Бүйректердің, несепағарлардың, қуықтың,
Бүйректердің, несепағарлардың, қуықтың, несеп шығару өзегінің дамуы және құрылыс ерекшеліктері. Несеп жыныс жүйесі
Мақсаты: несеп шығару мүшелерінің мүшелер мен ұлпалардың сыртқа бөлу және эндокринді мамандану нәтижесі түрінде көрсету • Жоспар: 1. Несеп жыныс жүйесін жалпы шолу. 2. Несеп жүйесінің сипаттамасы 3. Бүйректің құрылысы және дамуы. Нефрон. 4. Несеп мүшелерінің жасқа байланысты ерекшеліктері 5. Даму аномалиялары
• Адамда несеп жыныс аппаратына несеп мүшелері , еркектердің және әйелдердің жыныс мүшелері жатады • Несеп және жыныс мүшелері дамуы , анатомиялық және қызметтік қатынастарымен біріккен. • Несеп мүшелері несеп түзеді ( бүйректер - жұп мүше ), несепті бүйректен шығарады (бүйрек тостағаншалары, түбек, несепағар ), несепті жинайды ( қуық ) және ағзадан шығарады (несеп шығару өзегі).
• Ағзадан уытты заттар несеп арқылы шығарылады. • Соңғы өнімдердің бір бөлігі ағзадан тері , ас қорыту жолы да арқылы шығарылады , бірақ адамда бұл көмекші шығару жолдары. • Сыртқа шығару процестері ағзаның ішкі ортасының ( қан , лимфа, ұлпалы сұйықтық ) тұрақтылығын сақтайды , қышқыл - сіл алмасуын реттейді , азот алмасуының өнімдерін бейтараптап бүйрек арқылы сыртқа шығарады. Несеп арқылы зат алмасудың соңғы өнімдерінің 80% шығарылады.
• Несеп мүшелері гомеостазды, қышқыл- сілтілі тепе-теңдікті, осмостық қысымды сақтап, артериалды қысымды реттейді, эритропоэтикалық факторлар түзіп, биоактивті заттар )ренин, брадикинин, урокиназа және т. б) синтезінде қатысады.
• Бүйрек – несеп түзіп шығаратын жұп экскреторлы мүше. • Ересек адамдағы бүректің өлшемдері : ұзындығы 10 -12 см, ені 5 -6 см, қалыңдығы 4 см, салмағы 120 -200 гр. • Бүйректер бел аймағында омыртқа бағанасының екі жағында , ішастар артында орналасқан. • Топографиясын , қабықтарын , бекітуші аппаратын практикалы сабақтарда қарастырамыз. • Бүйректің микроструктурасын қысқаша айта кету
• Бүйректер қыртыс және ми заттарынан тұрады. Қыртыс заты ақшыл және қара аймақтардан тұрады. • Ақшыл аймақтары конус тәрізді, сәуле түрінде ми затынан қыртыс затына қарай өтеді , сәулелі бөлігінде бүйрек өзектері және жинағыш түтіктің бастапқы бөлігі орналасады. • Қаралау аймқтарында бүйрек денешіктері , проксималды және дисталды өзектер орналасады. • Бұл екі аймақтары бүйрек бөлшегін түзеді. • Ми заты тамырлары бар бүйрек бағаналарымен бөлінген. Ол пирамидалардан тұрады (құрылысын қарастыру)
• Бүйректің құрылымдық-қызметтік бірлігі нефрон (нефронның құрылысын айтып, көрсету) • 80% нефрондардың бүйрек денешіктері қыртыс затында орналасқаньца. 1 % нефрондар бүйректің қыртыс затында орналасқан-ол қыртыстық нефрондар. • Қалған 20% нефрондардың бүйрек денешіктері, проксималды және дисталды иілген өзектер ми затының шекарасында орналасады. • Бүйректе миллиондай нефрондар бар.
• Несеп шығару жолдарын кіші, үлкен тостағаншалар, бүйрек түбегі және несепағар түзеді. Бүйрек түбегінің түзілуінің 3 кезеңін бөледі: • 1. эмбрионалды • 2. феталды • 3. жетілген • Түбек, үлкен, кіші тостағаншалар қабырғаларында шырышты, бұлшықетті, сыртқы қабығын бөледі. • Кіші тостағаншалардың қабырғасы күмбезі аймағында «бастапқы бөлігінде) күмбездің қысқышын түзетін тегіс бұлшықетті жасушалардан тұрады. Бұл жерге нерв талшықтары, қан, лимфа тамырлары келеді- бұның бәрін бүйректің форникалды аппараты деп біріктіреді. Оның қызметі бүйрек өзектерінен кіші тостағаншаға өтетін несептің мөлшерін ретеп, несептің кері ағуына кедергі жасау және түбек ішіндегі қысымды ұстап тұру.
