Астана медицина университеті Ортопедиялық және

Астана медицина университеті Ортопедиялық және балалар стоматологиясы кафедрасы Тіс протездерін дайындау технологиясы бойынша дәріс 8 дәріс Анатомиялық қалып алу әдістері. Балауыздар. Жіктелуі. Құрамы, қасиеті, қолданылуы.

Мақсаты u Таныстыру: u Қалып алатын материалдардың және қалыптардың жіктелуімен. u Анатомиялық қалып алудың әдістерімен. u Балауыздар. Жіктелуі. Құрамы, қасиеті, қолданылуы.

И. М. Оксман қалып алатын материалдарды физикалық қасиеттеріне сүйене отырып төрт топқа бөледі: u 1) кристалданатын u 2) термопластикалық u 3) эластикалық u 4) полимеризацияланатын. Бұл ең көп таралған жіктеу. Бұл жіктеудің кемшілігіне бөлу принциптері сақталмағандығы жатады, мысалы: полимеризация физиқалық қасиеттерге емес, химиялық өзгерістерге жатады.

Кристалданатын қалып алу материалдары u Бұл массалар қату үрдісінде кристалданады. Бұларға ең алдымен ғаныш жатады. u Ортопедиялық стоматологияда күйдірілген және жартылай суы бар (Ca. SO 4)2 x. H 2 O ғанышы қолданылады

u Жартылай суы бар (Ca. SO 4)2 x. H 2 O ғанышын алу үшін, табиғи ғанышты әр түрлі қоспалардан тазартып, майдалайтын аспапта ұн тәрізді бір келкі етіп майдалайды. Майдаланған ғанышты қайнататын қазанға (ғаныш ошағына) салады да 140 -190°-та 10 -12 сағаттай күйдіреді. Жоғарғы сорттарын 170°-та 12 сағат мөлшерінде қыздырады. Күйдіру температурасына, қысымына, уақытына байланысты, қату уақыты және қаттылығы әр түрлі сортты ғаныш алуға болады

u Тіс техникалық жұмыстары үшін ғаныштың екі сорты шығарылады: қалып алу және мүсін құю үшін. Ғаныштың бірінші сорты 96%-ы 1 кв. сантиметрде 1600 тесігі бар електен өткен, өте майда етіп ұнтақталған. Түсі қызғылт ализаринмен немесе тағам майы суданмен боялады. Дәмін дұрыстау үшін 0, 03% жалбыз майын қосады. Ғанышты суға қосқан кезде екі сулы ғанышқа айналады да қатая бастайды. Ғаныштың қатаюы 1, 5 минуттан басталып 5 минутта бітеді.

u. Мүсін құятын ғаныш ірілеу електен өткізіледі. Оны 1 кв. сантиметрде 900 тесігі бар електен өткізеді. Қату уақыты: 4 минуттан басталып, 6 минутқа дейін созылады.

u Ғанышты сумен қатынасын 1: 2 етіп араластырған кезде икемді болады. Ғанышты резеңке ыдыста араластырады. Қату жылдамдығы бірнеше факторларға байланысты: қызуы 30 -37°-қа дейін көтеріледі де қату уақытын азайтады, одан жоғары қызғаны қату жылдамдығына әсер етпейді, ұнтақтың майдалылығы да қату жылдамдығына әсер етеді.

u Ғаныштың қату үрдісін жылдамдату үшін катализаторларды қолданады немесе тежегішті қолданады. Ең әсері күшті катализаторларға: калий сульфаты, натрий сульфаты, хлорлы натрий, хлорлы калий, алюминді-калидің ашудасы (квасцы), калидің цитраты. Көбіне катализатор есебінде тұздың 3%-ды ерітіндісі қолданылынады. Катализаторларды қолданғанда ғаныштың қаттылығының нашарлайтындығын ескеру қажет, сондықтанда мүсінді дайындағанда және кюветаға ғаныштау кезінде катализаторларды қолданбаған жөн болады.

