Бастауыш мектепте ойын әрекетін қолданудың ерекшеліктері
Зерттеу мақсаты: бастауыш сынып оқушыларының ойын әрекетін қолдану ерекшеліктерінің теориялық және практикалық негіздерін анықтау. Зерттеу міндеттері: - ойын теориясын зерттеуге ерекше үлес қосқан педагог-психолог ғалымдардың ой-тұжырымдары мен пікірлерін айқындау; - мектеп оқушыларына сабақты тиімді ұйымдастырудың құралы ретінде ойын әрекетін пайдаланудың мәні мен маңыздылығын нақтылау; - оқу-тәрбие үдерісінде дидактикалық және іскерлік ойын әрекетін пайдалану әдістемесін ұсыну.
В. А. Сухомлинский ойынға ерекше мән берген. Ойынның ой дамытатынын ескере отырып, сабақтың мақсаты мен мазмұнына қарай ойын түрін іріктеп, оны жүргізе білу мұғалімнен асқан шеберлікті қажет ететінін атайды. «Ойын дегеніміз – ұшқын, білуге құмарлық пен еліктеудің маздап жанар оты» деген түсінік береді.
Ойын дегеніміз – тынысы кең, алысқа меңзейтін, ойдан -ойға жетелейтін, адамға қиялы мен қанат бітіретін осындай ғажайып нәрсе, ақыл-ой жетекшісі, денсаулық кепілі, өмір тынысы. Ұлттық ойындар балалардың қарым-қатынасын қажетсіну мотивтерін көрсетеді, вербалды және вербалды емес қарым- қатынастың ең белсенді формаларымен ғана жүзеге асырылады. Сондай-ақ балалардың коммуникативті іс-әрекетті тиімді жүргізуге қажетті дағды, біліктері мен қарым-қатынас механизмдерінің сипатын ашады.
Қазақтың ұлттық ойындары ерлікті, өжеттікті, батылдықты, шапшаңдықты, ептілікті, тапқырлықты, табандылықты, т. б. мінез – құлықтың ерекшеліктерімен бірге күш-қуат молдығын, білек күшін, дененің сомданып шығуын қажет етеді. Сонымен бірге бұл ойындар әділдік пен адамгершіліктің жоғары принциптеріне негізделген. Ойынның негізгі мақсаты – баланы қызықтыра отырып білімді берік меңгерту болса, мұғалімнің міндеті – сол ойын түрлерін пайдалана отырып, оқушыларды өздігімен жұмыс істей білуге, ой белсенділігі мен тіл байлығын арттыра түсуге түрлі дағды мен шеберлікті меңгертуге қол жеткізу.
Гельфман мен С. Шмаков мақсатқа байланысты ойындардың төмендегідей түрлерін анықтаған: v зейінді тәрбиелеуге байланысты; v уақытты дұрыс пайдалануға үйрететін; v байқағыштықты дамытуға арналған; v шығармашылық қабілетті дамытуға; v оқушылардың жеке тұлғалық қасиеттерін дамытуға арналған ойындар.
Ойындық технология мәнді өмір жағдаяттарын үлгілеу және оның шешімін іздестіруге құрылады. Ойын технологияларының ұйымдастыру түрлеріне жататындар: ü дидактикалық ü іскерлік ü рөлдік ü оқиғалық ü саяхат ойындары. Ойынның тілдік құрылымына сәйкес бірнеше түрін белгілейміз: грамматикалық, лексикалық, фонетикалық, орфографиялық.
Біз зерделеген педагог және психолог ғалымдардың еңбектеріндегі ойынның маңыздылығы туралы түсініктерін қарастыра келе, ойын әрекетін қолданудың ерекшеліктерін сипаттаймыз: 1. Ойын – әртүрлі жастағы балаларды өз еркінше дамыту әрекетінің түрі. 2. Ойын –қоршаған әлемді тани, сезіне білуге, өзін - өзі тануы және өзін-өзі көрсетуі белсенді түрде жүзеге асады. 3. Ойын – мектеп жасына дейінгі бала әрекетінің ең алғашқы баспалдағы, оның мінез-құлқының қалыптасуының бастапқы мектебі. 4. Ойын даму тәжірибесі болып табылады. 5. Ойын – балалар қарым-қатынасының негізгі ортасы.