• Бүйректер сыртқа бөлу қызметімен бірге эндокринді қызмет атқарады. • Нефрон ілмегінің өрлеуші өзегінің қабырғасында, оның дисталды бөлігіне өтетін жерінде, жұқа базалды мембранада эпителиалды жасушалар орналасқан- бұл аймағы тығыз дақ деп аталады. • Ол несептегі натрий мөлшерінің өзгеруін қабылдап, ренин, бүйректің эритропоэтикалық факторын түзетін юкстрагломерулярлы жасушаларға әсер етеді. • Бүйректің эндокринді аппараты жалпы және бүйрек қан айналымын реттеуде қатысып, несеп түзілуіне әсерін тигізеді.
Бүйректің дамуы • Бүйрек дамуында 3 кезеңнен өтеді: 1. Бүйрек алды (pronephros) - басты, алдыңғы бүйрек; 2. Алғашқы бүйрек (mesonephros) – тұлғалы бүйрек, Вольф денесі; 3. Екіншілік бүйрек (metanephros) - жамбас, соңғы бүйрек
І. Бүйрек алды эмбрионалды дамудың 3 аптасында салынады , 5 -8 өзектен тұрады , өзектердің дамуы уақыты қысқа (40 -50 сағат ). Шығару өзегі сақталып, өзекболады- алғашқы бүйрек. ІІ. Алғашқы бүйрек 3 аптаның соңында дамып 25 -30 иілген өзектерден тұрады. Әрбір өзектің тұйық басталатын ұшы кеңейіп, капсула түзеді (екі қабырғалы бокал), оған тамырлы шумақ енеді. Соның нәтижесінде бүйрек денешігі түзіледі, екінші ұшымен шығару өзегіне-алғашқы бүйректің өзегіне ашылады. Алғашқы бүйрек секреторлы мүше, ол эмбрионда алғашқы 2 айында қызметін атқарып, 2 ай соңында алғашқы бүйректің өзектері жартылай редукцияға ұшырайды да қызметі жойылады. Алғашқы бүйректің сақталған өзектерінен және өзегінен еркек ұрықта-аталық без қосалқы безі және шәует шығаратын жолдар, ал әйел ұрығында аналық без қосалқысы ІІІ. Соңғы бүйрек ұрықта эмбрионалды дамудың 2 айында пайда болады: а) метанефрогенді ұлпадан б) алғашқы бүйректің несеп ағар өсіндісінің проксималды ұшынан
• 2 -бастамасының қосылуынан қыртыс және ми заты түзіледі, нефрогенді ұлпасы оған өсетін несепағар өсіндісінің маңайында жиналып, ол несепағар, бүйрек түбегінің, бүйрек тостағаншаларының және жинағыш түтіктерінің бастамасына айналады. • 3 айынан бастап алғашқы бүйрек соңғы бүйрекке айналады. • Соңғы бүйректің дамуы туғаннан кейін тоқталады. • Алғашқы несептің несепағар өзегінен несепағар түзіледі.
пронефрос, мезонефрос және метанефрос. 1 –пронефрос өзекшелері 2 –мезонефрос өзекшелері, 3 –метанефрогенді ұлпа, 4 –индифферентті гонадалар, 5 -клоака, . 6 -дивертикул, 7 –парамезонефралды (мюллер) түтігі, 8 – мезонефралды (Вольф) түтігі, 9 - аналық без, 10 -аталық без.
Бүйректің жасқа байланысты ерекшеліктері • Жаңа туған нәрестелерде және балдырған балаларда бүйректері дөңгелектеу келген, қартыс затының нашар дамуына байланысты құрылысы бөлшекті, сондықтан бүйректің беті бұдырлы. Бөлшектік құрылысы 2 -3 жасқа дейін сақталады. • Емшекті жаста бүйректердің өлшемі 1, 5 есе үлкейіп, салмағы -37 гр. болады. • Бірінші жастық шақта-56 г. жас өспірімдерде-120 г. • Бүйректің өсуі негізінен бірінші жасында өтеді. 5 -9 жастарында және 16 -19 жастарында бүйректің өлшемі қыртыс затының өсуіне байланысты үлкейеді. • Фиброзды қабығы 5 жасында жақсы көрінеді, ал 10 -14 жастарында құрылысы жағынан ересек адамдыкы сияқты.