Ғаныштан басқа кристализацияланатын топқа жататын цинкооксидэвгенольді сықпалар (пасталар) u Чехияның «Репин» атты, екі алюминді сықпада ақ (негізгі) және сары қатайтқыш (катализатор) сықпадан (пастадан) тұрады. Негізгі сықпада (80%) цинк тотығы және инертті май. Қатайтқыш (катализатор) сықпаның құрамында қалампыр майы (эвгенол) — 15%, шайыр (канифоль) және майқарағай (пихта) майы — 65%, толтырғыш (наполнитель) (тальк немесе ақ балшық) — 15%, тездеткіш (хлорлы магний) — 4%. Екі сықпаны да тең алып араластырады.

u Керек тығыздықтағы масса жасау үшін сықпаны қаймақтың қоюлығындай етіп араластыру қажет, содан кейін қалып алатын қасыққа салып ауызға салады. Ауыздағы протездің орнына қысып орнатып, 1 -3 минуттай басып ұстап тұрып, қатқанда шығарып алады. Бұл сықпа пастаны көпшілігіне тіссіз жаққа қолданады. Жақтың қызыл тінінің таңба ізі мүлтіксіз дәл шығады. Мүсінді бір тәулік ішінде құю қажет, кешіксе қалып өзгеріске ұшырайды.

термопластикалық қалып алатын материалдар u. Термопластикалық қалып алатын материалдардың ерекшеліктеріне қыздыру арқылы жұмсаруы және қатаюы жатады. Қыздырған кезде жұмсарады, суытқан кезде – қатаяды.

Термопластикалық массалар орнына келетін және орнына келмейтін түрлерге бөлінеді. u орнына келмейтіні көп қыздыра бергендіктен икемділігінен айырылады, сондықтан қайта қолдануға жарамайды. u Термомассаларға тән қасиеттер: 1) қыздырған кезде жұмсаруы, ауыздың тінін ауыртпауы және күйдірмеуі; 2) жұмыс істейтін кезде жабыспауы қажет; 3) массаның температурасы ауыз қуысының t-cынан сәл жоғары, шыдайтын жағдайда болуы керек; 4) жұмсарған кезінде масса біркелкі болады; 5) кұрал-сайманмен жеңіл өңделеді.

Термопластикалық массалар u Балауздар u Гуттаперча өсімдіктен (гуттаперча ағашынан) алынатын шайыр зат, Индонезия аралдарында өседі. Волга өзенінің жағасында және Украина елінде өсетін ерекше өсімдіктен— сүйелді берескелет өсімдігінен алынады. Гуттаперча 70°С-ға қыздырғанда икемді бола бастайды.

u Вайнштейн массасы — 5 түрге бөлінеді. u № 1 — тіссіз жақтан қалып алуға және протезді қайталап негіздеп жасау үшін (перебазировка) қолданылады. u № 2 — бет-жақ ортопедиясында қалып алу үшін. u № 3 — салмалар, жартылай сауыттар, штифті тістер, шендеуіштің кейбір түрлерін жасау үшін қолданылады. u № 4 — жеке дара қасық жасауда, тіссіз жақтардан қалып алуда қолданылады. u № 5 —Гербст әдісі бойынша қалып алу үшін. u Вайнштейн термомассалары диаметрі 75 мм болатын дөңгелек табақша түрінде шығарылады. u № 3 массасы салмағы 6 г, 80 мм таяқша тәрізді етіп шығарылады. Балқу температурасы — 55 -70°С.

u Керра массасы — термопластикалық зат (масса), бес түсті түрде шығарылады, әр қайсысы әр түрлі мақсатта қолданылады: протездердің базисін, оның шеттерін, жеке дара қасықты түзетіп егеу үшін және функциональды (қызметтік) қалып алу үшін, Вайнштейннің № 3 массасы жасалған қуыстардан мыс сақинасы көмегімен қалып алуда қолданылады.

uҚұрамында гуттаперча, тальк, краплак, стеарин және май қышқылдары болады. Бөлме температурасында масса қоңыр түсті, қатты түрде болады, температурасы 60 -70°С-да жұмсарады. Қалып алғанда пішіні нақты алынады. Массалар қалып қатқаннан кейін, қалыбын өзгертпейді.

u. Ортокор — ортопедияда қолданылатын түзетуші масса. Шайнау қысымының әсерімен тіссіз жақтан қызметтік қалып алу үшін қолданылады. Ортокорды тіс- жақ күрделі протездерінің тірек бөліктерін, базисінің шеттерін келтіру үшін колдануға қолайлы.