Ойын түрлерін тиімді қолдану негізінде бастауыш сыныптарда оқытылатын пәндер мазмұнында төмендегідей міндеттер шешімін іздестіруге бағыт-бағдар береміз: Ø балалардың қоршаған дүниені қабылдауға; Ø өз сыныптастарымен қарым-қатынас жасауға; Ø білім алуда логикалық және бейнелі ойлауды жетілдіруге; Ø баланың сабақтың кезеңдерінде ынта-ықыласын дамытуға; Ø тапсырмалар орындау барысында жылдамдық, шығармашылық танытуға; Ø адам, табиғат және қоғам туралы нақты білімдерін байытуға
Бала қоршаған ортаны ойын әрекеті арқылы қабылдайды, ой елегінен өткізіп, одан керегін іріктеп алуына мүмкіндігі бар. Сабақ барысында ең бастысы ойынды мазмұнды, қызықты ету, ой-санаға лайықты ету.
Сабақ барысында ойынды қолдану мынадай негізгі шарттарға жүгінеді: • ойын оқушылардың алдына тапсырма ретінде қойылады; • оқушылардың оқу әрекеті ойын ережесіне бағынады; • оқу материалы ойын құралы ретінде қолданылады; • оқу әрекетіне ойын жұмыс элементі ретінде кіреді; • ойын нәтижесі бірден шығарылып отырады.
Осындай дайындық кезінде сабақтағы ойын элементін қолдану үшін мына мәселелерді ескеру қажет: • тәрбиелік мақсаты; • көрнекіліктер іріктеп алынуы; • уақыттың үнемделуі; • ойын шарты мен мазмұнының мәнділігі; • оқушылардың белсенділігін бақылауға алынылуы.
Ойын әрекетін тиімді пайдалану жолдары: 1 - әдістеме. Мақсаты: баланың қабілетін анықтау. Әр балаға үшбұрыш, шаршы, шеңбер салынған парақ таратылады. Баланың алдында тұрған мақсаты төмендегі ережелерді сақтай отырып үшбұрышты, шаршыны, шеңберді қосатын сызық сызу. • тек шеңбер арқылы ғана қосылу керек; • сызық тек алға ғана бағытталуы тиіс; • аяқталған сызық арқылы фигураларды қосып отыру қажет. Талдау барысында бала алға қойған үш міндетті орындай алды ма, сол анықталады.
Есте сақтау қабілетін дамыту. Балалар үстел үстіндегі заттарды мұқият қарап алыңдар. Енді төмен партаға қарап, көздеріңді жұмыңдар. Заттардың орнын ауыстырамын. Бастарыңды көтеріңдер. Не өзгерді, соны айтыңдар. Осыдан соң келесі тапсырманы орындаймыз. Тақтаға қарап, қандай фигуралар, қанша екенін іштей санаңдар.
Дидактикалық ойындарды оқыту мазмұнына сәйкес мынадай түрлері анықталған: • Ойын – саяхаттар. Олар ертегілерге ұқсас. Олар фактілер немесе оқиғаларды бейнелейді, бірақ олар еркеше түрде ашып көрсетіледі, қарапайым жұмбақ арқылы, қиындықты оңай жолмен, қажеттілер қызық жолмен беріледі. • Ойын тапсырмалар. Бұл ойынның негізін заттар мен әрекет, сөздік тапсырмалар құрайды. Ойын міндеттері мен әрекеттері бір нәрсені болжауға негізделген. • Ойын болжамдар. Бұл ойынның “Не болар еді” , “Мен не істер едім, егер. . . ” деген сұрақтарға негізделеді. Мұндай ойындар білімді нақты жағдайда ұштастыра байланыс есептерін тағайындауды талап етеді. • Ойын жұмбақтар. «Әрекет дегеніміз түрлі қажеттерді өтеуге байланысты белгілі мақсатқа жетуге бағытталған үдеріс» .
Дидактикалық ойындар баланың танымын, ойлау әрекетін, шығармашылық қабілетін, тілін дамытады.