• 40 -50 жастарында бүйректің майлы капсуласының қалыңдығы үлкейеді, ал қарт жастыранды жұқарады, кейбірде жоқ болып кетеді. • 50 жастан жоғары, әсіресе қарт адамдарда немесе қатты жүдеу кезінде бүйректер төмен орналасады. • Адам денесінің өсуімен бірге бүйректердің орналасуы, «бүйрек аяқшасын» түзетін артериялардың, веналардың ұзындығы да өзгереді. Жаңа туған нәрестелерде ол ұзындау, сонан соң көлденең орналасады, ал 50 жастан кейін, бүйректің аз ғана төмен жылжуымен байланысты «бүйрек аяқшасының» ұзындығы ұзарып, төмен бағытталады.
Даму аномалиялары 1. Санына байланысты қосымша бүйрек 2. Екі еселенген бүйрек 3. Бір бүйректің болмауы 4. Дистопия (кіші жамбаста) 5. Таға тәрізді бүйрек 6. Сақина тәрізді бүйрек
Аномалии развития
Несепағар • Несепағар бүйрек түбегінің тарылған жерінен басталып, қуыққа енуімен аяқталады. • Қызметі-несепті бүйректен қуыққа жеткізу. • Ұзындығы 30 -35 см. • 3 тарылуы • 2 бөлігі: іш, жамбас • Несепағардың қабырғасы 3 қабықтан тұрады: • Ішкі -шырышты • Ортаңғы -бұлшықетті • Сыртқы -адвентиция
Даму аномалиялары • Екі немесе бір жағынан қосарлануы • Екіге айырылған несепағар • Кейбірде қабырғасында- дивертикул
Қуық • Несепті жинап, несеп шығару өзегіне шығаратын тақ қуысты мүше. • Сиымдылығы 250 -500 мл. • Қысқаша құрылысын айту
Еркектердің несеп шығару өзегі • түтік, ұзындығы 16 -22 см, диаметрі 0, 5 -0, 7 см. • Құрылысына тоқтау
Әйелдердің несеп шығару өзегі • Ұзындығы 2, 5 -3, 5 см, • Диаметрі 8 -12 мм
Даму аномалиялары • Қуықтың дамуында оның қабырғасының дүрдиіп, айырылуы мүмкін, ол шат сүйектердің тұтаспауымен тіркеседі – қуықтың эктопиясы
Қуықтың эктопиясы (экстрофиясы) Қуықтың экстрофиясы. Қуық экстрофиясындағы Несеп шығару кезіндегі шат симфизінің айрылуы науқастың түрі
Несеп шығару жолдарының жасқа байланысты ерекшеліктері • Несепағар жаңа туған нәрестелерде иілген, ұзындығы 5 -7 см, 4 жасына қарай 15 см үлкейеді. Бұлшықетті қабығы нашар дамыған • Қуық жаңа туған нәрестелерде ұршық тәрізді, бір жастағы балаларда алмұрт тәрізді • 8 -12 жастарында қуық жұмыртқа пішінді, жас өспіоімдерде ересек адамдыкы сияқты • Қуықытың сиымдылығы: жаңа туған нәрестелерде-50 -80 см 3 • 5 жаста-180 мл несеп толады • 12 лет-250 мл • Еркек жаңа туған нәрестеде несеп шығару өзегінің ұзындығы 5 -6 см. жасы үлкейген сайын бір жылда 0, 5 см, ал 16 жасында 16— 18 см жетеді. • Қыз бала жаңа туған нәрестелерді ұзындығы 2, 3 -3, 0 кеңдеу, төменгі бөлігінде иілген, алдыға ашық бұрыш түзеді. Бұлшықетті қабығы және қысқышы біртіндеп 12 -13 жасқа қарай қалыптасады.