u Стомапласт жасыл масса түрінде әдейілеп жасалынған металды корапшада (кастрюльде) шығарылады. Бұл масса глицеринді эфир канифолі, кастор майы, парафин және түрлі бояғыштар қосылған қоспа. (37 -42°С) төменгі температурасында икемділігі өте жоғары және осыған қарай протездің орналасатын тініне қысым түсірмейді

u Дентафоль табиғи шайыр (смола) және полимермен негізделген термопластикалық қалып алатын материал. Дентафоль тіссіз жақтан өте жоғарғы дәл функциональды компрестік қалып алу үшін қолданылады. Дентафоль әсіресе протездің орналасатын кілегей тінінің қатты атрофиясы кезінде қолдануға ыңғайлы. Басқа қалып алатын материалдарға қарағанда қалыпты протездің орналасататын кілегей қабатына тығыз отырғызу үшін қатты базиспен (жеке -дара қызметтік қасықпен) қалып алатын материал. Массаның ағымдылығы 30°С жоғары температурада байқалады

u. Майысқақ (эластикалық) қалып алатын массалар. Бұл топқа альгинатты, силиконды (полисилоконды), полисульфидті (тиоколды), полиэфирлі массалар жатады. Кейінгі үш топ аты «синтетикалық эластомерлер» түсінігімен біріктіріледі.

u Альгинатты қалып алатын материалдар алгинатты натридің толықтандырылған құрылымдық жүйесі. Оның құрамы келесі компоненттерден тұрады: бір валентті катионды альгинаттан, сшивагенттен, құрылымданудың жылдамдығын реттегіштен, толықтандыратын заттардан, көрсеткіштерден (индикатордан) және массаның түсі мен дәмін реттейтін заттардан.

u Альгинатты натридің негізгі компоненті альгинді қышқылдың натрий тұзы. Альгинатты материалдардың артықшылығы: жұмсақ, ауыз қуысының қатты және жұмсақ тініндерінің пішінін дәл анық шығарады, пайдаланылуы оңай. Кемшілігі: қалып алатын қасыққа жабыспауы және судын кебуіне байланысты қалыптың отыратындығы.

Көңіл бөліңіз u. Альгинатты материалдарды пайдаланған кезде шығарған- зауыт нұсқауын дәл сақтау қажет.

Стомальгин- альгинатты масса u «Стомальгин» ұнтағын сумен араластырғанда масса бір келкі болады. Майысқақтығы және қаттылығы жеткілікті болғандықтан мүсінді ғаныштан құйған кезде стомальгинмен алынған қалып бұзылмайды.

«Стомальгин» массасымен алынған қалыпты сумен жуғаннан кейін тез арада ғаныштан мүсінді құю қажет. Мүсінді сұйық ғаныштан құю керек, бірақ қалыпқа көп қысым жасамау қажет. Ғаныштан құйылған мүсіннен эластикалық қалыпты ажыратқан кезде құрал-сайманды қолданбай, қолмен шетінен көтеріп, тартып мүсіннен шығару қажет.

u Тағы басқа альгинатты массалар «Упин» (Чехия), «Кромопан» (Италия), польшаның массасы. «Ортопринт» құсуға қарсы қосындысы бар, «Гидрагум» — резинке тәрізді эффектпен, және «Дупальфлекс» , «Триколоральгин» , «Пальга- флекс» (Германия), «Пропальгин» (Франция). Ресейде кеңінен таралған америкада шығарылған «Джелтрейт Плюс» , «Кос Элджинейт» материалдары жатады. «Джелтрейт» материалы үш түрде шығарылады: тез қалыптанатын, тығыз, қатты таңдайдың күмбезі жоғары болғанда және ортодонтияда тез қататын қалып алу үшін қолданылады.

u Силиконды массалар - негізінде органикалық кремний полимерлер — силиконды каучуктер u Силиконды материалдар сықпа және сұйық қатайтқыш (катализатор) жиынтық түрде шығарылады, араластырған кезде кәдімгі жағдайда бірнеше минут ішінде вулканизация жүріп майысқақ зат шығады. Ол өз қасиетін ұзақ уақыт жоғалтпайды. Екі бірдей сықпа затты қосып жасап шығару түрлері. Біздің елде кең белгілісі силиконды қалып алатын «Сиэласт-69» ; 0, 3; 0, 5. материалдары жатады.

u Қалып алатын массаның ауыз қуысында қатаю (вулканизация) уақыты, алынған сықпа массаның және қосылатын қатайтқыштың мөлшеріне байланысты 4 -5 минутқа созылады. Егер қатайтқыш мөлшерінен көп қосылып кетсе қатаю уақыты қысқарады, температурасы жоғарыласа қатаюы жылдамдайды.

u «Сиэласт-69» 03, 05 материалдары екі қабатты қалып алуға арналған, сондықтанда құрамында негізгі және коррекциялық, яғыни нақтылаушы пастадан және сұйық қатайтқыштан тұрады. Көпшілігіне екі қабатты қалыпты алу екі кезеңнен тұрады.

u Екі қабатты қалыпты бір кезеңде алуға болатын (сэндвич әдісін) қолдануға болады. Бұл әдісте қалып қасығына негізгі пастаны толтырып тірек тістердің орнын ойады да коррекциялық пастаны жағады. Коррекциялық пастаны ауыздағы егелген тістерге шприцпен жағады да екі бірдей паста салынған қалып қасығын ауызға кигізіп қалып алынады.

