Астана Медицина Университеті АҚ Ежелгі Түрік қағанаты Орындаған

Астана Медицина Университеті АҚ Ежелгі Түрік қағанаты Орындаған: Қойшыбеков Ерболат Тобы: 120 ЖМ Қабылдаған: Карбозов Ә. Е.

Түрік қағанаты

552 Жылы орталық Азияда көптеген кошпелі империялар пайда болды. Солардың бастысы Түрік қағанаты болды. Бар болғаны 20 жыл ішінде ең күшті қағанат болды. Иштеми қаған елді сауда жолы мен дамыту барысында Византия, Иран Солтүстік Қытай елдерімен байланыс орнатты.

Батыс , Шығыс Түрк қағанаттары

Ұлы қоныс аудару дәуірі (II — V ғасырлар) Қазақстанның, Орта Азия мен Шығыс Еуропаның этникалық және саяси картасын едәуір дәрежеде өзгертті. V ғасырда түркі тілдес теле (тирек) тайпалар одағының саны көп топтары Солтүстік Монғолиядан Шығыс Еуропаға дейінгі далалық өңірге қоныстанды, оңтүстігінде олардың көшіп жүретін жерлері Әмударияның жоғарғы ағысына дейін жетті.

Катуни жазықтығы – түрктердің отаны.

Дөңгелек Мықты , берік , ыңғайлы , әдемі Киіз үйді жел ұшырып әкете алмайды. Жауын жауғанда су өтпейді. Киіз үйде қабырға , бұрыш жоқ. Қытай поэті Бо Цзюйи түрк киіз үйлерін былай сипаттаған: Бірақ іші жылы және жайлы. . . Оған қар да қорқынышты емес.

«Түрік» этнонимінің алғаш рет аталуы қытай жылнамаларында кездеседі және ол 542 жылға жатады. Қытайлар түріктерді ғұндардың ұрпақтары деп санаған. Шежірелерде бұл кезде қытайдың Вэй князьдігінің солтүстік өңірлеріне солтүстік-батыс жақтың бірінен келген түріктер жыл сайын шапқыншылық жасап, ойрандап кететін болды деп хабарланады. Олар туралы келесі бір мәліметтер бүкіл құрлықтағы тарихтың талай ғасырлар бойғы дамуына өзек болған оқиғаларға байланысты

546 жылы тирек тайпалары қазіргі Монғолияның оңтүстігі мен орталық бөліктерін мекендеген және бұл жерлерге үстемдік еткен аварларға (Жуань-жуань) қарсы жорық жасайды. Батыс жақтан қаптай енген тиректер армиясының сан жағынан қаншалықты көп болғаны белгісіз, бірақ олардың нәпірі сұсты болған деп топшыланады, өйткені тиректердің құрамына көптеген тайпалар енген, ал олардың қуатты аварларға аз күштермен карсы түра алуы екіталай еді.

КҮЛТЕГІН

Күлтегіннің тас бейнесі

Күлтегін ескеркіші

Күлтегін ескерткішінің көшірмесі ЕҰУ

Түрік жауынгерлері

Атты әскерлер үстеріне жарқын түсті сауыт киген. Олар өз ара бүтін немесе бөлек метал және былғары пластинкалар арқылы байланысқан. Түрік жауынгерлерінің қаруы: бірнеше садақ, және жебелер , алыстан шабуыл үшін; ұзын найза , сап арқылы шабуылға; қылыш , қалқан , балта , қанжар жақын соқыста.

Қылыштың жүзі ұзын әрі жеңіл болуы тиіс, өйткені жауынгер қарсыласын өзіе жақындаттпай алыстан құлатуы тиіс болған. Дұрыс соққы беру үшін қолын жеңінен үштен екі ге котеру керек. Тек осы жағдайда соққы мықты болады. Ал соққы дұрыс берілмесе жауынгер қылышты қолынан шығарып алады.

Тағы тиімді қарулардың бірі майысқан қылыш болатын. Қылыштың доға тәрізді болуы соққыны күшейтеді. Ол қылыш жақын бетпе бет ұрыста өте ыңғайлы болды. Өкішішке орай көне түркілер кезін де бұл қарулар сирек кездеседі, бірақ тас қа салынған суреттерде ол қару барлық жауынгерлерде болған.

Қылышты жауынгер тек қынап арқылы емес , Қылыш қынапына бекітілген жіп арқылышты гаризанталь бағытта ұстаған. Бұл тәсілмен ұстау себебі қылышты тез алу , жүргенде , отырғанда кеднргі жасамауы.

Түрік жебе салғышына отыздан астам жебе сиған. Кез келген садақшыда жебе салғыштың екі түрі болған. Мық ты садақшы бір минутта жиырма жебе ата алған

Дөңгелек қалқандар ағаштан жасалып , олардың сырты жылқының немесе қой терісімен қаптлған. Тері кепкен соң тегіс әрі қатты болады. Ал кейбір қалқандар терінің орнына темір қаптамамен қапталған.