Еркектердің ішкі және сыртқы жыныс мүшелерінің дамуы және құрылыс ерекшеліктері
Мақсаты: Еркектердің репродуктивті жүйесінің компоненттерін көрсету • Жоспар: 1. Еркектердің жыныс мүшелерінің жалпы сипаттамасы 2. Еркектердің жыныс мүшелерінің құрылысы және дамуы 3. Даму аномалиялары 4. Жасқа байланысты ерекшеліктері
• Жыныс мүшелері көбею қызметін атқарып, жыныстық белгілерді анықтайтын еркектердің және әйелдердің жыныс мүшелерімен берліген • Еркектердің жыныс мүшелері сыртқы және ішкі деп бөлінеді. • Сыртқы жыныс мүшелеріне ұма, еркектердің жыныс мүшесі жатады • Ішкі жыныс мүшелеріне аталық бездер, шәует арқаншаслары, шәует түтіктері, бульбоуретралды бездер, қуықасты безі, шәует көпіршіктері жатады. • Кысқаша құрылысын айту
Аталық бездің төмен түсуі • Аталық бездің бастамасы дамудың алғашқы кезеңдерінде іш қуысында биікте орналасады. • Аталық без ұмаға жету үшін іш қабырғасымен шат өзегі арқылы өту керек. • Ұрықтарда алғашқы кезеңдерде бастамадан басталатын ұзын тәж қалыптасып, алдыңғы іш қабырғасын тесіп ұма түбінен өтіп ерекше фиброзды-бұлшықетті байламға жалғасады • Аталық без осы байлам арқылы ұмаға түседі. Құрсақ ішіндегі 3 айында тереңгі шат сақина орнанда ішастар дүрдиіп, қынапты өсінді, processus vaglnalis peritonei түзіледі. 5 -айында аталық без тереңгі шат сақинасына жақындап, 7 -айында аталық бездің қынапты қабығын түзетін қынапты өсіндісінің артынан шат өзегі арқылы өтеді. Қынапты өсіндісімен бірге сыртқа ұманы түзетін іш қабырғасының қабаттары дүрдиіп шығады. • Құрсақ ішінің 8 -айдың аяғында аталық без ұмада орналасады. Аталық бездің серозды қабығы ішастар қуысымен қатыспайды, себебі қынапты өсіндісінің жоғарғы бөлігі бітеледі. • Аталық бездің биологиялық маңызы сперматогенездің дене қуысындағы температурамен салыстырғанда төмен температурада өтуіне байланысты. Ұмадағы температура ішастар қуысындағы температураға қарағанда 2, 5– 4 °С төмен.
Еркектердің ішкі жыныс мүшелерінің дамуы (сол аталық без дамудың алғашқы кезіндегі түрінде берілген, оң аталық без шат өзегінен өткен түріндегі көрініс): 1 -бүйрек; 2 - аталық без қосалқысының өсіндісі; 3 – аталық без өсіндісі; 4 – парамезонефралды өзек 5 - өзекшелер; 6 – жоғарғы өзекшелер; 7 - аталық без қосалқысының өсіндісі; 8 – шат өзегі; 9 – шәует көпіршігі; 10 – аталық бездің байламы; 11 – бульбоуретралды бездер 12 – тік ішек; 13 – қуық асты безі; 14 - қуық асты безінің ойығы; 15 - мезонефралды өзек; 16 -қуық; 17 -несепағар; 18 -аорта.
Аталық бездің аномалиялары 1. Аталық без гипоплазиясы, эндокринді қызметі төмендейді. Екіншілік жыныстық белгілері және сыртқы жыныс мүшелері андрогендердің мөлшері азаюына байланысты дамымаған. Екі жақты гипоплазияда евнухоидизм пайда болады.
2. Аталық без ретенциясы, аталық бездің ұмаға түсуінің кешігуі. Ұмада бір аталық бездің болмауы- монорхизм, екеуінің болмауы – Крипторхизм деп аталады. Аталық бездің орналасуына байланысты бөледі: Retentio abdominalis Retentio inguinalis Retentio suprascrotalis Аталық безді протездеу (жасанды аталық без)
3. Аталық без эктопиясы өз бағытынан адасу (ішастар қуысына, іш қабырғасына және т. б) 4. Аталық без инверсиясы (ұмада жоғарғы полюсы төңкеріліп орналасады) 5. Синорхизм- (оң және аталық бездің бастамалары қосылған). Көбінесе ішастар крипторхизммен бірігеді.