Силиконды қалып алатын материалдардың дұрыс түріне жапониядан шыққан «экзафлекс» жатады, оның құрамы екі негізгі пастадан тұрады (сары және көк түсті). Бұл массаның араластырылуы бір қалыпты көк болып аяқталынады. Коррекциялық екінші қабатты жасау үшін екі пастасы бар, тағы екі пастасы – шприцпен тіс жиек қалталарын толтыру үшін қолданылады, тағы басқа екі паста қызыметтік (функциональдық) қалып алу үшін пайдаланылады

u. Силиконды пастаның бірнеше түрлері белгілі. «Кольтекс+Кольтофлекс» (Швейцариянікі) көп мақсатқа пайдаланылады, «Дентафлекс» (Чехия), «Кнеток/Ситран» және «Цафо-Тевезил» (Германия).

u Болашақ жасалатын протездердің, апараттардың және шеңдеуіштердің құрылымын уақытша материалдардан жасайды. Бұны мүсіндеу деп атайды. Тіс технигінің жұмысында мүсіндеу маңызды орын алады. Алдымен уақытша жасалған қондырғыларды тексеріп, содан соң оларды негізгі материалдармен алмастырады. Алмастырудың ең жиі қолданылатын тәсілі құю болып есептелінеді.

Ортопедиялық стоматологияда мүсіндеуге арналған материалдардың өздеріне тән қасиеттері бар. Материалдарға қойылатын талаптар u Ауыз қуысында қолданғанда және олармен жұмыс істегенде зиянсыз болуы. u Белгілі бір температуралық аралықта жақсы иімділік қасиетінің болуы.

u Мүсінге қабатталынатын қабілеттілігінің болуы. u Мүсінделгеннен кейін жеткілікті қаттылы- ғының және серпімділігінің болуы. u Массаны балқытқаннан немесе күйдір- геннен соң қалыпта қалдық қалдырмау. u Шөгуінің аз болуы. u Қалыбын өзгертпеуі. u Түсінің индифферентті және оның жағы- латын материалдардың беткі қабатының түсінен бөлек болуы.

u Мүсіндеуге арналған материалдардың көпшілігі әр түрлі балауыздардың қосындысы немесе копозициялары болып келеді. u Стоматологияда балауыздарды 4 топқа бөлу қалыптасқан: жануарлар, өсімдіктер, минералдар және синтетикалық.

u Жануарлар балауызына жәндіктер мен жануарлар бөліп шығаратын балауызды жатқызуға болады. u Өсімдіктер балауызы. Кейбір өсімдіктер әр түрлі бөліктерінде балауыз тектес заттар бөліп шығарады: Пальманың жапырағында – карнауб, жемістерінде – жапон, шөптерде – канделилл балауыздары болады. u Минералды балауыздар. Бұларға парафин, озокерит, церизин және монтан балауызы жатады. u Синтетикалық балауыздарға қасиеті жағынан табиғи балауыздарға ұқсас жасанды алынған заттарды жатқызуға болады. Бұл балауызды композициялары дәл құйма тәсілдері кезінде протездердің бөлшектерін мүсіндеу үшін қолданылады.

u Жабысқақ балауыз. Тіс протездерін жасау барысында олардың әр түрлі бөліктерін бір – бірімен уақытша желімдеп байланыстыру үшін қолданылады. Ол цилиндр тәріздес, ұзындығы 82 мм, диаметрі 8, 5 мм, қоңыр түсті таяқша. u Құрамы: қарағай шайыры 7%, бал ара балауызы 25%, монтан балауызы 5%; екінші рецепт бойынша бал ара балауызы 66%, қарағай шайыры 17%, дамар резеңкесі 17%. Балқу температурасы +65 +70 Сº. Жанған кезде күл қалмайды.