«Жұбын тап» ойыны Дидактикалық мақсаты: Ондықтармен санауға, ондықтарды оқуға, жазуға машықтандыру. Құралдар: карточкалар. 1 ондық 2 ондық 3 ондық 10 20 100 Оның мазмұны: Карточкалар оқушыларға үлестіріледі. Мұғалім “ жұбыңды тап ” – деген кезде, әр оқушы өз жұбын тауып, қол ұстасып тұра қалуы керек. Қалған оқушылар тапсырманың дұрыстығы шартты белгілерін көрсету арқылы тексеріп отырады. Іскерлік ойындар барысында оқушылар шығармашылық жұмыс істеуге дағдыланады, сыныптағы құрбыларының сөзін дұрыс тыңдауға, олардың пікірін бағалауға төселеді.
Іскерлік ойынның жүргізілу технологиясы (М. Валиеваның құрастыруы бойынша): Дайындық кезеңі. Ойынды дайындау: 1. Сценариін дайындау; 2. Жоспар құру; 3. Жалпы сипаттау; 4. Мазмұнын меңгеру; 5. Материалмен қамтамасыз ету. Ойынға кіріспе: • Проблемалық мақсат қою; • Шарттарын білу; 1. Топ құру; 2. Рольдерді бөлісу; 3. Регламент белгілеу; 4. Жалпы түсінік беру; 5. Тиісті консультация беру.
Ойынды жүргізу кезеңі. Топтық жұмыс: • әдебиеттермен жұмыс; • тренинг; • ойлану; • ойыншылармен жұмыс. Топ аралық жұмыс, пікірталас: • топтардың жұмысты баяндауы; • нәтижені қорғау; • пікірталас туғызу. Талдау және қорытындылау кезеңі. • ойынға қорытынды жасау; • талдау, рефлексия; • баға және өзіндік баға; • қорытындылау, жинақтау; • ұсыныстар беру.
Іскерлік ойындарды ұйымдастыруда мынадай психологиялық – дидактикалық жағдайларды көрсетуге болады: Ø белсенділік- ойын барысындағы оқушының дене және интелектуалдық күштерінің белсенді көрінісі, бұл ойын әрекетінің негізгі ұстанымы болып табылады; Ø рөлдерді орындау – адам әрекетінің ойын негізінде моделденуі және қайта жасалу құбылысын көрсетуі. Рөлдерді орындаудың дидактикалық құндылығы оқушылардың кәсіби даярлығына бағдарланушылығы болып табылады; Ø ұжымдық сипаты – оқушылардың ойын топтарына бөлінуі. Ойынның ұжымдық сипаты негізінде оқушылардың өзіндік қарым – қатынасы, достығы, ұйымшылдығы, өз ойларын айту, пікірлесу сияқты жағымды қасиеттері дамиды; Ø кері байланыс – оқушы өзінің әрекетін өзі басқарып ойын барысында тікелей әсер етеді; Ø мәселелік – ойындағы ойлаудың қисынды психологиялық заңдылықтарын көрсетеді; Ø нәтижеге жету – ойын әрекеті негізінде белгілі бір мақсатқа жету, міндетті орындау; Ø сайыс – ойындарға белсене қатыса отырып оқушылардың нәтижеге жетуге ұмтылыс түрінде көрінеді.
Ұсынылып отырған мәселе өте күрделі болғандықтан, оның көптеген салаларын қамтып шығу мүмкін емес. Зерттеудің болашағы, біздің ойымызша мынандай мәселелерді одан әрі жетілдіруді қажет етеді: v бастауыш сынып оқушыларының сабаққа қызығушылығын арттыру мақсатында ойын әрекетін тиімді пайдаланудың сабақтастығы; v бастауыш сынып оқушыларының белсенділігі мен төзімділігін, шығармашылығы мен ойлау қабілетін дамытуда дидактикалық және ісәрекеттік ойын түрлерін пайдаланылуы; v сабақ барысында мұғалім мен оқушылардың біріккен іс-әрекетін ұйымдастыру; v бастауыш сынып оқушыларының ұлттық ойын, дидактикалық, ісәрекеттік ойын технологияларын тиімді пайдалану негізінде оқу үдерісінде олардың дүниетанымын, яғни заманауи қоғам мүшесінің жаңа тұрпаттағы ұлттық тұлғасын дамыту жолдарын ұйымдастыру арқылы ойын әрекетін қалыптастыру т. б.
Скачать презентацию Бастауыш мектепте ойын әрекетін қолданудың ерекшеліктері Зерттеу
Галия ЕСЕНГЕЛДИ през.ppt