6. Полиорхизм – екі аталық ббездіен көп (3 -4)
7. Туа біткен жарық- грыжа (hernia inguinalis congenita) қиғаш шат жарығы – аталық без шеменімен кездеседі (водянка яичка). Туа біткен (сол жақта) жүре пайда болған (оң жақта) қиғаш шат жарығы 1 — peritoneum; 2 — fascia transversalis; 3 — жіңішке ішек; 4 — жарық қапшығы; 5 — testis; 6 — tunica vaginalis testis; 7 — tunica dartos; 8 — тері; 9 — жарық қапшығы — tunica vaginalis testis; 10 — fascia spermatica interna.
8. Еркектердің жалған гермафродитизмі – екі жыныстық, еркектің сыртқы жыныс мүшелері әйелдікі сияқты. Көбінесе аталық без гипоплазиясымен және крипторхизм мен бірігеді. Жыныс мүшесі дамымаған; деформацияланған, екіге бөлінген ұмасы –үлкен еріндері, жыныс мүшесінің түбіндегі саңылау –қынап кіреберісі ретінде. • Нағыз гермафродитизм, ағзасында екі жыныстық бездері де дамыған. Сыртқы жыныс мүшелерінің дамуы қайсы гормондардың белсенділігі жоғары соған байланысты болады.
Шәует арқаншасы және шәует көпіршігінің аномалиялары 1. Шәует арқаншасының атрезиясы. 2. Шәует көпіршігінің гипоплазиясы. 3. Шәует арқаншасының бөлінуі. 4. Шәует көпіршігінің кисталары. 5. Шәует арқаншасының кисталары –серозды қабықпен жабылған дәнекер ұлпалы қуыстардың түзіліп, серозды сұйықтықпен толуы. Кисталардың пайда болу себебі- ішастардың қынапты өсіндісінің жартылай бітелуі.
Жыныс мүшесінің аномалиялары. 1. Микропения (эректильді жағдайда 6 см көп болмайды) көбінесе аталық бездің гиполазиясымен бірігеді. 2. Макропения (эректильді жағдайда 25 см көп) 3. Фимоз, жыныс мүшесінің жабылып, саңылау болып қалуы. 4. Жыныс мүшесінің қисаюы.
Несеп шығару өзегінің аномалиялары 1. Эписпадия- несеп шығару өзегінің жыныс мүшесінің жоғарғы беті жағынан айырылуы 2. Гипоспадия- несеп шығару өзегінің жыныс мүшесінің төменгі жағынан айрылуы. 3. Уретраның екіге бөлінуі 4. Уретараның туа біткен тарылуы 5. Уретра дивертикуласы
Ұманың даму аномалиялары 1. Ұманың айырылуы 2. Ұманың жыныс мұшесімен бітісіп кетуі 3. Шатарылқ жігі бойымен кисталар және өзектердің түзілуі 4. Бірдей емес ұма
Еркектердің жыныс мүшелерінің жасқа байланысты ерекшеліктері • Аталық без жыныстық даму кезіне дейін (13 -15) баяу өседі, ал сонан соң оның дамуы жеделдетіледі. Жаңа туған нәрестелерде аталық без ұзындығы -10 мм, салмағы -0, 2 г. 14 жасына қарай ұзындығы 2 -2, 5 есе үлкейеді, салмағы -2 г. 18 -20 жасында ұзындығы 38 -40 мм, салмағы- 20 г. • 22 жасында өлшемдері және салмағы аз ғана үлкейеді, ал 60 жастан кейін кішірейеді • Бала туар алдында аталық безі ұмаға түсіп қояды. • Ұмаға аталық бездің түсуі кешіккенде жаңа туған нәрестелерде шат өзегінде орналасып, аталық без ұмаға кешірек түсуі мүмкін, оң аталық без сол аталық безге қарағанда жоғарырақ орналасуы мүмкін. • Жаңа туған нәрестенің шәует арқаншасының көлденеңі 4, 0 -4, 5 мм, шәует шығаратын түтігі жұқа, ұзына бойлы бұлшықетті қабаты қабырғасында болмайды (5 жастарында пайда болады). Аталық безді көтеретін бұлшықет нашар дамыған. 14 жасына дейін шәует арқаншасы және оны құратын құрылымдар баяу өседі, сонан жеделдетеді.