u Негіздік балауыз. Алмалы – салмалы протездердің негізін мүсіндеуге, арнайы үлгілік қасықтар жасауға, негіздерге тістесу білік жасауға, протездерге жасанды тісті орналастыру кезінде қолданылады. Құрамы парафин 78%, бал ара балауызы 22 %, бояу – 0, 004%, көлемі 170 х 80 х 1, 8 мм пластина. Балқу температурасы +50 +63 Сº.

u Көпіртәрізді протезді мүсіндеуге арналған балауыз. Көпіртәрізді протездердің аралық бөлігін мүсіндегенде, қаптама жасау кезінде тістің анатомиялық қалыбын қалпына келтіру кезінде қолданылады. u Құрамы: парафин 94%, синтетикалық церезин 4%, бал ара балауызы 2%, бояу – 0, 004%, көлемі төрт бұрышты призма тәріздес 6 х 45 мм. Балқу температурасы +60 +75 Сº.

u Доғалы паротездерге арналған балауыз. Доғалы және шеңдеуіш протездер, ілмектер және басқа күрделі қалыптарды алу кезінде қолданылады. u Құрамы: парафин 29%, бал ара балауызы 65%, карнауб балауызы 5%, бояу – 0, 02%, көлемі таяқша дөңгелек пластина. Қалыңдығы 0, 4 -0, 5 мм. Балқу температурасы +58 +60 Сº.

u Микропротез дайындауда қолданылатын балауыз - лавакс. Микропротезді, штифті, жартылай қаптамаларды мүсіндегенде қолданылады. u Құрамы: парафин 88%, бал ара балауызы 5%, карноуб балауызы 5%, синтетикалық церезин 2%, бояу – 0, 006%, көлемі түрлі түсті таяқша, балқу температурасы +60 Сº болады.

базистік балауыздың құрамы ( % көлемінде): Парафин 77, 99 Даммар шайыры 2, 0 Церезин 20, 0 Бояғыштар 0, 01. u «базистік балауыз » жылытқаннан кейін жұмсақ болады, жақсы өңделеді, ыстық сумен тез еріп алынады. u Еру температурасы 54 -56°С.

Бюгельдік балауыз u Қызғылт түсті дөңгелек табақшалар түрінде диаметрі 82 мм, қалыңдығы 0, 4 -0, 5 мм шамасында. Бюгельдік протездің каркасын мүсіндеуде аралық бөлігін жасау үшін қолданылады. Құрамы базистік балауыздың құрамымен бірдей, тек арнайы технологиялық өңдеудің арқасында өте иілгіш болып, жылулық отырғыштығы азайған.

«Көпіртәрізді протезді мүсіндеуге арналған балауыздар» u. Көк түсті таяқшалар түрінде шығарылады. u. Размері 40 x 9 x 9 мм. uҚұю әдісі арқылы жасалатын протез бөліктерін мүсіндеуде қолданылады

u Әдебиеттер u 1. Бушан М. Г. Патологическая стираемость зубов и ее осложнения. Кишинев, 1979. u 2. Копейкин В. Н. , Демнер Л. М. Зубопротезная техника. М. , 1993. с. 197 -209. u 3. Щербаков. А. С. Гаврилов. Е. Н. Трезубов. В. Н. Жулев. Е. Н. Ортопедическая стоматология. М. Мед. 1998 г. 395 -411 u 4. Курляндский В. Ю «Ортопедическая стоматология» , М. Медицина, 1977. с. 265 -286. u 5. Гаврилов Е. И. , Щербаков А. С. «Ортопедическая стоматология» , М. , 1984. 304 -309. u 6. Хватова В. А. , Курляндский В. Ю. К вопросу этиологии и патогенеза неврологических симптомов при снижении "высоты прикуса". u 7. Каламкаров Х. А. "Ортопедическое лечение патологической стираемости твердых тканей зуба". М. 1984. u 8. Кульманбетов И. А. Влияние света гелий-неонового лазера на течение пародонтита и сахарного диабета в эксперименте. Диссертация канд. мед. наук. Алматы 1983. u 9. Гаврилов Е. Н. "Деформация зубных рядов" М. 1984 г. u 10. Погодин И. М. , Пономарева В. А. Рувоводство для зубных техников. М. Мед. 1994.

Бақылау сұрақтары u Қалып алатын материалдардың және қалыптардың жіктелуі. u Анатомиялық қалып алу әдісі. u Балауыздар. Жіктелуі. Құрамы, қасиеті, қолданылуы.