Ежелгі түрік сауыттары н толық күінде немесе жартылай жеңілдетіп киуге де болған. Өйткен сауыт бөлек , бірімен ленталар арқылы байланысқан. а — Иық бөлігі; 6 — төс бөлігі; в — арқа бөлігі; г — қабырға; д — белбеу; е — иық белбеулер; ж — жамбас жапқыштар.

Ұзын халат тәрізді сауыт. Бұл сауыт өз ара бөлек тері ленталары арқылы байланысқан. Кей жағдайларда темір бөліктеріменде байланысқан. а — Иық; б — Жеңі; в — Белбеу.

А- үкі немесе жалын таққыш. Б - метал қорғаныш бөлігі. Г - басқа ыңғайлы киілуі үшін жасалға былғары бөлік. Бас киім. Ежелгі түрік жауынгерлері жұмсақ темірден жасалған дуылға киген. Дөңгелек дуылғаны сол кезде кез келген шебер жасай білген, сондықтан темір дуылға кеңінен таралған.

Жеңіл түрік кавалериясы мықты садақтар мен қанжар (немесе қылышпен) қаруланған. Ал бетпе бет ұрыс үшін оларда балта болған. (балта ұзындығы 70 см болған. )

Көне түрік мықты қаруланған атты әскерлері. Жақсы , мықты ұзын емес бас киім (ұшында үкісі бар) және киілген сауыты екіге бөлінген (халат тәрізді).

Түрік жауынгерлері тек өздері ғана сауыт киіп қоймай , өз аттарында сауыт арқылы қорғаған. Түрік жауынгерлері атты ерекше қадірлеген

Түрік қағаны Бумын күтпеген жерден күшті шабуыл жасай отырып, бейберекет жатқан тирек армиясын қапылыста басып, кескілескен шайқастан кейін оны күйрете жеңеді де, тиректердің 50 мыңнан астам әскерін түріктер тұтқынға алады. Даланың әдеттегі құкығының қағидаларына сәйкес тұтқынға алынған әскерлер өзінен-өзі жеңушінің армиясына қосып алынатын еді. Осы кезден бастап, бұрын аварларға вассалдык тәуелділікте болған түріктер енді олардың бәсекелестеріне айналады. Мұның бір көрінісі авар кағанына келіп, авар қағаны үйінің ханшасын Бумынға әйелдікке бер деп үзілдікесілді талап еткен түрік елшілігі болды.

Мұның өзі қағанмен тең құкықтылығын көрсетуден гөрі оны басынғандық еді. Авар қағаны Анағұй: «Маған бас иетін — вассал. Бұлай деуге қайтіп дәтің барды ? » деп Бумынға жаушыларын жібереді. Бірақ аварлар қалыптаса бастаған Түрік қағанатының күшін бағалай алмады, ал түріктер тарапынан мұның өзі осылай болуға тиіс деп дұрыс ойластырылған әдіс қана болатын. Енді бұрынғы вассалдардың бұрынғы билеушілеріне қарсы соғыс ашуға дәлелі табылады. 552 жылы көктемде түріктер аварлардың ордасына шабуыл жасап, оларды күйрете жеңгені соншалық, Анағүй өзін өзі өлтіреді. Осы кезден бастап түрік билептөстеушілері қағандар атағын алады, сөйтіп аварлардың бұрынғы күш-қуатына да, олардын барлық иеліктеріне де өзін мұрагер ретінде орнықтырады

Бумын өлгеннен кейін таққа оның інісі Қара-Еске отырады, оның бастауымен түріктер Орхонның жоғары жағында бір жердегі Бұқрат (Мула) тауларында аварларды екінші рет жеңеді. Қара. Ескенің мүрагері деп шежіреші оның інісі Иркинді (Ицзинь) атайды, ол кағандық тағына Мұканқаған деген атпен отырады, оның лақап аты Йанту болады. Мұның бәрі 552— 554 жылдардың арасында болған. Бұл уақыттың ішінде түріктер шығыста қайлар (татабтар), қидандар және оғызтатарлар тайпаларын, солтүстікте — Енисей қырғыздарын өздеріне қаратып алады.

Түрік тілдес халықтар. Қазақтар Башқұрттар Ноғайлар Якуттар Тувидар Алтай Гагауз Түрктер ұйғырлар Азербайжандар Татарлар Түркмендер Хакастар Қырғыздар Өзбектер қарақалпақтар Чуваштар ноғайлар Қазіргі кезде түрік тілдес халықтар саны 120 млн нан астам.

Орыс тіліне түрік тілінен енген сөздер: Книга Сыворотка Ишак Карандаш Изюм Башмак Утюг Аршин Ямщик Кремль Стакан Жесть Алмаз Арык Урюк Арбуз Барабан Шаровары Сарафан Богатырь Чердак Кафтан Тесьма Подушка Деньги Таможня

НАЗАРЛАРЫҢЫЗҒА РАХМЕТ