• Шәует көпіршіктері- жаңа туған нәрестеде нашар дамыған • 12 -14 жасында шәует көпіршіктері баяу өседі. • 13 -15 жасында жеделдетіледі, өлшемдері және қуыс үлкейеді • Қуықасты безі 1 жасқа дейін шар тәрізді, себебі оң және сол бөліктері нашар дамыған. 10 жастан кейін жедел өседі. Жас өспірім жастарында бөліктері ересек адамдыкы сияқты. • 20 -25 жастарында қуықасты безі жақсы дамыған. 55 -60 жаста 30 -35% еркектерде қуықасты безінің мойнағы маңайында үлкеюі байқалады. • Жаңа туған нәрестелерде -0, 82 г. • 1 -3 жаста-1, 5 г • 8 -12 жаста -1, 9 г • 13 -16 жаста-8, 8 г • Жыныс мүшесі жаңа туған нәрестелерде 2, 0 -3, 0 см. жыныстық даму кезіне дейін баяу өсіп, сонан соң жеделдетіледі.
Еркектердің ішкі жыныс мүшелерінің дамуы • Құрсақ ішінде дамудың 7 айында жыныс безін қоршаған дәнкер ұлпадан ақ қабығы түзіледі, аталық без дөңгеленіп, онда тәждер пайда болып шәует өзектеріне жетіледі • Еркектің жыныс безінің дамуында алғашқы бүйректің өзектерінен аталық бездің шығару өзектері түзіледі, ал алғашқы ішектің краниалды бөлігінен-аталық бездің қосалқы безінің өзегі түзіледі. • Алғашқы бүйректің өзегінің қалған бөлігінен бұлшықетті қабығы түзіледі, шәует шығаратын түтік қалыптасады, бүйірлі дүрдиуінен- шәует көпіршігі. Алғашқы бүйректің тарылған бөлігінен шәует шашатын түтік түзіліп, уретрасына ашылады
Сыртқы жыныс мүшелерінң дамуы • Еркек эмбрионның индифферентті бастамалары күрделі өзгерістерге ұшырайды • Жыныс төмпешігі өсіп, нығыздалады да жыныс мүшесінің үңгірлі денесіне айналады. • Жыныс қатпарлары биіктеніп, несеп жыныс саңылауын шектейді де науашық түзіледі. Науашықтардыфң жиектерінің өсу нәтижесінде еркектердің несеп шығару өзегі және жыныс мүшесінің кеуекті денесі түзіледі. • Еркектердің уретрасының түзілуімен жыныс мүшлесінің басындағы қатпар түзіледі • Жыныс науашаларының қосылған жерінде ұманың жігі түзіледі.
Әйелдердің ішкі және сыртқы жыныс мүшелерінің дамуы және құрылысының ерекшеліктері
Мақсаты: Әйелдің репродуктивті жүйесінің компоненттерін көрсету • Жоспар: 1. Әйелдердің жыныс мүшелерінің сипаттамасы 2. Әйелдердің жыныс мүшелерінің құрылысы және дамуы 3. Даму аномалиялары 4. Жасқа байланысты ерекшеліктері
• Әйелдердің жыныс мүшелері сыртқы және ішкі болып бөлінеді. • Сыртқы жыныс мүшелеріне жатады- үлкен және кіші жыныс еріндері, клитор. Кіші жыныс еріндерімен шектелген кеңстік қынаптың кші кіреберісі деп аталады. • Ішкі жыныс мүшелеріне аналық без қосалқы безімен, жатыр түтігі, қынап жатады. • Қысқаша құрылыстарын айта кету
Әйелдердің жыныс мүшелері
Әйелдердің ішкі жыныс мүшелерінің дамуы • Эмбрионның аналық безінде дәнекер ұлпаның аймағы бастамалы эпмителий астында нашар берілген. Жасушалы тәждері нашар көрініп, мүшенің мезенхимды стромасында жыныс жасушалары шашырап жатады. Жасушалардың бір бөлігі тез өсіп, іріленеді. Оның айналасында ұсақ жасушалар қоршап, алғашқы – примордиалды- аналық без фолликулдары қалыптасады. Сонан соң қыртыс және ми заты түзіледі де, ми затына қан тамырлары, нервтер өтеді. Аналық без бастамасы жатыр түтіктерімен бірге жамбас аймағына жылжиды. Аналық бездің дамуында қалған өзекшелері және алғашқы бүйректің өзегі рудиментті- аналық бездің қосалқы безі болады. Краниалды орналасқан өзектер қосалқы безіне, ал каудалды орналасқан-аналық без маңайына ауысады. Парамезонефралды өзектен жатыр түтігі, ал дисталды қосылған бөлігінен жатыр және қынаптың проксималды бөлігі түзіледі. Несеп жыныс қойнауынан қынаптың дисталды бөлігі және оның кіреберісі қалыптасады.
