрыдычную сілу, калі яны супярэчылі інтарэсам Рэчы Паспалітай.
Пастановы, процілеглыя уніі, скасоўваліся, ліквідавалася мытня паміж краінамі. Унія абвясціла ўвядзенне адзінай манеты, дазволіла ўсім жыхарам дзяржавы набываць маёнткі, зямлю ў любой частцы Рэчы Паспалітай. Захоўваліся ўсе правы, прывілеі, вольнасці, ганаровыя і службовыя пасады, княжацкія тытулы, шляхецкія роды ў землях злучаных дзяржаў, а таксама суды. Захоўвалася недатыкальнасць зямельных уладанняў, юрыдычная моц усіх папярэдніх падараванняў вялікага князя літоўскага.
Рэч Паспалітая двух народаў была канстытуцыйнай, саслоўнай манархіяй на чале з каралём, які выбіраўся шляхтай.
Заканадаўчым органам у ёй быў двухпалатны агульны (вальны) сойм, які абмяжоўваў уладу караля і складаўся з Сената (Рады) (ўваходзілі найбольш знатныя свецкія і духоўныя феадалы, каля 150 чал. ) і Пасольскай ізбы (складалася з дэпутатаў ад шляхецкіх павятовых соймікаў, каля 180 чал. ).
Паўнамоцтвы вальнага сойма Рэчы Паспалітай: - выданне заканадаўчых актаў, - увядзенне падаткаў, - скліканне паспалітага рушання, - набілітацыя, - выпрацоўка агульнага кірунку знешняй палітыкі, - зацвярджэнне мірных дагавораў і перамір’яў, - кантроль за дзейнасцю караля і цэнтральных ураднікаў дзяржавы.
Пастановы на сойме прымаліся аднагалосна (з 1589 г. ). Група дэпутатаў альбо адзін дэпутат мог сказаць “не дазваляю”, і пастанова прыпынялася. Гэта права “liberum veto” разглядалася як адна з найважнейшых “залатых шляхецкіх вольнасцей”.
На чале выканаўчай улады стаяў кароль. Кароль узначальваў Сенат, “паспалітае рушанне”, склікаў соймы, вызначаў тэрмін іх паседжанняў, прызначаў на вышэйшыя дзяржаўныя пасады. Ён ажыццяўляў знешнюю палітыку дзяржавы, за якую адказваў перад вальным соймам. Яму належала права заканадаўчай ініцыятывы і санкцыянавання пастаноў сойма.
З кожным прэтэндэнтам на трон заключаўся “Pacta conventa” (“Пакта канвента”) – дагавор, згодна з якім кароль ускладаў на сябе шэраг абавязкаў па вырашэнні некаторых унутраных і знешніх праблем.
У 1573 г. , падчас абрання Генрыха Валуа, былі распрацаваны “Генрыхавы артыкулы”, згодна з якімі кароль траціў права без згоды сойма прызначаць сабе пераемніка, мець зносіны з замежнымі дзяржавамі, абвяшчаць вайну, склікаць паспалітае рушанне, аднаасобна выдаваць законы, вяршыць суд і ўстанаўліваць новыя падаткі і пошліны, і г. д.
Адначасова ён абавязваўся : раз у 2 гады склікаць ардынарныя (звычайныя) вальныя соймы тэрмінам на 6 тыдняў; падтрымліваць рэлігійны мір у краіне; мець пры сабе пастаянны савет з 16 сенатараў, які фактычна кіраваў не толькі краінай, але і асабітым жыццём караля. “Генрыхавы артыкулы” былі ўведзены толькі пры выбранні Стэфана Баторыя (1576 г. ), а затым пацвярджаліся ўсімі каралямі Рэчы Паспалітай.
У выпадках, калі кароль парушаў законы і свае абавязкі, шляхта мела права склікаць канфедэрацыі (саюзы ўзброенай шляхты) і пачаць узброенае паўстанне супраць караля (“рокаш”).
Пасля смерці караля пачыналіся часы бескаралеўя, падчас якога існавала асобая пасада інтэррэкса, якую звычайна займаў прымас польскай каталіцкай царквы. Ён склікаў для абрання новага караля тры соймы: 1) канвакацыйны, на якім вызначаліся час і месца выбараў караля, выпрацоўваліся ўмовы дагавору з кандыдатамі; 2) элекцыйны (выбарчы), на якім праводзіліся выбары і заключалася пагадненне “Pacta conventa”; 3) каранацыйны, на якім ажыццяўлялася каранацыя і прысяга караля.
Разам з тым у складзе Рэчы Паспалітай ВКЛ не адводзілася роля польскай каланіяльнай ускраіны. І пасля Люблінскай уніі ВКЛ мела сваё войска, асобнае ад Польшчы заканадаўства і судовую арганізацыю, захоўвала даўні адміністрацыйны апарат і сваю пячатку. Польшча і ВКЛ захоўвалі самастойныя назвы і да 1696 г. мелі розныя дзяржаўныя мовы. У ХVІ – першай палове ХVІІ ст. грошы ў Кароне і Княстве таксама былі асобныя.
У большай часткі феадалаў ВКЛ заставаліся антыпольскія настроі. Пасля Люблінскай уніі ў ВКЛ дзейнічаў генеральны соймік, які з цягам часу набываў рысы заканадаўчага органа Княства, а з 1581 г. пачаў дзейнічаць Галоўны трыбунал ВКЛ – вышэйшая апеляцыйная судовая ўстанова ВКЛ.
Аднак самым магутным усплёскам барацьбы за незалежнасць ВКЛ было прыняцце Статута ВКЛ 1588 г. , які, па сутнасці, скасоўваў шэраг пастаноў Люблінскай уніі. Характэрна тое, што ў ім ні разу не ўпаміналася аб акце уніі. Артыкул 1 раздзела ІV Статута зацвярджаў дзяржаўнасць старабеларускай мовы.
У далейшым уплывовымі коламі ВКЛ неаднаразова рабіліся захады адасобіцца ад Польшчы. Урад Рэчы Паспалітай вымушаны быў пайсці на некаторыя саступкі ў адносінах да ВКЛ. У 1673 г. было прынята рашэнне аб правядзенні кожнага трэцяга сойма Рэчы Паспалітай на тэрыторыі Княства, у Гародні, пад старшынствам аднаго з мясцовых дэпутатаў.
Значных поспехаў феадалы ВКЛ дабіліся і ў барацьбе за атрыманне роўных з польскай шляхтай правоў. У выніку на тэрыторыі Рэчы Паспалітай склалася своеасаблівая супольнасць – “польскага народу шляхецкага”. Беларускія шляхцічы не толькі дабіваліся тых самых правоў, якімі карысталася шляхта ў Польшчы, але і пераймалі польскія звычаі, мову, культуру. З цягам часу яны станавіліся чужымі для простага народа.
Такім чынам, Рэч Паспалітая – гэта складанае дзяржаўнае ўтварэнне з элементамі федэралізму і канфедэратыўнасці, дзе моцнай была тэндэнцыя да поўнай незалежнасці ВКЛ.
Скачать презентацию Беларусь у складзе Рэчы Паспалітай 1 Люблінская унія
Belarus_u_skladze_Rechy_Paspalitay.ppt