Әйелдердің ішкі жыныс мүшелерінің даму схемасы 1 - бүйрек; 2 - несепағар; 3 - жатыр; 4 — жатыр түтігі; 5 - пароофорон (аналық без маңайы); 6 – аналық без қосалқысы; 7 – жатыр түтігінің фимбриялары; 8 – жатыр түтігінің ішастар тесігі; 9 – везикулярлы өсінділер; 10 –аналық без; 11 –аналық бездің өзіндік байламы; 12 – мезонефралды өзек (редукцияланады); 13 - қынап; 14 – жатырдың дөңгелек байламы; 15 – шат өзегі; 16 – кіреберістің үлкен бездері (бартолин бездері); 17 – тік ішек; 18 – қынап тесігі; 19 – уретраның сыртқы тесігі; 20 - қуық;
Әйелдердің сыртқы жыныс мүшелерінің дамуы • Әйел эмбрионының жыныс төмпешігі клиторға айналады. • Жыныс қатпарлары өсіп , кіші жыныс еріндеріне айналып, несеп жыныс қойнауына ашылатын несеп жыныс саңылауын шектейді. • Жыныс саңылауының дисталды бөлігі кеңейіп , несеп шығару өзегі және қынап ашылатын қынап кіреберісіне айналады. • Жыныс белдігі үлкен еріндеріне айналып , онда май ұлпасыжинақталады да, олар кіші жыныс еріндерін жабады.
Даму аномалиялары • Даму аномалиялары 0, 23— 0, 9% әйелдерде кездеседі. Әйелдердің жыныс мүшелерінің дамуының бұзылуы тұқым қуалайтын ауруларға, мамандық зияды әсерлеріне және басқа да экзогенді әсерлерге байланысты болады. • Жиі бірнеше жағымсыз әсерлер болады. Жыныс мүшелерінің даму ақаулары онтогенездің алғашқы кезеңдерінде парамезонефралды өзектердің қосылуының бұзылуында, олардың реканализациясы, урогениталды қойнаудың қалыптасуында ауытқуларында, гонадалардың к дұрыс емес қалыптасуында пайда болады. • Зақымдайтын факторлар жыныс мүшелердің бастамаларымен бірге басқа мүшелердің дамуына да әсер етеді (біріншіден бүйрекке). Сондықтан жатырының даму ақауы бар әрбір 4 -і әйелде бүйректің даму аномалиялары болады.
• Жыныс мүшелердің даму аномалиялары әр түрлі болады: агенезия — мүшенің болмауы; аплазия — мүшенің бөлігінң болмауы; гипоплазия — мүшенің дамымай қалуы; дизрафия — мүшенің бітіспеуі рнемесе бітелуі; мультипликация — мүшенің немесе бөліктерінің көбеюі; гетеротопия (эктопия) — мүшенің қылпты орналасу жерінен тыс орналасу; атрезия —бітісуі; гинатрезия —жыныс аппаратының төменгі бөлігінің (қыздық, қынап) немесе ортаңғы бөлігінде цервикалды өзек, жатыр қуысы) бітісуі. Қыздық пердесінің немесе вульваның аномалиялары толық қыздық перде, қынап кіреберісінің атрезиясында немесе аплазиясында кездеседі. Гипо- және эписпадия вульваның деформациясына әкеледі. Соның нәтижесінде қынапқа немесе қынап кіреберісіне тік ішектің қуысы ашулыу мүмкін. Қзыдық перденің атрезиясында гематокольпос, гематометра, гематосальпинкс түзілуі мүмкін, оны менструация басталғанда анықтауға болады. Қынаптың даму аномалиялары антенаталды немесе постанаталды кезеңде пайда болған қабынудан кейін агенезия, аплазия немесе атрезия түрінде өтеді. Парамезонефралды өзектердің каудалды ұштарының қосылуынан дамитын қынаптан қыздық пердесіне дейін өтетін перде болуы мүмкін. Кейбірде қынапта көлденең перде болады.
Жатырдың даму аномалиялары. Жатырдың және қынаптың екі еселенуі дұрыс дамыған парамезонефралды өзектердің қосылмауынан болады. Жүктілік екі жатырдың біреуінде өтеді. Жатырдың мойынының және денесінің екіге бөлінуі. Парамезонефралды өзектің біреуінің дұрыс дамымауынан рудиментті Мүйіздің қалыптасуына әкелу мүмкін. Рудиментарлы мүйіз жатыр қуысымен қатысып немесе қатыспауы мүмкін. Парамезонефралды өзектің қатты зақымдалуында сирек патология — бір мүйізді жатыр кездесуі мүмкін (uterus unicornis). Науқастарда бір аналық безбен бір бүйрек болады. Кейбірде қынаппен жатыр жұқа дәнекер ұлпалы бастама түрінде болады. Жатыр түтігінің даму аномалиялары сирек кездеседі. Жатыр түтігінің екі еселенуі, дамымауы, бір жатыр түтігінің болмауы мүмкін. Аналық бездің даму аномалиялары. Бір аналық без болмауы мүмкін. Өте сирек екі аналық безде болмауы мүмкін: олардың орнында фиброзды тәждер болады. Аномалды аналық бездер басқа жерлерде орналасуы мүмкін (мысалға шат өзегінде).
Жасқа байланысты ерекшеліктері • Кішкентай қыздардың анатомиялық ерекшеліктер- кіші ерінде артқы дәнекерленуінің болуы, ересек әйелдерде ол болмайды. Кіші және үлкен ерінде көптеген бездер болады. Кіші еріндерінің ішкі бетінде болмайды. • Кіреберісінің кіші бездері несеп шығару өзегінің сыртқы тесігінің айналысында орналасады. Жаңа туған нәресте қыздарда ол өте көп. Кіреберісінің үлкен бездері (бартолин бездері) жыныстық даму кезінен бастап қызметін атқарады.
• Аналық бездер кішкентай қыздарда баяу өседі: 1 жасының аяғына қарай оның салмағы екі еселенеді, 6 -жасында 7 есе, ал 16 -жаста— 20 есе үлкейіп салмағы 5— 6 г. жетеді. Жаңа туған қыз бала нәрестеде аналық без ұзарған , жалпақтанған, беті тегіс, салмағы 0, 2 - 0, 4 г. • 2 -жасында пішіні дөңгеленіп 10 жастарында толық қалыптасады. • Алғашқы фолликулдардың саны жасы үлкейген сайын азаяды: 17 -күндік қыз балада 23 қатардай, 10 -жастағы қызда 6— 8. Жыныстық даму кезінде қыртыс затындағы фолликулдар дамудың әр кезеңінде болады. Жұмыртқа өткізетін жолдар иілімдері 5 жастарында жамбастың көлденең өлшемі үлкейгенде азаяды. Аналық бездердің байламдары ұзарады
• Қыз бала туар алдында жатырының ұзындығы 4 см, мойынынан екі есе қысқа. Туғаннан кейін жатырды өсуін қоздыратын плацентаның секретінің әсері тоқталып ол инволюцияға ұшырайды. Емшектегі жаста жатырдың ұзындығы 2, 5— 2, 8 см. Жатырдың тездетіп өсуі 7 — 8 жасынан кейін басталады. Жыныстық даму кезінде оның пішіні және мөлшері ересек әйелдікі сияқты. • Қыз бала туар алдында оның жатырында бездері бар. Оның саны индивидуалды. 6 жасында аз ғана бездері жатырдың түбінде орналасады. 10 -жасында олардың саны көбейеді, ал 12 жастан кейін жатырдың шырышты қабығын толтырады.
• Қынап жаңа туған қыз бала нәрестеде ұзындығы 3 см, кіреберісі тереңдеу, бағыты тігінен орналасқан. Қабырғалары тығыз, бұлшықеттері нашар дамыған. • 1 жастағы қыздарда қынаптың ұзындығы 4 см. 8 -жастан бастап қабырғаларында қатпарлар пайда болады. Қынаптың көлемі 10 жасынан кейін үлкейеді және жыныстық даму кезінде ұзындығы 7— 8 см жетеді. • Жаңа туған нәрестеде қынаптың қызметтік- морфологиялық жағдай плацента гормондарының әсерінде болады. Шырышты қабығы жақсы дамыған, эпителиінде гликогені бар, ортасы қышқыл. Плацентарлы эстроген гормондардың жоғалуымен бірге 1 жастан 10— 12 жасқа дейін қынапта гликоген түзілмейді, Дедерлейн таяқшасы жоқ, ортасы сілтіленеді (р. Н 7— 8), сондықтан вагинаның қорғау қызметі төмендейді, эпителий жұқарады.
